Μάθημα ζωής: Πώς το Καλοχώρι ανοίγει τα μάτια μας στον κόσμο της βιοποικιλότητας

Λέξεις / Εικόνες: Κοντογιάννη Βασιλική, Βασιλειάδου Δήμητρα, Μάριος Αλεξιάδης, Ελένη Καμαριανάκη, Ιάσων Ζέρβας, Κωνσταντίνα Παζβαντίδη, Παναγιώτης Κοντομπάσης, Μιχάήλ Δεληγιάννης, Στεφανία Μπάνου, Δαμιανός Αντωνιάδης

Γνωρίζατε ότι μόλις λίγα λεπτά από τη Θεσσαλονίκη βρίσκεται ένας ιδιαίτερος υδροβιότοπος που φιλοξενεί πάνω από 250 είδη πουλιών στη διάρκεια του έτους;

Αναφερόμαστε, φυσικά, στη λιμνοθάλασσα Καλοχωρίου, έναν ιδιαίτερο υγρότοπο που συνιστά μέρος του Εθνικού Πάρκου Δέλτα Αξιού.

Εμείς, ως τριτοετείς φοιτητές-τριες του Τμήματος Βιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου κι ως εν δυνάμει επιστήμονες, δεν εγκλωβιζόμαστε στις αίθουσες και στα εργαστήριά μας. Στο πλαίσιο υπαίθριας άσκησης για το μάθημα της Βιοποικιλότητας, «οργώσαμε» τη λιμνοθάλασσα του Καλοχωρίου, με σκοπό την καταγραφή της τοπικής βιοποικιλότητας. Τι ακριβώς, όμως, είναι η βιοποικιλότητα; Είναι τα μεγάλα ζώα -όπως τα φοινικόπτερα, οι πελεκάνοι, τα ψάρια- και τα μικρότερα, όπως τα σκουλήκια, τα κοχύλια, αλλά ακόμα κι εκείνη η μαύρη λάσπη που βλέπεις όταν πατάς επάνω στον «βούρκο» της λιμνοθάλασσας ή το πράσινο στρώμα φυκών στην επιφάνεια του νερού.

Ένας πιο περιεκτικός ορισμός της είναι η ποικιλομορφία που εμφανίζεται σε όλα τα είδη των οργανισμών που εντοπίζονται σε όλα τα διαφορετικά είδη οικοσυστημάτων, αλλά και στα οικολογικά σύμπλοκα τα οποία απαρτίζουν.

Στα μάτια ενός ανυποψίαστου επισκέπτη, η πρώτη εντύπωση ενδέχεται να επισκιαστεί από τον ανθρώπινο παράγοντα και τη γειτονική βιομηχανική δραστηριότητα. Η γρήγορη ματιά στέκεται αναπόφευκτα στα προφανή, αλλά ωστόσο εντυπωσιακά, ροζ φοινικόπτερα που ποζάρουν με φόντο τα νερά του υγροτόπου και τα κόκκινα αλόφυτα που χρωματίζουν τις όχθες. Όμως, η πραγματική οικολογική πολυπλοκότητα είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτή στον «απονήρευτο» παρατηρητή. Ως εκκολαπτόμενοι βιολόγοι, προσπαθήσαμε να δούμε πέρα από τη βιτρίνα των εμβληματικών ειδών και να εντοπίσουμε τον δυναμικό κόσμο που αποκαλύπτεται επιβραβεύοντας όσους έχουν την περιέργεια να τον παρατηρήσουν.

Αρχικά, χρειάζεται να τονίσουμε πως ο υγρότοπος δεν αποτελεί ένα ενιαίο τοπίο, αλλά ένα μωσαϊκό επιμέρους διαφορετικών οικοτόπων. Κάθε γωνιά παρουσιάζει διαφορετικά χαρακτηριστικά, κάτι που μας βοήθησε να διατυπώσουμε τα ερευνητικά μας ερωτήματα. Αναρωτηθήκαμε: Πώς αλλάζει η σύστασή του περιβάλλοντος από τη μία μεριά της λιμνοθάλασσας στην άλλη; Πώς μαζί της αλλάζουν και οι ζωντανοί οργανισμοί που παρατηρούμε; Τι σχέση έχει η βλάστηση με τα ζώα που συναντάμε; Με αυτές τις ερωτήσεις προσπαθήσαμε να καταλάβουμε τη βιοποικιλότητα, αλλά και να εκτιμήσουμε την αξία του βιοτόπου του Καλοχωρίου. Συνειδητοποιήσαμε πως υπάρχουν πολλά περισσότερα απ’ όσα πιάνει η βιαστική ματιά, όπως μαρτυράται από την πληθώρα οργανισμών, οι οποίοι, παρότι δεν είναι τόσο εμβληματικοί όπως τα φλαμίνγκο ή οι πελεκάνοι, είναι εξίσου σημαντικοί για το οικοσύστημα. Μόνο κάτω από μια απλή πέτρα, καταφέραμε να εντοπίσουμε πάνω από 20 είδη οργανισμών, με πιο αξιοσημείωτο ένα είδος σκουληκιού που ονομάζεται πλατυέλμινθας.

Η καταγραφή της βιοποικιλότητας, όπως προαναφέρθηκε, περιλαμβάνει την ταυτοποίηση όλων των οργανισμών ενός οικοτόπου. Η ομάδα μας, κατά την υπαίθρια άσκηση στη λιμνοθάλασσα Καλοχωρίου τον Οκτώβρη, κατέγραψε τα εξής: συντριπτική πλειονότητα αποτέλεσαν τα πτηνά με 44 είδη, στη δεύτερη θέση ήταν τα ασπόνδυλα με 20 είδη -και πολλά παραπάνω που πιθανώς μας διέφυγαν-, έπειτα τα φυτά με 18 είδη, εκ των οποίων το πιο αντιπροσωπευτικό ήταν το Salicornia 2. με το χαρακτηριστικό ερυθρό χρώμα που κυριαρχεί στο βιότοπο, όπως επίσης και διάφορα είδη φυκών, ψαριών, ερπετών, καθώς και ίχνη θηλαστικών.

Εντούτοις, το αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας κάνει το τοπίο να παραπέμπει περισσότερο σε υποβαθμισμένο σκουπιδότοπο, παρά σε προστατευόμενο υδροβιότοπο Natura 2000. Στην ξηρά, κάθε λογής απορρίμματα συνθέτουν την περιγραφή μιας κοινωνίας απαξίωσης της βιοποικιλότητας της λιμνοθάλασσας. Η χρήση ζιζανιοκτόνων και φυτοφαρμάκων λόγω της αγροτικής δραστηριότητας ρυπαίνει το υπέδαφος ανεπανόρθωτα. Η εκτεταμένη βιομηχανική δραστηριότητα, οι εγκαταστάσεις μονάδων πετρελαιοχημικών και η τουριστική ανάπτυξη απειλούν το φυσικό οικοσύστημα. Συγχρόνως, οι αυξανόμενες ανάγκες ύδρευσης σε συνδυασμό με την πραγματοποίηση αυθαίρετων υδροληψιών προκαλούν την διάβρωση του εδάφους και την αλλοίωση ολόκληρων ενδιαιτημάτων, των οποίων οι οργανισμοί θανατώνονται. Στο υδάτινο περιβάλλον, η κατάσταση διαφαίνεται εξίσου ασφυκτική, με την διοχέτευση ανεπεξέργαστων αστικών λυμάτων και βιομηχανικών αποβλήτων (καθώς και την ύπαρξη παλαιάς τάφρου βυρσοδεψιών) να πλήττουν σοβαρά την τοπική βιοποικιλότητα.

Παράλληλα, η έλλειψη ενημέρωσης από τα σχολεία, τον δήμο και την περιφέρεια εντείνουν το πρόβλημα. Σε μια κοινωνία που μας μαθαίνει πως το επίκεντρο του κόσμου είναι ο άνθρωπος, δεν φαίνεται να αναλαμβάνουμε την ευθύνη που μας αναλογεί. Παρά τις εθελοντικές δράσεις ευαισθητοποίησης και τις προσπάθειες του Κέντρου Διαχείρισης του πάρκου Δέλτα Αξιού να κάμψουν την γενικευμένη κοινωνική απάθεια, δεν έχει αντισταθμιστεί η έλλειψη ενημέρωσης και μέριμνας εκ μέρους της

Αξίζει να αναφερθεί πως το Κέντρο Διαχείρισης έχει λάβει μέτρα, τα οποία βοηθούν και προστατεύουν τους πληθυσμούς που φιλοξενεί, ως μια προσπάθεια να επαναφέρει την ισορροπία στο οικοσύστημα και να επιτύχει την διατήρηση της βιοποικιλότητας στην περιοχή. Εντούτοις, η περιορισμένη διαμόρφωση οικολογικής συνείδησης από το εκπαιδευτικό σύστημα εξηγεί την συλλογική ανοχή στην υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος.

Η αξία της βιοποικιλότητας έγκειται – αλλά όχι αποκλειστικά – στη διατήρηση της ισορροπίας των οικοσυστημάτων υπό συνθήκες πολλαπλών πιέσεων. Παράλληλα, η αισθητική, η πολιτισμική, η οικονομική αλλά και η ψυχολογική σημασία της βιοποικιλότητας, το καθιστά ένα ζήτημα προτεραιότητας σε κάθε αναπτυγμένη κοινωνία.

Η ομορφιά που συναντά κανείς στην ποικιλομορφία των τόσο απόλυτα εναρμονισμένων με το περιβάλλον τους οργανισμών σε ένα οικοσύστημα, οδηγεί στη διαπίστωση πως τίποτα δε θα μπορούσε να λείπει από αυτή την καλοκουρδισμένη μηχανή. Και φυσικά, ο άνθρωπος είναι εξάρτημά της. Τόσο οι βιότοποι, όσο κι οι οργανισμοί σε αυτούς, αποτελούν μέρος του χαρακτήρα των κοινωνιών και των χωρών στις οποίες βρίσκονται. Φανταστείτε την Ελλάδα χωρίς τους ελαιώνες της, τις θάλασσές της με την τόσο μεγάλη ποικιλία ζωής! Από τις χελώνες, τα δελφίνια και τις κουκουβάγιες στα αρχαιοελληνικά νομίσματα, μέχρι την τελετουργική σημασία της αμπέλου και της ελιάς, οι αρχαίοι Έλληνες, όπως και κάθε λαός, εμπνέονταν από τον πλούτο της φύσης και ζούσε μέσα σε αυτήν.

Αυτό σημαίνει πως ως πεδίο δραστηριοποίησης του ανθρώπου, η οικονομική αξιοποίηση αυτού του πλούτου είναι, όχι μόνο αναπόφευκτη, αλλά θεμιτή. Ωστόσο, η καλπάζουσα αύξηση της βιομηχανικής παραγωγής, και συνακόλουθα του σύγχρονου μοντέλου κατανάλωσης, έχει οδηγήσει στην διατάραξη πολλών οικοσυστημάτων, με μερικά να βρίσκονται προ της κατάρρευσης. Ως εκ τούτου, είναι επιτακτικό να συνυπολογίσουμε την δυσοίωνη αυτή πιθανότητα, όχι μόνο γιατί διακυβεύεται μακροπρόθεσμα η ίδια η οικονομική ανάπτυξη άμεσα (όπως από την έλλειψη πρώτων υλών) κι έμμεσα (όπως η κατάρρευση των πληθυσμών εντόμων που λειτουργούν ως επικονιαστές στις καλλιέργειές μας), αλλά και λόγω της αξίας της ζωής καθαυτής.

Θυμόμαστε αυτό που είχε γράψει κάποτε ο διάσημος κοινωνιοβιολόγος E.O. Wilson: «Η ανθρωπότητα είναι κομμάτι της φύσης, ένα είδος που εξελίχθηκε μεταξύ άλλων ειδών. Όσο πιο στενά ταυτιστούμε με τις υπόλοιπες μορφές ζωής, τόσο γρηγορότερα θα ανακαλύψουμε τις πηγές της ανθρώπινης ευαισθησίας και θα αποκτήσουμε γνώση πάνω στην οποία μπορούμε να θεμελιώσουμε μια διαρκή ηθική, μια αντίληψη σωστού προσανατολισμού». Δεκάδες χιλιάδες χρόνια εξέλιξης του ανθρώπινου είδους στο, άλλοτε βάναυσο κι άλλοτε τόσο γενναιόδωρο φυσικό περιβάλλον, εξηγούν παραπάνω από ικανοποιητικά την γαλήνη που νιώθει κανείς μετά από ένα ηλιοβασίλεμα σε μια ήσυχη παραλία ή έναν περίπατο στο δάσος. Νιώθουμε, ίσως, πως έχουμε επιστρέψει σπίτι.

Ο Σκοτσέζος φυσιοδίφης Τζον Μιούιρ (John Muir) είχε πει κάποτε: «Σε κάθε βόλτα στη φύση, ο άνθρωπος παίρνει πολλά παραπάνω από όσα έψαχνε». Υποστήριξε ότι το πραγματικό σπίτι του ανθρώπου είναι η φύση και πως αυτή χρήζει προστασίας, όχι απλά για την ομορφιά της ή την εξυπηρέτηση του ανθρώπου, αλλά για την διατήρηση της φύσης απλά για να υπάρχει. Όλοι οι οργανισμοί αξίζουν να έχουν χώρους, όπου ευημερούν χωρίς να αποκομίζουμε κάτι άμεσα.

Εν κατακλείδι, ο οποιοσδήποτε από εμάς θα μπορούσε να καταλήξει σε παρόμοιες διαπιστώσεις. Μια κυριακάτικη εξόρμηση στην ύπαιθρο θα μπορούσε να είναι η αφορμή για αυτές.

Ιδίως αν αυτή αποτελεί έναν σφύζοντα κόμβο ποικιλομορφίας ζωής, σαν αυτόν που στάθηκε αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου.

Κι αυτές οι διαπιστώσεις αφορούν τόσο τη σχέση μας με το φυσικό περιβάλλον και τις πιέσεις που του ασκούμε, όσο και μια νοσταλγική αίσθηση επιστροφής σε κάτι, το οποίο, μέσα στους γρήγορους ρυθμούς της σύγχρονης καθημερινότητας, έχουμε χάσει.

Εν μέσω μιας εποχής αποξένωσης των ανθρώπων τόσο μεταξύ τους όσο και με το περιβάλλον, είμαστε ευγνώμονες που υπάρχουν ακόμη τέτοιοι τόποι κοντά στην πόλη μας, όπου μπορούμε να ξεφύγουμε για επανένωση με τη φύση. Είναι γεγονός ότι όλοι μπορούν να επωφεληθούν από αυτήν την σχέση. Παραθέτοντας άλλη μια φορά τον Muir, «από όλα τα μονοπάτια που ακολουθείς στη ζωή σου, σιγουρέψου ότι μερικά από αυτά είναι χωματόδρομοι».

*Οι Κοντογιάννη Βασιλική, Βασιλειάδου Δήμητρα, Μάριος Αλεξιάδης, Ελένη Καμαριανάκη, Ιάσων Ζέρβας, Κωνσταντίνα Παζβαντίδη, Παναγιώτης Κοντομπάσης, Μιχάήλ Δεληγιάννης, Στεφανία Μπάνου, Δαμιανός Αντωνιάδης είναι φοιτητές του Τμήματος Βιολογίας ΑΠΘ.

Υπό την επίβλεψη του Σπύρου Γκέλη, Καθηγητή Τμήματος Βιολογίας Α.Π.Θ. και των Χρυσάνθη Αντωνιάδου και Κώστα Σαγώνα, επίκουρων καθηγητών του Τμήματος Βιολογίας Α.Π.Θ.