Κραυγές, αλυσίδες, μαρτύριο: Εσύ ήξερες ότι… Στη Θεσσαλονίκη ένας Ιερός Ναός αποτελούσε καταφύγιο ψυχικά ασθενών
«Τον έδεναν χειροπόδαρα, με αλυσίδες όπως στα κάτεργα […] κι έπρεπε να μείνει ο φουκαράς πάνω στις παγωμένες πλάκες 40 μέρες για να γίνει καλά»
Η Θεσσαλονίκη κρύβει ιστορίες σε κάθε γωνιά της. Από κτίρια και σημεία που προσπερνάμε καθημερινά μέχρι ιστορίες και μικρές λεπτομέρειες της πόλης που δύσκολα προσέχει κανείς ή δεν έχει ακούσει κάτι γι’ αυτές.
Αυτή η στήλη ξεψαχνίζει μικρά και μεγάλα μυστικά της πόλης.
Εσύ ήξερες ότι…
Στη συμβολή των οδών Φιλικής Εταιρίας και Δημητρίου Μαργαρίτη κοντά στην Πλατεία Ιπποδρομίου βρίσκεται ο Ιερός Ναός του Αγίου Αντωνίου που κάποτε αποτελούσε καταφύγιο για τους ψυχικά ασθενείς που έσπευδαν εκεί για να αναζητήσουν ίαση.
Οι ψυχικές ασθένειες προκαλούσαν πάντοτε τον φόβο στους ανθρώπους και τις κοινωνίες. Οι άρρωστοι ήταν άνθρωποι δύσκολοι, δυσάρεστοι, απρόβλεπτοι, και κάποιες φορές επικίνδυνοι. Η ελληνική γλώσσα χρησιμοποίησε τη λέξη φρενοβλαβής για να περιγράψει με απλοϊκό τρόπο ένα δυσερμήνευτο φαινόμενο.
Οι ψυχικά ασθενείς θεωρούνταν σε παλαιότερες εποχές δαιμονισμένοι, πιθανόν μάγοι, πάντως όχι άρρωστοι που έπρεπε να τύχουν νοσηλείας.
Οι προκαταλήψεις, οι δεισιδαιμονίες και το κοινωνικό περιθώριο ήταν η μοίρα των «φρενοβλαβών» σε όλες τις κοινωνίες των ανθρώπων, μέχρι τα πολύ πρόσφατα χρόνια.
Στα τέλη του 19ου αιώνα στη Θεσσαλονίκη οι ψυχικά ασθενείς και οι συγγενείς τους μπορούσαν να προσδοκούν βοήθεια μόνο από τον Άγιο Αντώνιο, τον προστάτη των τρελών.
Στην πόλη υπήρχε μια μικρή εκκλησία προς τιμήν του αγίου, που ανεγέρθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα και η οποία βρισκόταν παραπλεύρως του ανατολικού τείχους.
Ο μικρός ναός βρισκόταν στο κέντρο της ελληνικής συνοικίας και από κάποια χρονική περίοδο και μετά άρχισε να λειτουργεί ως άσυλο των ψυχικά ασθενών.
Οι πάσχοντες προφανώς σε περιόδους κρίσεων διέμεναν στο ναό για να τύχουν της θεραπείας του αγίου.
Και επειδή αυτό θα ήταν δύσκολο να γίνει με τη θέλησή τους, στους τοίχους της εκκλησίας τοποθετήθηκαν μεταλλικοί κρίκοι στους οποίους και αλυσοδένονταν.
Οι κραυγές τους κατά το διάστημα του εγκλεισμού τους αποτελούσαν χαρακτηριστικό άκουσμα της γειτονιάς.
Οι ακούσιοι ικέτες εναλλάσσονταν σε ολόκληρη τη διάρκεια του έτους και γι’ αυτό το λόγο οι φωνές τους δεν προκαλούσαν καμία ανησυχία στους περιοίκους.
Στο βιβλίο της Αίγλης Μπρούσκου με τίτλο «Λόγω κρίσεων σου χαρίζω το παιδί μου» από τις εκδόσεις ΣΥΜΕΠΕ (Σύλλογος Μέριμνας παιδιού και εφήβου), με θέμα τα παιδιά του βρεφοκομείου Άγιος Στυλιανός, διαβάζουμε μεταξύ άλλων:
«Ήδη από την δεκαετία του 1920 αναφέρεται η επιλόχειος κατάθλιψη ως λόγος εισαγωγής νεογέννητων στα βρεφοκομεία αφού συχνά η μητέρα οδηγείται στην εκκλησία του αγίου Αντωνίου για να θεραπευτεί».
Η εκκλησία σταμάτησε να λειτουργεί ως θεραπευτήριο όταν μετά την αστυφιλία η ανέγερση τω πολυκατοικιών, η πυκνότητα των κτιρίων γύρω από τον ναό έκανε τους γείτονες να διαμαρτύρονται για τα τεκταινόμενα εντός του ναού.
«Ήταν αδύνατο να ησυχάσει κανείς από τα ουρλιαχτά και τις φωνές των ανθρώπων μέσα στο ναό».
Λέγεται πως έχουν βρεθεί αλυσίδες από την εποχή που ο ναός φιλοξενούσε τους ανθρώπους αυτούς που περίμεναν το θαύμα από τον άγιο και μάλιστα μέχρι πρότινος υπήρχαν τα σημάδια των κρίκων στο τέμπλο του ναού.
Στο βιβλίο του Η ζωή των Θεσσαλονικέων πριν και μετά το 1912, ο Γεώργιος Ν. Σταμπουλής αναφέρει:
«Στη Θεσσαλονίκη μέχρι και το 1920 δεν υπήρχε οργανωμένο φρενοκομείο κι όλο το βάρος έπεφτε στον Άγιο Αντώνιο […]. Αλίμονο όμως την οικογένεια εκείνη που για λόγους ανώτερης βίας ήταν υποχρεωμένη να βάλει στον Άγιο Αντώνιο τον άρρωστο της. Δεν υπήρχε συγκλονιστικότερη εμπειρία για τον άρρωστο και την οικογένεια του γιατί εκτός από τα ψυχικά τραύματα που είχαν δημιουργηθεί σ’ όλους, έπρεπε να τον επισκέπτονται καθημερινά για να τον φροντίζουν οι ίδιοι, να τον ταΐζουν, να τον πλένουν, να τον αλλάζουν […] Μεγαλύτερο ήταν το δράμα αν ο άρρωστος δεν ήταν Σαλονικιός και τον έφερναν απ’ τα γύρω χωριά για να τον αφήσουν στο έλεος του Αγίου. Εκεί τον έδεναν χειροπόδαρα, με αλυσίδες όπως στα κάτεργα […] κι έπρεπε να μείνει ο φουκαράς πάνω στις παγωμένες πλάκες 40 μέρες για να γίνει καλά […]. Άφηναν και μερικές πενταροδεκάρες στον παπά για φαγητό κι έφευγαν για το χωριό τους με αναπαυμένη τη συνείδηση πως έκαναν το καθήκον τους για να γυρίσουν μετά το τέλος της προθεσμίας να τον παραλάβουν. Τι να παραλάβουν όμως; Ένα κουρέλι σε χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι τον άφησαν, ένα τρομαγμένο ζώο με μάτια απλανή, συμμαζεμένο από το πολύ ξύλο σαν δαρμένο σκυλί».
«Η παρουσία μιας δεύτερης εκκλησίας σε μικρή απόσταση από τον ενοριακό ναό (του Αγίου Κωνσταντίνου) εξηγείται από την ιδιόμορφη λειτουργία της. Αποτελούσε ίδρυμα της Μητρόπολης, προορισμένο για την περίθαλψη των φρενοβλαβών» καταγράφει σε έρευνά της η Χαρούλα Σιαξαμπάνη Στεφάνου.
«Κι άρχιζε το μαρτύριο της γειτονιάς – πολύ συχνό μαρτύριο – να ακούνε τα ουρλιάσματα του τρελού, νύχτα και μέρα, και να προσεύχονται όλοι να τους γιατρέψει ο Άγιος Αντώνιος» γράφει ο Νίκος Σφενδόνης στο Μακεδονικόν Ημερολόγιον (1964).\
Ένας Ιερός Ναός στην καρδιά της πόλης που περνάει απαρατήρητος
Ο τύπος του ναού είναι δίκλιτη κεραμοσκεπαστή βασιλική με στοά, που δε σώζεται σήμερα, και είναι φτιαγμένος κατά τον 19ο αιώνα περίπου.
Ο μικρός αυτός ναός συνοδευόταν παλαιότερα με μια σειρά από άλλα κτίσματα, ήταν δηλαδή μέρος ενός μεγαλύτερου, ναού του Κωνσταντίνου και Ελένης ο οποίος επίσης σώζεται μέχρι και σήμερα και βρίσκεται λίγο πιο κάτω στην πλατεία Ιπποδρομίου.
Η μια πλευρά του ναού εφάπτονταν με τα τείχη της πόλης τα οποία σταδιακά γκρεμίστηκαν αλλά ένα κομμάτι τους στο πίσω μέρος τους ναού έχει διασωθεί και αποτελεί τμήμα του κήπου, εξωτερικού χώρου του ναού.
Η εκκλησία αποτελεί ένα κόσμημα εσωτερικά και εξωτερικά και χαίρεται κανείς να την βλέπει. Ένα ησυχαστήριο μέσα στο πολύβουο πολυπληθές κέντρο της πόλης.
Η σχέση του Αγίου Αντωνίου με τους ψυχικά ασθενείς
Η σχέση του Αγίου με τους ψυχικά ασθενείς δεν είναι πρωτοτυπία της Θεσσαλονίκης.
Ο Άγιος Αντώνιος ο Μέγας θεωρείται ο κατεξοχήν προστάτης των ψυχικά ασθενών, των πασχόντων από δερματοπάθειες, καθώς και των κτηνοτρόφων και των οικόσιτων ζώων.
Ως θεμελιωτής του μοναχισμού, προστατεύει επίσης τους μοναχούς και όσους δίνουν πνευματικό αγώνα κατά των πειρασμών.
Ο Μέγας Αντώνιος είναι Άγιος της Ορθόδοξης Εκκλησίας και ο πρώτος ασκητής του Χριστιανισμού, που θεμελίωσε τον υγιή Μοναχισμό. Από τη νεαρή του ηλικία ήταν ταπεινός, αυτάρκης και ολιγαρκής, ενώ έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τον χώρο της εκκλησίας.
Πολύ σύντομα, στην ηλικία των 20 χρόνων, έχασε και τους δύο γονείς του και έξι μήνες μετά μοίρασε όλα τα υπάρχοντά του σε φτωχούς συνανθρώπους του. Αποφάσισε να αποσυρθεί σε ένα σπήλαιο στην έρημο και να ζήσει ασκητική ζωή. Όπως και έγινε. Ο Άγιος Αντώνιος έζησε σε σπήλαιο της ερήμου για 25 χρόνια!
Γρήγορα έγινε αρκετά δημοφιλής και πολλοί χριστιανοί πήγαν κοντά του για να ζήσουν την ασκητική ζωή, να προσευχηθούν και να ακούσουν τη διδασκαλία του.
Ο Άγιος Αντώνιος, ο οποίος ονομάστηκε από την εκκλησία Μέγας, έφυγε από τη ζωή το 356 σε ηλικία 105 ετών, έχοντας πλήρη σωματική και πνευματική υγεία. Λίγο προτού κοιμηθεί, χάρισε στους δύο πιο κοντινούς μαθητές του, τον Σεραπίωνα και τον Μέγα Αθανάσιο, ένα χιτώνιο και δύο προβιές, τα οποία ήταν και τα μοναδικά υπάρχοντά του. Επιθυμία του ήταν ο τόπος ταφής του να μείνει μυστικός, όπως και έγινε.
Ο Άγιος Αντώνιος συνδέθηκε ιδιαίτερα με τις ψυχικές ασθένειες και γι’αυτό θεωρείται προστάτης όσων πάσχουν από αυτές. Σύμφωνα με τα αγιολογικά κείμενα ο Άγιος Αντώνιος ταλαιπωρήθηκε αρκετά στη ζωή του από δαιμονικές επιδράσεις και πειρασμούς. Μάλιστα, πιστεύεται ότι λόγω της μεγάλης υπομονής και του πνευματικού του αγώνα έλαβε το χάρισμα από τον Θεό να θεραπεύει τους ψυχικά ασθενείς.
Έτσι, λοιπόν, η φήμη του αγίου ως θεραπευτή των ψυχικά αρρώστων ασθενών προκάλεσε την τεράστια προσέλευσή τους στον ναό του στη Βέροια, με σκοπό τη θεραπεία. Ο μεγαλύτερος αριθμός ασθενών συγκεντρωνόταν τις ημέρες της γιορτής του, στις 17 Ιανουαρίου. Τα σχετικά έγγραφα αναφέρουν ότι ο περισσότερος κόσμος ερχόταν από τις περιοχές της Μακεδονίας, ενώ ο χρόνος παραμονής τους κυμαινόταν από λίγες μέρες έως και την αποθεραπεία τους. Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους φιλοξενούνταν σε ειδικά δωμάτια στον ξενώνα του ναού. Όπως καταγράφεται στην τοπική ιστοριογραφία πολλές περιπτώσεις ασθενών θεραπεύτηκαν μερικώς ή ολικώς.
Δες όλες τις γνωστές ή άγνωστες ιστορίες της στήλης Εσύ ήξερες ότι… πατώντας ΕΔΩ
Πηγές:
1917-2017 ΑΠΟ ΤΟ ΛΕΜΠΕΤ ΣΤΟ ΨΥΧΙΑΤΡΕΙΟ 100 ΧΡΟΝΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ – Εκδήλωση – Αφιέρωμα για τον εορτασμό των 100 χρόνων λειτουργίας του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης
Το βαρύ παρελθόν μιας μικρής εκκλησίας στην καρδιά της πόλης – Γιώργος Τσιτιρίδης / parallaximag.gr
Άγιος Αντώνιος: Ο προστάτης των ψυχικά ασθενών / star.gr
Η εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, στο Ιπποδρόμιο – Νίκανδρος Καστανίδης / Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη
Άγιος Αντώνιος: Ο ναός των ουρλιαχτών και των θαυμάτων – Νατάσα Καραθάνου / Πολιτιστική Εταιρεία Θεσσαλονικέων Πόλις
