Οδογραφίες: Ηροδότου, ένας βυζαντινός, σημερινός δρόμος

Μέχρι τον 16ο αι. η Άνω πόλη δεν ήταν ακριβώς αυτό που θα λέγαμε «φιλέτο» για real estate. Βραχώδες ανάγλυφο, δύσβατα μονοπάτια, μόνο διάσπαρτα μοναστήρια επιζητούσαν τη γαλήνη της ερημιάς δίπλα στα τείχη. Η περιοχή και ιδίως το ανατολικότερο κομμάτι της κοντά στα τείχη, παρέμεινε αραιοκατοικημένη για αιώνες. Μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1620 οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης άρχισαν να μετατοπίζονται προς τα βόρεια καταλαμβάνοντας το «Μπαίρι», όπως ονομαζόταν τότε ο λόφος. Εκεί, χωρίς καμία επίσημη ρυμοτομία, άρχισε να υφαίνεται ένας οικιστικός ιστός που ακολουθούσε τις καμπύλες του εδάφους.

Σταδιακά άρχισε να γίνεται χώρος αποκλειστικής κατοικίας των μουσουλμάνων λόγω της γειτνίασης με την ακρόπολη και την προστασία που παρείχε, αλλά και λόγω του υγιεινότερου κλίματος. Σπίτια με μεγάλες αυλές και μπαχτσέδες που εξασφάλιζαν την οικιακή οικονομία.

Βαριές αυλόπορτες ερμητικά κλειστές για τα αδιάκριτα βλέμματα, παράθυρα οπλισμένα με καφασωτά. Τα περισσότερα σπίτια ήταν φτωχόσπιτα, χτισμένα με όποια υλικά ήταν διαθέσιμα – ξύλα, πέτρες, λάσπη. Το τραχύ έδαφος απέκλειε κάθε εμπορική χρήση, μετατρέποντας τις γειτονιές σε απόρθητα οχυρά ηρεμίας, όπου Ρωμιός δεν ανέβαινε εύκολα. Με τους αιώνες είχε διαμορφωθεί ένα πυκνό δίκτυο ελικοειδών δρόμων που συνέδεε τις γειτονιές και οδηγούσε στις κρήνες και τα τζαμιά. Δρομάκια, όλα όμοια, που στρίβουν, κόβονται, διασταυρώνονται κι άλλα που καταλήγουν σε αδιέξοδα, σα να ξεκίνησαν για κάπου και στην πορεία ξέχασαν τον προορισμό τους.

Εκεί, κοντά στο ανατολικό τείχος, διαμορφώθηκε η οδός Ηροδότου. Αναφέρεται ότι είναι από τους ελάχιστους δρόμους της Θεσσαλονίκης που διατηρεί ατόφια την βυζαντινή της χάραξη. Δεν σχεδιάστηκε, διαμορφώθηκε από τις ανάγκες των κατοίκων και της καθημερινότητας.

Και η ίδια χάραξη παραμένει ως σήμερα μεταφέροντας αρκετά ίχνη του παρελθόντος που (ευτυχώς) διασώθηκαν.

Δρόμος ιδανικός για βόλτα: Έχει το σωστό μήκος, κάτι λιγότερο από 300 μέτρα, ούτε πολύ μικρός για να μην τον χορτάσεις, αλλά ούτε και μεγάλος για να τον βαρεθείς. Ανεκτά ανηφορικός και ευχάριστα κατηφορικός.

Ονομαζόταν Gölcük Meydanı (πλατεία της μικρής λίμνης). Ίσως επειδή στην περιοχή υπήρχε έντονη η παρουσία νερών, η ονομασία Gölcük (μικρή λίμνη) είχε δοθεί σε δρόμους, σε βρύση, στη συνοικία, στο τζαμί, στην πλατεία Καλλιθέας. Ο Σουλτάνος Μουράτ Β’, ίσως από την ικανοποίησή του που κατέλαβε την Θεσσαλονίκη, λέγεται ότι έχτισε 30 βρύσες τον 15ο αι. για να ξεδιψάνε οι περαστικοί και να τον μνημονεύουν – πολύ σημαντική δημόσια προσφορά σε εκείνες τις εποχές.

Το 1914, με την ελληνική ονοματοδοσία των οδών μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης ο δρόμος ονομάστηκε Ηροδότου. Οι οθωμανικές ιστορίες που ήταν αποτυπωμένες στους δρόμους αντικαταστάθηκαν εμφατικά από τη μυθολογία. Αλκινόου, Ιφικράτους, Ανδοκίδου, Δαναού, Γοργούς – ένα πλέγμα μυθολογικών ηρώων επιβλήθηκε στις ονομασίες αιώνων.

Η Ηροδότου διέσχιζε δυο οθωμανικές συνοικίες και βρισκόταν μεταξύ δυο τζαμιών: στο πάνω μέρος της βρισκόταν το τζαμί Mes΄ud Hasan (ή τζαμί Gölcük), μεταξύ των οδών Ιφικράτους και Ανδοκίδου. Η συνοικία είχε το ίδιο όνομα Mes΄ud Hasan ή Gölcük. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923, στη συνοικία συγκεντρώθηκαν οι περισσότεροι πρόσφυγες που έσπευσαν να εγκατασταθούν στα παρατημένα τούρκικα σπίτια. Το 1925 όλοι σχεδόν οι κάτοικοι των στενοσόκακων πάνω από τον Άγιο Δημήτριο ήταν πρόσφυγες. Χτίστηκαν πάνω από 2.000 αυτοσχέδια σπίτια μέσα στις αυλές, στα άδεια οικόπεδα και στις αλάνες, ως αποτέλεσμα της πιεστικής ανάγκης για άμεση στέγαση και της απουσίας οργανωμένου πολεοδομικού σχεδιασμού. Τα χωράφια και τα βοσκοτόπια που χαρακτήριζαν την Άνω πόλη από τον 15ο αι. εξαφανίστηκαν.

Το τζαμί Mes’ud Hasan στις αρχές του 20υ αι. (Facebook Group «Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης»)

Το τζαμί εννοείται ότι δεν υπάρχει πια – όπως και ο προηγούμενος χαρακτήρας της συνοικίας. Υπάρχει όμως ακόμα μπροστά του το κτίσμα που υπήρξε μικρό μπακάλικο στο τρίστρατο μεταξύ Ιφικράτους – Ηροδότου – Ανδοκίδου ήδη από τις αρχές του 20ου αι. Ως τη δεκαετία του 1960 ήταν ο φούρνος με το ζωγραφισμένο λιοντάρι, τις τελευταίες δεκαετίες είχε την χαρακτηριστική επιγραφή ΛΑΟΚΡΑΤΙΑ – αγνώστου προέλευσης και νοήματος, αλλά σταθερή αξία για τον προσανατολισμό της περιοχής.

Ακριβώς απέναντί του, από τη δεκαετία του 1970 στη θέση παλαιού σπιτιού, η ταβέρνα Ιγγλις. Στρατιές φοιτητών έχουν «χτίσει» αναμνήσεις πάνω στα σουτζουκάκια του και την περιβόητη do-it-yourself τυροκαυτερή (με έμφαση στο καυτερή) του μαγαζιού, πριν πάρουν τον κατήφορο με κέφι και αναθυμιάσεις από το κοκκινέλι. Πλέον, τα φαλάφελ και το menu στα αγγλικά μαρτυρούν την επέλαση της βραχυχρόνιας μίσθωσης στα ανακαινισμένα σπίτια της περιοχής – o tempora, o mores.

Κατηφορίζοντας, η πλατεία Καλλιθέας προσφέρει μια ευχάριστη ανοιχτωσιά. Ήταν η πλατεία Gölcük Meydanı με την βρύση της μικρής λίμνης (Gölcük cesme). Πολυφωτογραφημένη και η πλατεία και η βρύση. Σημείο συνάντησης της γειτονιάς τότε για νερό και socializing της εποχής, παιδική χαρά και πεζούλια για να ξαποσταίνουν οι επισκέπτες σήμερα.

Φρουρός της πλατείας, το παλιό εντυπωσιακό σπίτι της οδού Αμφιτρύωνος (οδός Golcuk), ευτυχώς ανακαινισμένο και προφανώς κατοικημένο.

Από αυτό το σημείο και κάτω άρχιζε η συνοικία Ahmed Subasi, η μεγαλύτερη οθωμανική συνοικία της Θεσσαλονίκης. Στη διασταύρωση με την παλιά οδό Aynali (με τους καθρέφτες), σημερινή Κόδρου, διατηρείται υπέροχα ανακαινισμένο το κτίριο που στεγάζει την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας.

Και απέναντι, ο Άγιος Νικόλαος ο Ορφανός με την υπέροχη αυλή του. Βυζαντινός ναός από τον 14ο αι., μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Μετόχι της Μονής Βλατάδων και καθολικό μιας μικρής μονής που είχε ιδρύσει ο Νικόλαος Σκουτέριος Καπανδρίτης Ορφανός. Εκτός από το όνομα του ιδρυτή του, η ονομασία του ναού αποδίδεται είτε στη λειτουργία ορφανοτροφείου στον χώρο της μονής, είτε στην ιδιότητα του Αγίου Νικολάου ως προστάτη των χηρών και των ορφανών. Παρά τη θέση του στον πυρήνα των μουσουλμανικών συνοικιών, δεν έχασε ποτέ την ορθόδοξη ιδιότητά του, ούτε μετατράπηκε σε τζαμί. Οι ιδιαίτερα εντυπωσιακές τοιχογραφίες του αποτελούν αντιπροσωπευτικά δείγματα ζωγραφικής της παλαιολόγειας αναγέννησης κι ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα ζωγραφικά σύνολα της Θεσσαλονίκης. Στα τέλη του 19ου αι. ονομαζόταν Fukara Aya Nikola (του φτωχού Αγίου Νικολάου). Ηρεμία και γαλήνη σε έναν πανέμορφο κήπο.

Ακριβώς απέναντι, το χαρακτηριστικό σπίτι με τέσσερα σαχνισιά το οποίο αποτυπώνεται σε φωτογραφίες της οδού για περισσότερο από 100 χρόνια – και παραμένει.

Το λιθόστρωτο συνεχίζει για λίγο ακόμα μέχρι το σημείο που είχε την ποιητική οθωμανική ονομασία «Στόμιο των τεσσάρων δρόμων» (Dort Yol Agzi). Εκεί που συνέκλιναν οι οδοί Αθηνάς, Κλεισθένους, Αρριανού (Λάζου Εξάρχη) και Ηροδότου.

Στη διασταύρωση με την παλιά Αθηνάς βρισκόταν από τον 16ο αι. το συνοικιακό τζαμί του Ahmed Subasi που λεγόταν και Kucuk Cami’i (μικρό τζαμί) και στο πλάι το μαυσωλείο του Murad Baba. Το κτίσμα του τζαμιού διατηρήθηκε ως κατοικία μέχρι τη δεκαετία του 1960 πριν γίνει πολυκατοικία.

Στη γωνία με την Αθηνάς υπήρχε άλλη μια οθωμανική κρήνη, δίπλα σε μια δεξαμενή του υδραγωγείου του Μουράτ Β’ (πολύ διψασμένος ο Σουλτάνος). Η λεκάνη της κρήνης βρέθηκε σε ανασκαφή κατά την δεκαετία του 1980 και τοποθετήθηκε σε νέα διακοσμητική βρύση στην ίδια θέση, εις ανάμνηση της παλιάς.

Ο δρόμος της μικρής λίμνης τελειώνει. Μετά την Αθηνάς γίνεται η σκιά του εαυτού του – ανήλιο πέρασμα ανάμεσα σε πολυκατοικίες. Αρχίζει η οδός Λάζου Εξάρχη, η άσφαλτος και η κάτω πόλη. Η λιθόστρωτη διαδρομή αφήνει πίσω της δυο τζαμιά που απαλλοτριώθηκαν, δυο συνοικίες που χάθηκαν, τον ιστορικό Άγιο Νικόλαο, ανακαινισμένα σπίτια και διαφημίσεις AirBnb. Η περιοχή μετεξελίσσεται. Άλλοι κάτοικοι, άλλες γλώσσες, άλλες συνήθειες.

Ο δρόμος όμως μένει. Με την ίδια βυζαντινή χάραξη, με το ίδιο ελαφρύ γύρισμα της ανηφόρας. Δρόμος πολλών αιώνων και των τεσσάρων εποχών: ανθισμένος την άνοιξη, σχετικά δροσερός το καλοκαίρι, πεσμένα φύλλα το φθινόπωρο, μυρωδιά ξυλόσομπας τον χειμώνα. Και μέσα σε μια πόλη που αλλάζει αδιάκοπα, αυτή η μικρή επιμονή της μνήμης είναι — όσο να πεις — μια παρηγοριά.

Ανακαλύψτε τις υπόλοιπες στάσεις της στήλης Οδογραφίες πατώντας ΕΔΩ