Μνήμη από θραύσματα: Η πληγή του Φεβρουαρίου σε ένα ιερό σύμβολο της Θεσσαλονίκης

Λίγα μόλις 24ωρα μετά την έναρξη του πολέμου του 1940 η Θεσσαλονίκη έρχεται αντιμέτωπη με την σκληρή πραγματικότητα του πολέμου όταν ιταλικά αεροπλάνα αρχίζουν να την βομβαρδίζουν.

Μέχρι και τον Φεβρουάριο του 1941 οι ιταλικές βόμβες, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Ευ. Χεκίμογλου, στερούν τη ζωή από 232 άτομα, τραυματίζει 871, ενώ 864 οικογένειες επλήγησαν σοβαρά ιδίως στις περιφερειακές συνοικίες της πόλης όπως Καλαμαριά, Βυζάντιο, Βότσης λόγω της γειτνίασης με στρατιωτικούς στόχους.

Αρχικά, στόχος των ιταλικών βομβαρδιστικών ήταν οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις, όπως το αεροδρόμιο της μικρής Μίκρας, το στρατόπεδο Κόδρα, το στρατόπεδο Παύλου Μελά, αλλά και σημεία «κλειδιά» όπως ο Σιδηροδρομικός Σταθμός.

Η πόλη βρέθηκε απροετοίμαστη με τον τοπικό τύπο να δημοσιεύει οδηγίες προς τους πολίτες για το πώς και πότε θα πρέπει να κατευθυνθούν προς τα καταφύγια.

Ο Γιώργος Βαφόπουλος έγραψε για εκείνες τις ημέρες:

«Τις πρώτες εκείνες μέρες των επιδρομών είχε παραλύσει η ζωή σ’ ολόκληρη την πόλη. Κι’ αυτές ακόμα οι επίσημες κρατικές αρχές, δεν είχαν την ψυχραιμία να δώσουν βοήθεια στο πανικοβλημένο πλήθος. Καταφύγια σχεδόν δεν υπήρχαν και τώρα συνεργεία από φοβισμένους εργάτες σκάβανε ορύγματα στις πλατείες (…) Στο υπόγειο της ΧΑΝΘ, όπου βρισκόταν η Δημοτική Βιβλιοθήκη, συνεργεία της Αεράμυνας έκτισαν ένα μεγάλο και ισχυρό καταφύγιο (…)»

Οι Ιταλοί με δόλιο τρόπο «έντυσαν» τα αεροπλάνα τους στα ελληνικά χρώματα, με αποτέλεσμα οι πολίτες να μην γνωρίζουν ότι πρόκειται επί της ουσίας για τα βομβαρδιστικά του εχθρού.

Στην πορεία των βομβαρδισμών μπαίνουν κτίρια που φιλοξενούσαν πολιτικές και δικαστικές υπηρεσίες της πόλης και τα οποία αναγκάστηκαν να προχωρήσουν σε επιτάξεις σπιτιών για να συνεχίσουν ομαλά και με ασφάλεια την λειτουργία τους.

Στο στόχαστρο όμως μπαίνουν αδικαιολόγητα νοσοκομεία και εκκλησίες της Θεσσαλονίκης.

Ένα από αυτά τα χτυπήματα σημειώθηκε τον Φεβρουάριο του 1941 όταν κατά τη διάρκεια μιας ιταλικής αεροπορικής επιδρομής μια βόμβα έπεσε στη βορειοδυτική γωνιά του Ναού της Αγίας Σοφίας.

Ένα χτύπημα το οποίο προκάλεσε σειρά δημοσιευμάτων όχι μόνο στον τοπικό τύπο, αλλά και στον διεθνή.

«Για τη Θεσσαλονίκη ο τρόπος που προβλήθηκε ο βομβαρδισμός της Αγίας Σοφίας από τον Τύπο μαρτυρεί την ανάγκη ανάδειξης ενοποιητικών συμβόλων» έχει αναφέρει η Μαρία Καβάλα στο «Η καταστροφή των Εβραίων της Ελλάδας (1941-1944)».

Μπορεί οι βομβαρδισμοί των προηγούμενων μηνών να ήταν μεγαλύτερης σφοδρότητας και να άφησαν πίσω τους θύματα, ωστόσο ο βομβαρδισμός μιας εκκλησίας – σύμβολο της Θεσσαλονίκης προκάλεσε ιδιαίτερη οργή.

Δεν είναι τυχαίο ότι εκτός των δημοσιευμάτων της εποχής την έντονη αντίδρασή τους είχαν εκφράσει πανεπιστημιακοί της Θεσσαλονίκης, ο τότε Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, ο Μητροπολίτης Κοζάνης, ακόμα και ο Αρχιεπίσκοπος του Γιβραλτάρ.

Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, μικρό παιδί τότε, έμενε σε έναν δρόμο πίσω από την εκκλησία. Στο αυτοβιογραφικό έργο Θεσσαλονίκην, ου μ’ εθέσπισεν αναφέρει:

«Αλλά το εκπληκτικότερο είναι ότι μαζί με το σπίτι μας βομβαρδίστηκε και η ίδια η Αγία Σοφία. Ίσως οι Ιταλοί είχαν ένα σατανικό σχέδιο: να βομβαρδίσουν τα μνημεία μας. Και άρχισαν από την Αγια-Σοφιά και την Παναγία Χαλκέων. Γιατί δεν μπορώ να διανοηθώ τι άλλο ήθελαν να βομβαρδίσουν σε κείνη την περιοχή. Και φαίνεται ότι τα κατάφεραν αρκετά καλά γιατί δύο ή τρεις βόμβες έπεσαν πάνω στον τρούλο της Αγίας Σοφίας.

Το πράγμα ήταν τρομερό. Γιατί, όπως ξέρετε, ο τρούλος έχει ένα από τα ωραιότερα ψηφιδωτά όλου του κόσμου. Είναι η Ανάληψη του Χριστού. Ο Χριστός ανεβαίνει στους ουρανούς, από κάτω τον βλέπουν όρθιοι οι Δώδεκα Απόστολοι και μαζί τους η Παναγία. Είναι και δύο άγγελοι. Ένα τεράστιο ψηφιδωτό ανεκτίμητης τέχνης, που καλύπτει όλο τον τρούλο και που έγινε πιθανώς περί το 885 μ.Χ. Λοιπόν καταλαβαίνετε τι τρομερό πράγμα ήταν να βομβαρδιστεί ο τρούλος μ’ αυτό το αριστούργημα. Αλλά όσο και τρομερό να ήταν, όσο και σατανικά να σκέφτηκαν οι Ιταλοί, η Παναγία φαίνεται πως έβαλε το χέρι της.

Και, ω του θαύματος, οι τρεις βομβίτσες γλίστρησαν κι έπεσαν στη βόρεια αυλή της εκκλησίας, δηλαδή στο τμήμα της αυλής που ήταν πολύ κοντά προς το σπίτι μας. Και πέφτοντας στο χώμα δεν έκαναν κανένα κακό. Παρ’ όλα αυτά, πρόλαβε μία βόμβα και γκρέμισε ένα μικρό τοιχάκι του τρούλου. Ο τρούλος στηρίζεται σε τέσσερα μικρά τοιχία, από τα οποία το ένα, το βορειοδυτικό, η βόμβα το κατέστρεψε και ταυτόχρονα έπεσαν μερικές ψηφίδες, ευτυχώς όχι ολόκληρο το τμήμα του ψηφιδωτού. Αυτή ήταν η μοναδική καταστροφή».

Η εφημερίδα «Καθημερινή» αναφέρει στο ρεπορτάζ της:

«Κατά πληροφορίας εκ Θεσσαλονίκης ο βομβαρδισμός ήρχισε την 2 και 55′ μ.μ. και διήρκεσε επί μίαν ώραν. Δύο βόμβαι έπεσαν επί του ιστορικού ναού της Αγίας Σοφίας, η μία εις το προαύλιον και την είσοδον του ναού και η άλλη εις το άκρον αριστερόν του μεγάλου τρούλλου. Αι βόμβαι διέτρυσαν την σκέπην με συνέπειαν να καταρρεύσουν ο γυναικονίτης και μέρος του κωδονοστασίου. Ευτυχώς τα ψηφιδωτά και τα άλλα καλλιτεχνικά κειμήλια του ναού δεν υπέστησαν ζημίαν. Αποτροπιασμόν προεκάλει η θέα των αγίων εικόνων και των ιερών σκευών τα οποία διεσκορπίσθησαν επί του εδάφους».

Η εφημερίδα «Έθνος» στο πρωτοσέλιδο της χαρακτηρίζει τους Ιταλούς ως «βάνδαλους» ενώ σημειώνει ότι με εντολή του τότε πρωθυπουργού κ. Κοριζή δόθηκε αμέσως εντολή σε ειδικούς αρχιτέκτονες να μεταβούν στη Θεσσαλονίκη και να προχωρήσουν σε άμεση επιδιόρθωση όλων των βλαβών που προκάλεσε ο βομβαρδισμός.

Μάλιστα, το δημοσίευμα σημειώνει ότι η 9η Φεβρουαρίου 1941 ήταν μια ημερομηνία – σταθμός στην ιστορία αιώνων της Αγίας Σοφίας.

«Επέζησεν επί 15 αιώνας όλων των δοκιμασιών που εγνώρισεν η Θεσσαλονίκη ως συμβολίζουσα την αιώνινα καταισχύνην και τον ανεξάλειπτον στιγματισμόν των φασιστικών ορδών του “χριστιανού” Μουσολίνι».

Για μίσος εναντίον του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας από το ένστικτο των βαρβάρων, κάνει λόγο η εφημερίδα «Απογευματινή» στο πρωτοσέλιδό της με αφορμή τον βομβαρδισμό της Αγίας Σοφίας από τους Ιταλούς.

Μάλιστα, το δημοσίευμα συμπληρώνει ότι ο ιερός ναός δεν ήταν δυνατό να αποτελεί καταφανέστατος στόχος μιας και δεν υπάρχουν τριγύρω στόχοι στρατιωτικοί ή αποθήκες.

«Και οι Ιταλοί αεροπόροι έρριψαν τας βόμβας των, πλησίον και επί του Ναού. Διότι ήθελαν να τον καταστρέψουν. Διότι είνε κτηνώδεις και βάρβαροι» συμπληρώνει το δημοσίευμα.