Μία περιπλάνηση στα σπίτια της Θεσσαλονίκης

Λέξεις: Ρενάτα Δούμα

Εικόνες: Αρχείο Open House 

Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη που δεν παύει ποτέ να αφηγείται τον εαυτό της.

Μια πόλη που άλλαξε πρόσωπα και γενιές, μια πόλη που γνώρισε φωτιές, πολέμους, κύματα προσφύγων και «αναγεννήσεις» κι όμως κατάφερε πάντα να διατηρεί έναν χαρακτήρα που δεν μοιάζει με κανέναν άλλο. Όποιος περπατά στους δρόμους της, όποιος σηκώνει το βλέμμα στα μπαλκόνια, στα παράθυρα, στις φθαρμένες προσόψεις ή στις ολοκαίνουργιες γωνίες των κτιρίων, αντιλαμβάνεται πως η Θεσσαλονίκη μιλά μέσα από τα κτίρια της.

Κάθε κτίριο, κάθε διαμέρισμα, κάθε πολυκατοικία είναι ένα μικρό κομμάτι από το μεγάλο ψηφιδωτό της πόλης.’

Στο πλαίσιο του Open House Thessaloniki, η ξενάγηση σε αυτούς ρους χώρους δεν είναι απλώς αρχιτεκτονική επίσκεψη, είναι μια μορφή επαφής με την ιστορία. Μια είσοδος σε ιδιωτικούς κόσμους που φωτίζουν τις κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές δεκαετιών.

Και η Θεσσαλονίκη, προσφέρει έναν ολόκληρο χάρτη τέτοιων αφηγήσεων.

Ακολουθεί μια περιπλάνηση στα είδη κατοικιών που έχουμε συναντήσει όλα αυτά τα χρόνια σήμερα στην πόλη μέσα από το OPEN HOUSE Thessaloniki : από τα κτίρια του Μεσοπολέμου έως τα σύγχρονα σπίτια των προαστίων. Μια περιπλάνηση που μοιάζει με ταξίδι στον χρόνο, αλλά και με μια προσπάθεια κατανόησης του πώς ζούμε — και ίσως πώς θα θέλαμε να ζούμε.

Οι κατοικίες του Μεσοπολέμου: ένα αστικό μεγαλείο που επιμένει

Το ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης, γύρω από την Αριστοτέλους, την Εγνατία, την Τσιμισκή, την Αγίας Σοφίας, την Αλ. Σβώλου, την Π.Π. Γερμανού την Ικτίνου κα, φιλοξενεί κτίρια που στέκονται σαν επιβλητικές μνήμες μιας άλλης εποχής. Μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, η πόλη πήρε μια βαθιά ανάσα και ξαναχτίστηκε από την αρχή. Το σχέδιο του Εμπράρ έφερε νέες προοπτικές, πιο πλατείς δρόμους, αρχιτεκτονική που άφηνε χώρο στο φως και στον αέρα. Τα κτίρια που ανεγέρθηκαν τότε δεν ήταν μόνο οικοδομήματα, ήταν μια υπόσχεση ότι η πόλη μπορούσε να ξαναγεννηθεί.

Όποιος έχει βρεθεί σε ένα τέτοιο διαμέρισμα ξέρει πως τα ψηλά ταβάνια, τα περίτεχνα γύψινα, τα χειροποίητα κιγκλιδώματα και τα πλατιά κλιμακοστάσια προσφέρουν μια αίσθηση ευρυχωρίας που δεν συναντά κανείς εύκολα σήμερα. Μεγάλα δωμάτια, φωτεινοί διάδρομοι, μπαλκόνια με σιδερένια κάγκελα που μοιάζουν με κοσμήματα. Πολλές φορές συναντάται ακόμη και η δεύτερη είσοδος, εκείνη που κάποτε προοριζόταν για το υπηρετικό προσωπικό, μια μαρτυρία της κοινωνικής ιεραρχίας της εποχής.

Αυτές οι κατοικίες κουβαλούν μια γλυκιά μελαγχολία, μια αίσθηση ότι χτίστηκαν σε μια στιγμή που η πόλη πίστευε βαθιά στο μέλλον της. Σήμερα, ακόμη κι όταν είναι ανακαινισμένες, διατηρούν τον ήχο του παλιού ξύλου, του μαρμάρου, του χρόνου που πέρασε αλλά δεν έσβησε τίποτα.

Η μεταπολεμική πολυκατοικία: η καθημερινότητα μιας χώρας που ξαναγεννιέται

Μετά τον πόλεμο, η πόλη βρέθηκε αντιμέτωπη με νέες πραγματικότητες. Η ανάγκη για στέγη ήταν επιτακτική. Άνθρωποι έφταναν από τα χωριά, οικογένειες μεγάλωναν, η οικονομία προσπαθούσε να σταθεί. Η αντιπαροχή εμφανίστηκε ως λύση και μεταμόρφωσε τη Θεσσαλονίκη, οριζοντίως και καθέτως!

Οι πολυκατοικίες της περιόδου 1950–1970 είναι πιο λιτές. Κι όμως, έχουν τη δική τους όμορφη ηρεμία. Τα μωσαϊκά δάπεδα, τα γωνιακά μπαλκόνια, τα κουφώματα της εποχής, οι φωταγωγοί που έδιναν ζωή στα εσωτερικά δωμάτια — όλα θυμίζουν μια εποχή που, παρά τις δυσκολίες, ο κόσμος είχε μια ανεπιτήδευτη αισιοδοξία.

Σε αυτά τα διαμερίσματα μεγάλωσαν γενιές. Εδώ γράφτηκαν οι ιστορίες του καθημερινού ελληνικού σπιτιού: Κυριακάτικα τραπέζια, παιδικές φωνές στον διάδρομο, καλοκαίρια με ανοιχτές μπαλκονόπορτες και τον ήχο της πόλης που έμπαινε σαν παλιό ραδιόφωνο στο φόντο. Κάθε τέτοιο διαμέρισμα, ακόμη και σήμερα, φέρει μια οικειότητα που δύσκολα μπορεί να αντιγράψει ο σύγχρονος σχεδιασμός.

Οι πολυκατοικίες του ’70 και του ’80: η πόλη μεγαλώνει και αλλάζει

Καθώς η Θεσσαλονίκη επεκτεινόταν, οι νέες πολυκατοικίες έγιναν πιο ψηλές και πιο σύγχρονες για τα δεδομένα της εποχής. Τα μεγάλα σαλόνια, οι εξωτερικές βεράντες, τα πλακάκια που όλοι αναγνωρίζουμε από τα σπίτια των γονιών ή των παππούδων μας, οι μαρμάρινες είσοδοι — όλα συνθέτουν την εικόνα μιας εποχής όπου η Ελλάδα έκανε βήματα σταθεροποίησης και ευημερίας. Αυτά τα διαμερίσματα έχουν μια δική τους, κάπως γλυκιά, νοσταλγία. Ίσως επειδή είναι συνδεδεμένα με τις συλλογικές μνήμες πολλών ανθρώπων εκείνης της γενιάς: το πρώτο στερεοφωνικό, η τηλεόραση με τις κεραίες, η μυρωδιά από φαγητό που περνούσε στο κλιμακοστάσιο. Είναι τα σπίτια των οικογενειών μας, της καθημερινότητας, των απλών αλλά ουσιαστικών στιγμών.

Τα σύγχρονα διαμερίσματα: φως, ευελιξία και νέες ανάγκες

Στη σημερινή Θεσσαλονίκη, οι νέες οικοδομές αναδύονται πιο διστακτικά, αλλά πιο συνειδητά. Η πόλη δεν επεκτείνεται πια με τον ρυθμό των προηγούμενων δεκαετιών. Κι όμως, κάθε νέα πολυκατοικία κουβαλά μια σύγχρονη φιλοσοφία, όπου η λειτουργικότητα συναντά την αισθητική, και η τεχνολογία εξυπηρετεί την καθημερινή ζωή χωρίς να την βαραίνει. Οι σύγχρονοι χώροι χαρακτηρίζονται από ευελιξία. Η κουζίνα δεν είναι πλέον κλεισμένη σε ένα μικρό δωμάτιο, αλλά ενώνεται με το σαλόνι. Το φως μπαίνει άπλετο από μεγάλα ανοίγματα. Τα υλικά είναι καθαρά, λιτά, συχνά minimal. Η ενεργειακή απόδοση αποτελεί βασικό κριτήριο σχεδιασμού, και η άνεση του ενοίκου αναζητάται όχι μέσα από τo μέγεθος, αλλά μέσα από την ποιότητα.

Η Άνω Πόλη: το τελευταίο καταφύγιο της παλιάς Θεσσαλονίκης

Η Άνω Πόλη δεν μοιάζει με καμία άλλη συνοικία της Θεσσαλονίκης. Στέκει ψηλά, σαν να παρακολουθεί από απόσταση τη ροή των αιώνων, μια γειτονιά από πέτρα, ξύλο και κεραμίδια που αντιστέκεται πεισματικά στις αλλαγές. Όποιος ανεβεί στα στενά της, αφήνει πίσω τη λογική του σύγχρονου αστικού ιστού και μπαίνει σε έναν χώρο που ζει στο δικό του χρόνο. Εδώ δεν περπατάς για να φτάσεις κάπου, περπατάς για να θυμηθείς.

Τα σπίτια της Άνω Πόλης, με τα σαχνισιά που προεξέχουν πάνω από τους δρόμους, τις μικρές αυλές που κρύβονται πίσω από ξύλινες πόρτες και τους πέτρινους τοίχους που μοιάζουν να έχουν απορροφήσει την ιστορία, είναι από τα λίγα εναπομείναντα παραδείγματα μιας εποχής που χάθηκε σε άλλα σημεία της πόλης. Εκεί όπου σήμερα ζουν φοιτητές, καλλιτέχνες, οικογένειες ή άνθρωποι που επέλεξαν συνειδητά αυτή την αυθεντική γειτονιά, κάποτε ζούσαν κοινότητες πολυπολιτισμικές με διαφορετικές συνήθειες και παραδόσεις.

Η κατοίκηση στην Άνω Πόλη δεν είναι εύκολη. Οι δρόμοι είναι στενοί, οι ανηφοριές κουράζουν, οι χώροι πολλές φορές είναι περιορισμένοι και ιδιαίτεροι. Εδώ, το σπίτι δεν είναι απλώς ένα κέλυφος, είναι ένα κομμάτι μνήμης, μια συνέχιση ενός τρόπου ζωής που επιβίωσε κόντρα σε όλες τις πιθανότητες.

Οι φοιτητικές κατοικίες: η πόλη της νεότητας

Η παρουσία του ΑΠΘ και του Πανεπιστημίου Μακεδονίας έχει δημιουργήσει ένα ιδιαίτερο είδος κατοίκησης μέσα στην πόλη. Μικρά στούντιο, γκαρσονιέρες, μικρές φωλιές για νέους ανθρώπους που φτάνουν στη Θεσσαλονίκη γεμάτοι προσδοκίες και ανυπομονησία.

Σε αυτές τις κατοικίες, ο χώρος είναι λιγοστός αλλά πολύτιμος. Λειτουργεί σαν η πρώτη πραγματική δοκιμή ενηλικίωσης. Εκεί γεννιούνται φιλίες, γράφονται εργασίες αργά τη νύχτα, ακούγονται μουσικές που ξεφεύγουν από τα λεπτά τοιχώματα. Είναι κατοικίες που δεν προσφέρουν κυρίως άνεση, προσφέρουν εμπειρία. Κι αυτό τις κάνει ξεχωριστές.

Οι κατοικίες βραχυχρόνιας μίσθωσης: μια νέα όψη της πόλης

Η Θεσσαλονίκη των τελευταίων ετών έχει στραφεί έντονα στον τουρισμό, με ρυθμούς που κάποτε θα φαίνονταν αδιανόητοι για μια πόλη αυτού του μεγέθους.

Μέσα σε αυτή τη μεταμόρφωση, δεκάδες παλιά διαμερίσματα —άλλοτε εγκαταλελειμμένα, άλλοτε κουρασμένα από τις δεκαετίες— αναδείχθηκαν ξανά, μεταμορφώθηκαν, ανακαινίστηκαν με επιμέλεια και χρώμα, έτοιμα να φιλοξενήσουν επισκέπτες από κάθε γωνιά του κόσμου.

Το νέο κύμα διαμερισμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης έφερε χώρους που μοιάζουν φτιαγμένοι για να τους δεις πριν τους ζήσεις. Κάθε διαμέρισμα έγινε ένα μικρό σκηνικό, μια επιμελημένη εικόνα της πόλης όπως θα ήθελε να φαίνεται και όχι πάντα όπως είναι.

Κι όμως, μέσα σε αυτή την όμορφη επιφάνεια, κρύβεται μια πιο σύνθετη πραγματικότητα. Τα Airbnb άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την κατοίκηση, όχι για τους μόνιμους κατοίκους της Θεσσαλονίκης, αλλά για όσους τη ζουν για λίγες ημέρες. Ο χώρος σε ένα δωμάτιο που δεν προορίζεται να αντέξει το βάρος της καθημερινής ζωής, αλλά να αφήσει μια γρήγορη εντύπωση. Οι γειτονιές που άλλοτε γνώριζαν μια σταθερή, σχεδόν οικογενειακή ροή κατοίκων, σήμερα αλλάζουν πρόσωπα κάθε εβδομάδα. Οι φωνές στα κλιμακοστάσια είναι άλλες, οι ρυθμοί διαφορετικοί, η έννοια της «γειτονιάς» έχει πλέον χαθεί.

Για τους κατοίκους της πόλης, αυτή η αλλαγή δημιουργεί ανησυχία. Από τη μία, τα παλιά διαμερίσματα ανακατασκευάζονται, από τη φθορά χρόνων και αποκτούν ένα νέο ενδιαφέρον. Από την άλλη, το κέντρο γίνεται ολοένα πιο ακριβό, πιο δύσκολο για όσους το αγαπούσαν και το θεωρούσαν αυτονόητο να ζουν εκεί.

Το σπίτι μετατρέπεται σε επένδυση, η μόνιμη κατοικία σε διαπραγμάτευση και η πόλη κινδυνεύει να παραδοθεί περισσότερο στις ανάγκες των επισκεπτών παρά σε εκείνες των ανθρώπων που τη ζουν καθημερινά.

Αυτή η νοητή ασυνέχεια ανάμεσα στον κάτοικο και στον επισκέπτη είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της εποχής. Κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει τη συμβολή των Airbnb στη ζωντάνια της πόλης, στη διεθνή της εικόνα, στην οικονομική κινητικότητα. Ωστόσο, υπάρχει πάντοτε μια ερώτηση που αιωρείται: ποια πόλη μένει όταν τελειώσει η διαμονή; Τι απομένει για όσους δεν έρχονται για τρεις μέρες, αλλά για μια ολόκληρη ζωή;

Οι σύγχρονες μονοκατοικίες των προαστίων: η νέα πολυτέλεια της Θεσσαλονίκης

Στις παρυφές της πόλης, εκεί όπου η Θεσσαλονίκη αρχίζει να ανεβαίνει προς τους λόφους και το βλέμμα συναντάει τη θάλασσα από απόσταση, ξεδιπλώνεται ένας άλλος κόσμος κατοίκησης. Οι περιοχές των προαστίων έχουν γίνει οι φορείς μιας νέας αρχιτεκτονικής έκφρασης: εκείνης της σύγχρονης μονοκατοικίας.

Οι μονοκατοικίες αυτές δεν θυμίζουν τα σπίτια των προηγούμενων δεκαετιών, δεν περιορίζονται σε μια παραδοσιακή εικόνα «σπιτιού με κήπο». Μεγάλες υαλώσεις αφήνουν τον εσωτερικό χώρο να επικοινωνεί με τον εξωτερικό, δημιουργώντας ένα αίσθημα συνέχειας, σχεδόν σαν το σπίτι να αιωρείται πάνω από τον ορίζοντα.

Οι κατοικίες αυτές ενσωματώνουν νέες μεθόδους κατασκευής και τεχνολογίες που μέχρι πριν λίγα χρόνια θεωρούνταν εξαιρετικά καινοτόμες: συστήματα έξυπνης διαχείρισης και ενεργειακές λύσεις υψηλής απόδοσης.

Κι όμως, πίσω από αυτή την τεχνολογική πρόοδο, υπάρχει μια λεπτή, σχεδόν αδιόρατη ιστορική συνέχεια.

Αν και αντιπροσωπεύουν τη σύγχρονη πολυτέλεια, αυτές οι κατοικίες διατηρούν μια μορφή ηρεμίας που συχνά λείπει από το κέντρο. Είναι ένας άλλος ρυθμός ζωής, όχι απαραίτητα αργός, αλλά διαφορετικός. Πιο στοχαστικός, πιο προσεκτικός, πιο οργανωμένος γύρω από την ιδέα του προσωπικού καταφυγίου.

Τα είδη κατοικιών που έχουμε συναντήσει όλα αυτά τα χρόνια κατά τη διεξαγωγή του ΟΗΤ δεν συγκροτούν απλώς έναν κατάλογο αρχιτεκτονικών τυπολογιών.

Αποτελούν ένα ζωντανό αρχείο της ζωής της πόλης. Κάθε σπίτι φέρει ένα κομμάτι από τους ανθρώπους που πέρασαν από αυτό, από τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους, από τα όνειρα και τις δυσκολίες τους. Από τις επαύλεις των αρχών του 20ού αιώνα και τα επιβλητικά κτίρια του Μεσοπολέμου έως τις μονοκατοικίες που απλώνονται σήμερα στα προάστια, η Θεσσαλονίκη συνεχίζει να αλλάζει, διατηρώντας ταυτόχρονα τη μνήμη της.

Και κάθε φορά που ανοίγει μια πόρτα στο πλαίσιο του Open House, δεν βλέπουμε απλώς έναν χώρο. Αντικρίζουμε έναν τρόπο ζωής — ή έναν τρόπο που μπορεί να μην υπάρχει πια, αλλά τον κουβαλάμε ακόμη μέσα μας.