Οδογραφίες: Φράγκων – Τα ίχνη μιας εκπεσούσας οδού – 1ο μέρος

Rue Franque για τους Φραντσέζους, Strada Franca για τους Λεβαντίνους εμπόρους, οδός Φράγκων για όλους: ένας δρόμος που ονομαζόταν ανάλογα με την γλώσσα κάθε εθνότητας της Θεσσαλονίκης.

Με όποιο όνομα κι αν τη συναντούμε ως τις αρχές του 20ου αι., η Φράγκων αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά του Φραγκομαχαλά, ένα ιδιότυπο ευρωπαϊκό προτεκτοράτο, τον άξονα γύρω από τον οποίο περιστρεφόταν η διπλωματική, εμπορική και κοινωνική ζωή της οθωμανικής Θεσσαλονίκης.

Όλα αυτά τότε, παλιά. Τώρα, τα μνημεία της ιστορίας της οδού υπάρχουν μόνο σε φωτογραφίες και περιγραφές – σα να γκρεμίζεις το σκηνικό και μετά να νοσταλγείς την παράσταση. Η απουσία τους είναι σχεδόν εξίσου ισχυρή με την παρουσία τους.

Η σημερινή Θεσσαλονίκη εξακολουθεί να φέρει το αποτύπωμα μιας οδού που υπήρξε κάποτε το παράθυρό της προς τη Δύση.

Η οδός βρισκόταν στη συνοικία Malta Cedid ή Μάλτα Σαράι, τον γνωστό σε όλους Φραγκομαχαλά. Το ανατολικό της άκρο ξεκινούσε από την παλαιά οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου, περίπου προγενέστερη χάραξη της σημερινής Ίωνος Δραγούμη. Ήταν η συνέχεια της παλαιάς Βασιλέως Ηρακλείου, η οποία σε εκείνο το σημείο λεγόταν Γυαλάδικα (Financilar). Από την Β. Ουγκώ ως την Λ. Σοφού λεγόταν Kala’. Από τη Λέοντος Σοφού όπου υπήρχε η κύρια πύλη του λιμένα ακολουθούσε το θαλάσσιο τείχος και στο ύψος της σημερινής οδού Μοσκώφ έστριβε βορειότερα, φτάνοντας ως την Εγνατία, με την ονομασία Tophane (Πυροβολοστασίου). Περίπου 700 μέτρα κοσμοπολιτισμού σφηνωμένα ανάμεσα στα ανατολίτικα παζάρια.

Σήμερα, το δυτικό τμήμα της Φράγκων έχει γυρίσει την πλάτη (κυριολεκτικά) στην παλαιά χάραξη και έχει επεκταθεί προς το λιμάνι. Με την κατεδάφιση του θαλάσσιου τείχους ο δρόμος διανοίχτηκε, εκτράπηκε, και πλέον περνά δίπλα από τον ψυχρό όγκο του Δικαστικού Μεγάρου για να καταλήξει στην πολύβουη οδό Πολυτεχνείου. Ένα οδικό τμήμα που μοιάζει πλήρως αποκομμένο από τον αστικό ιστό, καθώς το περπατάς ανάμεσα σε περιποιημένο αστικό πράσινο και τα υπολείμματα του θαλάσσιου τείχους. Ογκώδη κτίρια από μπετόν και γυαλί, parking, ο πύργος του Τοπχανέ να ατενίζει το Δικαστικό μέγαρο. Σα να μην είσαι στην Φράγκων. Σα να βλέπεις ένα κουρασμένο κρουαζιερόπλοιο να εκτελεί δρομολόγια πορθμείου. Το όνομα παραμένει. Η αποστολή όχι.

Τα ίχνη της προϊστορίας της οδού είναι πολλά – σε ανασκαφές έχουν βρεθεί τμήματα της θαλάσσιας οχύρωσης κατά μήκος της οδού, όπως και ευρήματα εργαστηρίων, ενδεικτικά των βιοτεχνικών εγκαταστάσεων που άκμαζαν στην περιοχή του λιμανιού.

Από τα μέσα του 17ου αι. που άρχισε η εγκατάσταση των «Φράγκων» στη Θεσσαλονίκη, η οδός έγινε το σημείο αναφοράς του Φραγκομαχαλά. Στο τμήμα της οδού μέσα από τα τείχη, από τη Λέοντος Σοφού ως την Κατούνη άρχισε να στήνεται το θρησκευτικό και διοικητικό τους κέντρο, ενώ κατά μήκος της έξω από τα τείχη αναπτύσσονταν οι αποθήκες των Ευρωπαίων εμπόρων.

Με το ειδικό φορολογικό καθεστώς των διομολογήσεων και την παραχώρηση προνομίων στους Ευρωπαίους κατοίκους από τα μέσα του 18ου αι., άρχισε να δημιουργείται ένας Δυτικός μικρόκοσμος στην οθωμανική Θεσσαλονίκη. Η εβραϊκή συνοικία της Μάλτας, δυο βήματα από το λιμάνι και κοντά στην πύλη εισόδου του Βαρδαρίου και στον «Φαρδύ δρόμο», την Εγνατία, ήταν η κατάλληλη περιοχή για να αναπτυχθεί μια ουδέτερη ζώνη, ανοιχτή σε όλους τους κατοίκους της πόλης ανεξάρτητα από την εθνότητα ή το θρήσκευμά τους.

Σε κάποια από τα χρωματιστά σπίτια με τα βαμμένα παραθυρόφυλλα – προνόμια που ήταν απαγορευμένα για τους υπόλοιπους κατοίκους της Θεσσαλονίκης, άρχισαν να λειτουργούν και τα πρώτα ευρωπαϊκά προξενεία. Εννοείται ότι μέχρι τον 19ο αι. δεν επρόκειτο για δημόσια κτίρια, αλλά απλά για κατοικίες (πολυτελέστατες συνήθως) των εύπορων Ευρωπαίων επιχειρηματιών που ορίζονταν ως πρόξενοι των κρατών τους – τότε που το Διπλωματικό Σώμα δεν απαιτούσε σχετικές περγαμηνές αλλά ισχυρό κοινωνικό και οικονομικό status. Στα τέλη του 18ου αι. το βρετανικό προξενείο στεγαζόταν στο σπίτι του επιφανούς Έλληνα εμπόρου Ιωάννη Γούτα Καφταντζόγλου.

Η αρχή έγινε το 1706 με την ίδρυση του Γαλλικού προξενείου. Μέχρι το 1750 λειτουργούσαν 6 ευρωπαϊκά προξενεία στην περιοχή του Φραγκομαχαλά. Οι Καθολικοί πρωτοστατούν δημιουργώντας έναν πλήρη διοικητικό και θρησκευτικό πυρήνα γύρω από την οδό Φράγκων: το Γαλλικό προξενείο, νοσοκομείο, φαρμακείο, το Σχολείο των Αδερφών του Ελέους,.

Οι Φράγκοι της Θεσσαλονίκης ήταν κυρίως επιχειρηματίες, έμποροι, μέλη του προξενικού σώματος και θρησκευτικών αποστολών που ήρθαν και έμειναν. Κατά τη δεκαετία του 1880 αριθμούσαν περίπου 6.000 ψυχές — οι περισσότερες ιταλικής υπηκοότητας. Αρκετοί για να χτίσουν έναν κόσμο δικό τους. Και τον έχτισαν: κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αι. η Φράγκων απέκτησε ό,τι χρειαζόταν για να λειτουργεί ως μικρή δυτική πρωτεύουσα – ξενοδοχεία, τράπεζες, καφέ, λέσχες, καταστήματα με βιτρίνες. Κτίρια δυτικού τύπου που έκαναν κάποιον να ξεχνά ότι βρισκόταν στην Ανατολή. Τα περισσότερα έχουν μείνει μόνο σε φωτογραφίες. Και όπως συμβαίνει συχνά στη Θεσσαλονίκη, η ιστορία του δρόμου δεν βρίσκεται σε όσα σώθηκαν, αλλά σε όσα κατεδαφίστηκαν.

Από τα πολυτελή αρχοντικά και τα κτίρια του Φραγκομαχαλά την περίοδο της ακμής του, σήμερα επί της οδού Φράγκων σώζονται μόνο το Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης (αρχικά οικία Άμποτ) και η Φραγκοκλησιά, ο Καθεδρικός ναός των Καθολικών της Θεσσαλονίκης.

Καθολική εκκλησία

Στη θέση του πρώτου Γαλλικού Προξενείου, το τάγμα των Ιησουιτών μοναχών έχτισε το 1742 την πρώτη ενοριακή εκκλησία των Καθολικών της Θεσσαλονίκης, αφιερωμένη στον Άγιο Λουδοβίκο. Κάηκε στη μεγάλη πυρκαγιά του 1839. Ξαναχτίστηκε το 1867. Κάηκε πάλι το 1897 – η φωτιά στη Θεσσαλονίκη ήταν ο πιο αμείλικτος πολεοδόμος και δεν αναγνώριζε ούτε αγίους ούτε προνόμια. Η σημερινή εκκλησία, τρίκλιτη βασιλική που ολοκληρώθηκε το 1899 σε σχέδια του Vitaliano Poselli στην ίδια θέση με τις προγενέστερες, είναι αφιερωμένη στην Άμωμο σύλληψη της Θεοτόκου. Με την άδεια της Υψηλής Πύλης της παραχωρήθηκε κατ’ εξαίρεση το προνόμιο της κωδωνοκρουσίας.

Στο πανύψηλο καμπαναριό, ύψους 40 μέτρων, υπήρχε ένα ρολόι που κατά παραχώρηση του Βαλή έδειχνε την «φράγκικη ώρα», που ίσχυε στην αγορά και προηγούνταν κατά 6 ώρες της τουρκικής την οποία έδειχνε το ρολόι στο Σαατλί τζαμί, δίπλα στο Κονάκι (Διοικητήριο). Μια πόλη, δύο διαφορετικές χρονικές ζώνες που συνυπήρχαν στον ίδιο ουρανό.

Τα μεγάλα έργα υποδομών που έγιναν στη Θεσσαλονίκη κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αι. προσέλκυσαν σημαντικές εταιρείες της Ευρώπης: τους Ανατολικούς Σιδηροδρόμους, το Φωταέριο, την εταιρεία του τραμ και δημιούργησαν νέες συνθήκες εργασίας και τη νέα, πρώιμη κατηγορία των στελεχών καριέρας. Μέτοικοι της βιομηχανικής επανάστασης, τα πρώτα golden boys της οθωμανικής αυτοκρατορίας που μαζί με την τεχνογνωσία τους μετέφεραν και τον τρόπο ζωής τους – ακόμα και τη δική τους ώρα. Η Θεσσαλονίκη τούς άφησε. Και σιγά σιγά τους μιμήθηκε: όσοι γηγενείς κάτοικοι είχαν ανοιχτό μυαλό και φουσκωμένο πορτοφόλι έσπευσαν να υιοθετήσουν ό,τι έφερναν μαζί τους οι ξένοι, πριν καν προλάβουν να το ονομάσουν πρόοδο.

Το σχολείο Δελασάλ, νυν Διοικητικά Δικαστήρια Θεσσαλονίκης

Το σχολείο που φέρει το όνομα του κληρικού ιδρυτή του Jean – Baptiste de La Salle, λειτούργησε από το 1888. Από το 1895 στεγάστηκε στην οικία του βαθύπλουτου επιχειρηματία Charnaud, την οποία αγόρασε το Τάγμα των μοναχών Φρέρ μαζί με τα γύρω οικόπεδα. Εκεί χτίστηκε η νέα σχολή το 1926. Το 1933 μετασχηματίζεται από γαλλόφωνο εκπαιδευτικό ίδρυμα σε Ελληνογαλλικό Κολλέγιο Δελασάλ. Το 1965 συστεγάζεται και η Τεχνική Σχολή Δημόκριτος ως το 1968 που το Δελασάλ μεταφέρεται σε νέες εγκαταστάσεις στο Ρετζίκι. Επίσης, για χρόνια στέγαζε και τις σχολές επαγγελμάτων υγείας και προνοίας του ΤΕΙΘ. Το 1999 το κτίριο ανακαινίστηκε και πλέον στεγάζει τα Διοικητικά Δικαστήρια.

Από το 1986 το κτίριο έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο, γεγονός που έσωσε τις προσόψεις του. Για τα ενδότερα, η αποκατάσταση ακολούθησε τη γνωστή τακτική: κρατάμε το κέλυφος και επαναδιαπραγματευόμαστε τα υπόλοιπα.

Η Ιταλική Societa cooperativa

Στην προέκταση της Φράγκων προς την Εγνατία βρισκόταν το κτίριο της Ιταλικής Ομοσπονδίας Συλλόγων Αλληλοβοήθειας (Societa cooperativa Operaia di Mutuo Soccorso). Η Ομοσπονδία ιδρύθηκε το 1900 «για να προστατεύει τα συμφέροντα των συλλόγων – μελών της και αν συμβάλλει στην ηθική και υλική βελτίωση της κατάστασης των εργατικών τάξεων μέσω της κοινωνικής ασφάλισης». Δεν ξέρουμε πολλά για την εν λόγω Ομοσπονδία η οποία διαλύθηκε κάποιες δεκαετίες αργότερα με την ανάπτυξη του φασιστικού κινήματος. Το κτίριό της αφομοιώθηκε από τη διάνοιξη της προέκτασης Φράγκων, μετέπειτα οδού Μοσκώφ.

Καπναποθήκη Μοσκώφ

Στη συμβολή των σημερινών οδών Μοσκώφ, Φράγκων και Στρατηγού Σφέτσου υπήρχε από το 1934 η καπναποθήκη Μοσκώφ, σε κτίριο που αναγέρθηκε το 1908. Το τριώροφο κτίριο λειτούργησε ως καπναποθήκη μέχρι το 1945 και στη συνέχεια στέγασε τα γραφεία της «Ανώνυμης Καπνεμπορικής Εταιρείας Κ. Μοσκώφ». Κατεδαφίστηκε το 1972 δίνοντας τη θέση του σε μια τυπική πολυώροφη οικοδομή γραφείων και το όνομα της οικογένειας στην πάλαι ποτέ βόρεια προέκταση της Φράγκων προς την Εγνατία.

Τοπ Χανέ – Εφορία Υλικού Πολέμου

Πριν τη διάνοιξη της Φράγκων προς την Πολυτεχνείου, σε ελάχιστα μέτρα απόστασης από το Δελασάλ, τις καπναποθήκες και την Societa cooperativa, υπήρχε στο φρούριο του Τοπχανέ ένα εντυπωσιακό κτίριο με απολήξεις σαν πολεμίστρες που στέγαζε την Εφορία Υλικού Πολέμου κατά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο. Το κτίριο πιθανώς βομβαρδίστηκε κατά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο αλλά παρέμεινε ερειπωμένο ως τις αρχές της δεκαετίας του 1970 οπότε και κατεδαφίστηκε για τη διαμόρφωση της έκτασης του Δικαστικού Μεγάρου.

Γερμανική Σχολή

Η Γερμανική Σχολή (Deutsche Schule) ιδρύθηκε αρχικά ως σχολείο για τα παιδιά των γερμανόφωνων στελεχών και των εργαζομένων στους Ανατολικούς Σιδηροδρόμους, αλλά γρήγορα αναπτύχθηκε ως το πλέον πολυπολιτισμικό σχολείο για μαθητές όλων των εθνοτήτων της Θεσσαλονίκης.

Η λειτουργία του Σχολείου άρχισε το 1888 σε μισθωμένο οίκημα στην οδό Μπεχτσινάρ (σημερινή οδός 26ης Οκτωβρίου). Κατά το πρώτο έτος λειτουργίας του είχε συνολικά 16 μαθητές (9 κορίτσια και 7 αγόρια) ενώ λίγα χρόνια αργότερα, το 1899 αριθμούσε 220 μαθητές και μαθήτριες. Ήταν το πρώτο μικτό εκπαιδευτικό ίδρυμα της Θεσσαλονίκης σε μια εποχή που η μικτή εκπαίδευση δεν ήταν απλώς ασυνήθιστη, αλλά απαράδεκτη. Το 1896 το σχολείο μετακόμισε στο ιδιόκτητο κτίριό του στην οδό Τοπχανέ, σημερινή οδό Μοσκώφ, στο ύψος της πλατείας Βαρδαρίου. Η κοντινή απόσταση από την Οθωμανική Τράπεζα αποδείχτηκε μοιραία: τον Απρίλιο του 1903, κατά τις βομβιστικές επιθέσεις των Γεμιτζήδων, οι δράστες στην προσπάθειά τους να διαφύγουν πέταξαν βόμβες και στον χώρο του σχολείου, προκαλώντας σοβαρές ζημιές στο κτίριο. Τα παιδιά είχαν φύγει. Το κτίριο όχι.

Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο το σχολείο καταλήφθηκε από τα Γαλλικά στρατεύματα και χρησιμοποιήθηκε ως κτίριο για να στεγαστεί η Ασφάλεια (Force Publique de Salonique), όπως και ως Κέντρο Μεταγωγών. Αργότερα το κτίριο αγοράστηκε από το Ιταλικό κράτος και κατεδαφίστηκε την δεκαετία του 1930 για να χτιστεί στη θέση του Ιταλικό σχολείο, όπου και το 1968 στεγάστηκε η Ασφάλεια για κάποια χρόνια. Ίσως το συγκεκριμένο οικόπεδο να μην κατάφερε ποτέ να αποφασίσει αν προοριζόταν για την εκπαίδευση ή για την επιτήρηση. Η Γερμανική Σχολή ξανάρχισε τη λειτουργία της το 1924 στην οδό Βασιλίσσης Όλγας.

Η Γερμανική Λέσχη (KegelClub)

Η Γερμανική Λέσχη (Kegel Club) ιδρύθηκε το 1887 κι εγκαταστάθηκε σε κτίριο δίπλα στο πολυτελές ξενοδοχείο Κολόμπο, μεσοτοιχία με την Οθωμανική Τράπεζα. Μετά την βομβιστική επίθεση του 1903 και την ολοκληρωτική καταστροφή του κτιρίου της, η Λέσχη απέκτησε καινούριο κτίριο λίγο δυτικότερα, γωνία Φράγκων με Ναυμαχίας Λήμνου.

Αρχιτέκτονας του νέου κτιρίου ήταν ο Ξενοφών Παιονίδης. Η αίθουσα μπόουλινγκ (Kegel = bowling) κατασκευάστηκε από τους αρχιτέκτονες αδελφούς Posseli. Το κτίριο αποτελούσε μικρογραφία του κινηματογράφου – θεάτρου “Ολύμπια”, με μεγαλύτερη λαμπρότητα και λειτουργικότητα. Ως το 1914 οπότε και διαλύθηκε από τον Γαλλικό στρατό, παρέμεινε ένα κλειστό κλαμπ που αποτελούσε το επίκεντρο της κοινωνικής ζωής της γερμανόφωνης παροικίας της Θεσσαλονίκης.

Η ιστορία της Φράγκων δεν τελειώνει εδώ. Η συνέχεια της οδού χρειάζεται περισσότερο χώρο – και θα τον πάρει στο επόμενο κείμενο.

Ανακαλύψτε τις υπόλοιπες στάσεις της στήλης Οδογραφίες πατώντας ΕΔΩ