Οδογραφίες: Οδός Αιγύπτου – Σημείο αναφοράς της παλιάς εμπορικής περιοχής της Θεσσαλονίκης

Περπατάς στην Πολυτεχνείου, προέκταση της Τσιμισκή, με κατεύθυνση προς το λιμάνι. Στα δεξιά, ο κάθετος τοίχος ενός μαγαζιού εστίασης φαίνεται σαν κομμάτι παλαιού τείχους. Και είναι. Απομεινάρι του θαλάσσιου τείχους της Θεσσαλονίκης, ενσωματωμένο αμήχανα σε σύγχρονη πρόσοψη με φωτεινή ταμπέλα και μενού ημέρας. Στρίβεις αριστερά.

Οδός Αιγύπτου. Η άσφαλτος σταματά, αρχίζει το λιθόστρωτο. Και μαζί του αρχίζουν οι ωραιοποιημένες, τουριστικές πια εικόνες της παλιάς εμπορικής περιοχής της Θεσσαλονίκης.

Αριστερά και δεξιά, παλιά διώροφα κτίρια, βαμμένα πολύχρωμα. Κάποιες προσόψεις άβαφες, αναδεικνύουν την αρχική τοιχοποιία με τα κοκκινωπά τούβλα. Ομοιόμορφα κτίρια με τοξωτά παράθυρα. Τραπεζάκια έξω. Στα πεζοδρόμια παλαιότερα ήταν αραδιασμένα τσουβάλια με μπαχαρικά και σακιά με ρύζι, τώρα ζαρντινιέρες με εποχικά λουλούδια. Στο παρελθόν αποθήκες, εδώ και 40 χρόνια χώροι διασκέδασης. Το εσωτερικό τους άδειασε από εμπορεύματα και γέμισε ποτά, φωτορυθμικά και άβολα ως επί το πλείστον καθίσματα – έτσι κι αλλιώς, ελάχιστοι θαμώνες πάνε για να καθήσουν. Καλώς ήρθατε στα Λαδάδικα. Οδός Μισίρ τσαρσί.

Όλη η περιοχή, από το λιμάνι ως την Ολυμπίου Διαμαντή, από τον 16ο αι. ήταν η αγορά χονδρεμπορίου και σιτηρών του Ιστιρά. Η αγορά αναπτύχθηκε στη θέση του παλιού βυζαντινού λιμένα και ήταν η μόνη περιοχή που βρισκόταν έξω από τα τείχη της Θεσσαλονίκης ως τη δεκαετία του 1860 που άρχισε η κατεδάφιση του θαλάσσιου τείχους. Η Αιγυπτιακή αγορά ήταν ήδη από τον 17ο αι. η κατ’ εξοχήν αγορά αποικιακών προϊόντων, ονομαστή για τα 500 μαγαζιά της με τα εισαγόμενα προϊόντα από την Ανατολή – κυρίως μπαχαρικά, αλλά επίσης λινό, ζάχαρη, ρύζι, καφέ, προϊόντα ιδιαίτερα δημοφιλή στην οθωμανική διατροφή και οικιακή οικονομία.

Από τα τέλη του 19ου αι., όταν οι δρόμοι ήταν γνωστοί όχι από τα ονόματα αλλά από τις χρήσεις τους, ο συγκεκριμένος δρόμος ήταν γνωστός ως Μισίρ τσαρσί, Αιγυπτιακή αγορά. Ως την πυρκαγιά του 1917 άρχιζε από την σημερινή Τσιμισκή κι έφτανε ως το λιμάνι. Με την ανοικοδόμηση το κάτω τμήμα καταργήθηκε και πλέον ο δρόμος είναι ο μισός του αρχικού, περίπου 100 μέτρα. Η Αιγυπτιακή αγορά ήταν σημείο αναφοράς του Ιστιρά. Και η οδός Μισίρ τσαρσί έγινε ο κύριος άξονάς της. Έγινε. Γιατί τελικά, μάλλον δεν ήταν από πάντα. Σύμφωνα με Οθωμανικά αρχεία, στη σημερινή οδό Αιγύπτου έως τα μέσα του 19ου αι. πωλούνταν προϊόντα που προέρχονταν από τη Σμύρνη: φρέσκα και αποξηραμένα φρούτα, μπαχαρικά και πολλά σταφύλια. Τότε ο δρόμος ήταν γνωστός ως παζάρι της Σμύρνης, Izmir Çarşısı, όπως επίσης και ως Üzümcüler και Kuruyemiş Çarşısı (παζάρι ξηρών καρπών). Στο τέλος του δρόμου υπήρχαν μεγάλα καταστήματα όπου πωλούνταν τα λεμόνια, ένα από τα σημαντικότερα εμπορεύματα που εισαγόταν στη Θεσσαλονίκη.

Ως το πρώτο μισό του 19ου αι. λοιπόν, το Αιγυπτιακό παζάρι, το Μισίρ τσαρσί βρισκόταν στη διπλανή οδό, την σημερινή Κατούνη. Τα παζάρια της εποχής ήταν ξύλινα παραπήγματα, χτισμένα ασφυκτικά κοντά το ένα με το άλλο, χωρίς οργάνωση – και ιδιαίτερα εύφλεκτα. Η μεγάλη πυρκαγιά του 1854 κατέστρεψε περισσότερα από 300 καταστήματα και αποθήκες. Ο Βαλής της Θεσσαλονίκης μαζί με ομάδα μηχανικών έλαβε αυστηρά μέτρα για την αναδιοργάνωση των παζαριών του Ιστιρά: από την πύλη του Γυαλού (Yali kapou, περίπου στη γωνία Κατούνη με Ολ. Διαμαντή) τράβηξαν σχοινιά κατά μήκος του Αιγυπτιακού παζαριού και του παζαριού της Σμύρνης προς την προβλήτα, ώστε τα νέα καταστήματα που θα χτίζονταν να μην ξεπεράσουν τα σχοινιά και να μην ξεχυθούν στον δρόμο. Παρά τις διαμαρτυρίες των καταστηματαρχών, το μέτρο εφαρμόστηκε αλλά όχι για πολύ. Στην επόμενη μεγάλη πυρκαγιά του 1856 η περιοχή κάηκε ολοσχερώς.

Τότε άρχισε η «επίσημη» ανοικοδόμηση των Λαδάδικων. Τα καταστήματα και οι αποθήκες ξαναχτίστηκαν με λιθοδομή, σε φράγκικο στυλ, με σκουρόχρωμα τούβλα και στέγες φλαμανδικού τύπου, που διατηρούνται ως σήμερα. Πιθανότατα, τότε έγινε και η ανακατανομή των παζαριών και καθιερώθηκε οριστικά η θέση του Αιγυπτιακού παζαριού στη σημερινή οδό Αιγύπτου. Ο δρόμος κληρονόμησε το όνομα και τη λειτουργία του Μισίρ τσαρσί κι έτσι κληροδοτήθηκε στην κοινή αντίληψη.

Γύρω από τις σημερινές οδούς Αιγύπτου και Κατούνη αναφέρεται η συνοικία Sebi (Quartier Sebi) όπου ήταν συγκεντρωμένοι οι έμποροι των αποικιακών προϊόντων, ζάχαρης, καφέ και μπαχαρικών, ως επί το πλείστον Εβραίοι, γνωστοί ως “colonialistas”.

Από το 1881 στους ετήσιους Οθωμανικούς εμπορικούς οδηγούς εμφανίζονται οι πρώτες καταχωρήσεις εμπόρων στο Μισίρ τσαρσί: βερνίκια και χρώματα, δέρματα, αποικιακά, σαπούνια, άλευρα, εδώδιμα, κεριά, σχοινιά και πανιά. Και φυσικά, προιόντα ελαίου, η πρώτη ύλη που έδωσε στην περιοχή το όνομα Λαδάδικα και καθιέρωσε το προφίλ που διατήρησε ως τη δεκαετία του 1970.

Από το 1879 ο Δήμος Θεσσαλονίκης είχε συστήσει ειδική επιτροπή για τη λιθόστρωση των οδών του Ιστιρά με ιταλικές πλάκες. Το 1882 αποφασίστηκε η «επίστρωση εκ λίθων της απολιθωθείσης λάβας του Βεζουβίου». Ιταλικές πλάκες, ανθεκτικές, στρωμένες για να αντέχουν τη συνεχή καταπόνηση από άλογα και κάρα. Σήμερα δοκιμάζονται από τουρίστες και τακούνια – μια άλλη μορφή δοκιμασίας αντοχής.

Το λιθόστρωτο δεν είναι το μόνο στοιχείο του δρόμου που άντεξε. Στο τέλος του δρόμου, στη γωνία με την οδό Λουδία, στέκει μόνο του ένα κτίσμα, πιθανά το παλαιότερο σωζόμενο ιδιωτικό κτίριο της Θεσσαλονίκης με εκτιμώμενη χρονολογία ανέγερσης περίπου το 1740. Διώροφο, κατάστημα κάτω και κατοικία στον όροφο. Παραμένει στη θέση του από τότε που ίσως ήταν ένα από τα πυργόσπιτα κολλημένα στο τείχος.

Και λίγο πιο δίπλα, περίπου συνομήλικο, το τζαμί της Σκάλας (Iskele kurbinda), κτίσμα του πολυχρονεμένου Abdurreuf Efendi. Το περιγράφει κι ο παραμυθάς περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, τότε που βρισκόταν κοντά στη θάλασσα, έξω από την Πύλη της Σκάλας, το μοναδικό τζαμί έξω από το τείχος. Καταστήματα στο ισόγειο, παράθυρα με χρωματιστά τζάμια. Απαραίτητος χώρος λατρείας ως τον 18ο αι. για τους μουσουλμάνους έμπορους και ναυτικούς «για να αναγαλιάζει η ψυχή τους».

Και εκεί μπροστά, συμπληρώνοντας το σκηνικό της αγοράς, η πλατεία με το συντριβάνι της και δίπλα το κυκλικό καφενείο που αποτυπώνεται σε χαρακτικά από πολύ παλιά – κι ας μην διασώθηκε. Το καφενείο της Σκάλας (αποβάθρας) ήταν για πολλά χρόνια σημείο αναφοράς για τους ναυτικούς και τον κόσμο του λιμανιού. Στα χρόνια του Ιστιρά η πλατεία λεγόταν Meydan Baba Turbesi (ο τουρμπές (μνήμα) του Μπαμπά (γέροντα) της πλατείας). Μετέπειτα ήταν πλατεία Μεγάλου Αλεξάνδρου και πλέον πλατεία Κατούνη ή Δημάρχου Πετρακάκη.

Η πλατεία, το καφενείο, το τζαμί, η αγορά. Ο μικρόκοσμος της εμπορικής ζωής.

Απέναντι από το μαρμάρινο συντριβάνι λειτουργούσε το ξενοδοχείο ΑΜΕΡΙΚΗ (Hotel d’Amérique) – μετέπειτα ΚΑΒΑΛΛΑ. Το κτίριο επιβίωσε της πυρκαγιάς αλλά όχι πια ως ξενοδοχείο. Οι δύο πάνω όροφοι κατεδαφίστηκαν και στο ισόγειο λειτουργεί από το 1990 η μπυραρία ΖΥΘΟΣ που αποτέλεσε το πρώτο σημείο αναφοράς στην ανάπλαση των Λαδάδικων.

Η αγορά του Ιστιρά από τύχη δεν κάηκε στην πυρκαγιά του 1917. Τα Λαδάδικα διατήρησαν τον χαρακτήρα και τις χρήσεις τους για πολλές δεκαετίες, μέχρι που μετά τον σεισμό του 1978 άρχισε η παρακμή τους. Ξαναζωντάνεψαν με το σχέδιο ανάπλασης της περιοχής στα μέσα της δεκαετίας του 1980 και έκτοτε παραμένουν ως ζώνη διασκέδασης κι ένα από τα must σημεία της Θεσσαλονίκης.

Η οδός Αιγύπτου άλλαξε πολλές φορές. Μετακινήθηκε, μετονομάστηκε, άλλαξε χρήσεις. Άντεξε γιατί δεν έμεινε ποτέ χωρίς περιεχόμενο. Κάθε φορά που κάτι χάθηκε, κάτι άλλο εγκαταστάθηκε στη θέση του. Και η εικόνα της σήμερα περιλαμβάνει όλες τις μνήμες που την έχουν χαρακτηρίσει.

Από τα μπαχάρια ως τα κοκτέιλ.