Οδογραφίες: Οδός Ολύμπου, still loading…
Οι μεταμορφώσεις ενός σημείου της Θεσσαλονίκης που συγκαταλέγεται στις πιο cool γειτονιές του πλανήτη
Αν βρεθείτε σε κάποιο τηλεπαιχνίδι και τεθεί η ερώτηση “υπάρχει δρόμος ελληνικής πόλης που βρίσκεται στο top 10 παγκοσμίως;” μην σηκώσετε ερωτηματικά το φρύδι, μην διστάσετε. Απαντήστε ναι. Κερδίστε τα χρήματα. Και μετά πηγαίνετε μια βόλτα στον εν λόγω δρόμο, στην Ολύμπου.
Το περιοδικό Time Out στην ετήσια λίστα του 2025 με τους πιο cool δρόμους του κόσμου συμπεριέλαβε την Ολύμπου στο Νο 8 παρακαλώ, σύμφωνα με κριτήρια που αφορούν το φαγητό, τη διασκέδαση, την ιστορία και την αίσθηση της κοινότητας. Και η Ολύμπου το έχει όλο το πακέτο. Γιατί η Ολύμπου ξέρει.
Η αρχική χάραξη της οδού (η οποία και παραμένει ως σήμερα) ακολουθούσε το ιπποδάμειο σύστημα (τετραγωνισμένος πολεοδομικός κάναβος) και ενδέχεται να ανάγεται ακόμη και στην ελληνιστική περίοδο, καθώς υπήρξε ένας από τους κύριους άξονες της Θεσσαλονίκης – ένα είδος πρώιμου decumanus maximus (κύρια οριζόντια οδός).
Αιώνες αργότερα, στην Οθωμανική περίοδο, η οδός άρχιζε και τελείωνε σε τζαμί: στην αρχή της το Soguk Su τζαμί (η εκκλησία των Αγίων Αποστόλων) και στο τέλος της, το τζαμί του Iki Lule. Ενδιάμεσα περιλάμβανε έναν ολόκληρο κόσμο: διέσχιζε 14 συνοικίες, σχεδόν όλες Οθωμανικές και βαφτίστηκε με 8 διαφορετικά ονόματα, το καθένα ιδιαίτερα περιγραφικό, σαν καρτ ποστάλ: «Νεκροταφείου του κρύου νερού», «σχισμένης πέτρας», «του βιβλιοδέτη Mustafa Efendi», «ξερής βρύσης», «Σχολής Αναγνώσεως του Κορανίου», «κόκκινου αλόγου», «Μαυσωλείου», «βρύσης των δύο κρουνών».
Αν υπήρχε αντίστοιχο Google map τότε, μόνο με την ανάγνωση των ονομασιών ήταν σαφές το προφίλ του δρόμου: νερά, βρύσες, μαυσωλείο, Σχολή ανάγνωσης και κόκκινα άλογα. Συνολικό μήκος οδού περίπου δυο χιλιομέτρων, πλήρως γλωσσικά χαρτογραφημένο, φτάσατε στον προορισμό σας – αλλά σε ποιον απ’ όλους;
Η ονοματοδοσία του 1914 ανέλαβε να βάλει μια τάξη σε αυτό το περιγραφικό χάος, δίνοντας από άκρη σε άκρη το όνομα Αριστοτέλους.
Χωροταξικά βρισκόμαστε στην περιοχή που επικράτησαν τα ονόματα της Μακεδονικής δυναστείας, οπότε μετά από τον Κάσσανδρο, τον Φίλιππο, την Ολυμπιάδα και κάποιους αναπληρωματικούς, όφειλε να ακουστεί και το όνομα του Αριστοτέλη.
Λίγα χρόνια αργότερα, ο φιλόσοφος άλλαξε εντελώς θέση και προσανατολισμό: από μεγάλη οριζόντια χάραξη στα βόρεια της πόλης έγινε μεγάλη κάθετη χάραξη στα νότια της πόλης. Ο Αριστοτέλης μετακινήθηκε στην φρεσκοχαραγμένη και φωτογενή ομώνυμη πλατεία, απολαμβάνοντας την αίγλη μιας θέσης – βιτρίνας στη σύγχρονη Θεσσαλονίκη.
Οι κάτοικοι των συνοικιών περί της οδού δεν ήταν αποκλειστικά Μουσουλμάνοι, όπως συνέβαινε στις βορειότερες συνοικίες της Άνω πόλης.
Εκτός από Μουσουλμάνους έμεναν Εβραίοι, Έλληνες αλλά και Ντονμέδες (εξισλαμισθέντες Εβραίοι). Λίγο πιο πάνω από την Εγνατία, λίγο πιο κάτω από την Άνω πόλη, η παλαιά οδός Αριστοτέλους δεν αποτελούσε γκέτο, αλλά μωσαϊκό όλων των εθνοτήτων σε αγαστή συνύπαρξη.
Το 1923 με τις μαζικές ονοματοδοσίες των οδών της Θεσσαλονίκης σύμφωνα με το νέο σχέδιο Πόλεως, η οδός απέκτησε το νέο της όνομα, «οδός Ολύμπου: από πάρκο Καλαμαρίας ως πέραν του φρουρίου Βαρδαρίου (μέχρι τούδε Αριστοτέλους)». Για αρκετά χρόνια ακόμα, στους χάρτες σημειωνόταν η οδός ως «Αριστοτέλους παλαιά». Το όνομα Ολύμπου προϋπήρχε σε έναν μικρό κάθετο δρόμο από την παραλία ως την Καλαποθάκη ο οποίος καταργήθηκε από τον σύγχρονο χάρτη.
Στην αρχή της οδού, δίπλα στο Soguk Su Camii (τζαμί του κρύου νερού) όπως ονομάστηκε η εκκλησία των Αγίων Αποστόλων όταν μετατράπηκε σε τζαμί γύρω στο 1520, υπήρχε ένα μικρό νεκροταφείο που έδινε στην οδό το όνομα Soguk Su Kabristani (νεκροταφείου του κρύου νερού).
Μέχρι την Καραολή & Δημητρίου υπήρχαν άλλα τρία τζαμιά: το τέμενος του Yahya Bali, το τζαμί του Yusuf Pasa (από τα τέλη του 16ου – αρχές 17ου αι.) και το τζαμί Sehabeddin. Οι οθωμανικές ονομασίες αυτών των οδικών τμημάτων, Yarik tas (σχισμένης πέτρας) και Mucelled Mustafa Efendi (του βιβλιοδέτη Mustafa Efendi) απαλείφθηκαν μαζί με τα τοπόσημα που τις δημιούργησαν. Στη θέση τους υψώθηκε supermarket και συμβατικές πολυκατοικίες της αντιπαροχής.
Στο ενδιάμεσο, μια απρόβλεπτη βιομηχανική συστάδα: σε μια μικρή έκταση, μεταξύ Γλάδτωνος – Ολύμπου – Παπαζώλη στον μεσοπόλεμο καταγράφεται συνωστισμός βιομηχανικών χρήσεων: το 1926 το εργοστάσιο ζυμαρικών της ΑΒΕΖ με 125 εργαζόμενους ως το 1962 που μεταφέρθηκε στο εργοστάσιο επί της οδού Θεσσαλονίκης – Ωραιοκάστρου.
Από το 1927, στην Ολύμπου 19 υπήρχαν οι εγκαταστάσεις της μπισκοτοποιίας – σοκολατοποιίας ΓΚΛΟΡΙΑ από το 1927. Σε διαφημιστική καταχώρηση του 1938 αποτυπώνεται το χαρακτηριστικό τοπικό γλωσσικό ιδίωμα της Θεσσαλονίκης, καθώς σε τηλεφωνική επικοινωνία πατέρα – κόρης, η ροδαλή παιδίσκη ζητά “μπαμπά να με φέρης σοκολάτα Γκλόρια”. Cute.
Το 1938 υπήρχε το κτίριο της καπναποθήκης Παπαμανώλη στη γωνία με Γλάδστωνος, στη θέση του οποίου υψώθηκε πολυκατοικία το 1970. Ακριβώς απέναντι, σα να κοιτιούνταν αντικρυστά, βρισκόταν η καπναποθήκη των Αδελφών Εμμανουήλ από το 1956. Το κτίριο παραμένει, εμφανώς παρατημένο, δίνοντας ένα αστικό στιγμιότυπο του πριν και του μετά στον ίδιο δρόμο.
Στη γωνία με Ι. Δραγούμη, στις αρχές του 20ου αι. σημειώνεται η θέση γυναικείων φυλακών – εντυπωσιακή η χωροθέτηση μέσα στον αστικό ιστό. Δίπλα βρισκόταν το μικρό τέμενος του Kara Haci. Τα ίχνη τους θάφτηκαν κάτω από την άσφαλτο, καθώς το 1930 υψώθηκε το Μακεδονικό Μέγαρο, διατηρητέο από το 2016. Δίπλα, το ξενοδοχείο Park και ο αρχαιολογικός χώρος της πλατείας Κυπρίων Αγωνιστών. Κάπου εκεί θα πρέπει να υπήρχε κάποια βρύση που αποτέλεσε τοπωνύμιο επειδή ξεράθηκε, δίνοντας σε αυτό το τμήμα της οδού το όνομα Kuru cesme (ξερής βρύσης). Στην απέναντι πλευρά του δρόμου, το ξενοδοχείο Esperia με πρόσοψη στα απομεινάρια του βυζαντινού οικισμού που υπήρχε στο πάρκο Κυπρίων Αγωνιστών και στο Διοικητήριο.
Φτάνοντας στη γωνία με Βενιζέλου, μια εντυπωσιακή εικόνα αντικρυστής αντίθεσης για δυο κτίρια του μεσοπολέμου: η τετραώροφη πολυκατοικία στα δεξιά, με τα χαρακτηριστικά καμπυλώματα στους εξώστες κληροδοτήθηκε σε τέσσερις ναούς της Θεσσαλονίκης (Αγ. Δημητρίου, Προφήτη Ηλία, 40 Μαρτύρων και 40 Εκκλησιών), με τον όρο τα έσοδα των μισθωμάτων να διατίθενται κάθε έτος για την προικοδότηση ενός απόρου κοριτσιού. Απόηχος μιας κοινωνίας που φρόντιζε να δίνει κοινωνικό μήνυμα στην ακίνητη περιουσία.
Το εντυπωσιακό κτίσμα στα αριστερά δεν τα πήγε τόσο καλά, ούτε κοινωνικά ούτε αισθητικά. Επιμένει να παραμένει στη θέση του όχι από αντοχή, αλλά από αμηχανία για το τι μπορεί να το αντικαταστήσει.
Προχωρώντας στον δρόμο της πάλαι ποτέ «Ξερής Βρύσης», στη διασταύρωση με Τάσκου Παπαγεωργίου, το 1932 υπήρχαν τα Ολύμπια Λουτρά. Πρωτοποριακό το εγχείρημα, ίσως εμπνευσμένο από τον απόηχο των οθωμανικών χαμάμ στο πιο ελληνική εκδοχή τους. Σε μια εποχή που το μπάνιο ήταν μια εβδομαδιαία ιεροτελεστία στο πλυσταριό των μονοκατοικιών, τα Ολύμπια Λουτρά παρείχαν όλες τις σχετικές υπηρεσίες υγιεινής, από απλό λούσιμο ως χαμάμ και μασάζ, με ιδιόκτητο βυτιοφόρο που έφερνε θαλασσινό νερό από την Περαία.
Το 1964 ανεγείρεται από την ίδια οικογένεια και το ξενοδοχείο Ολύμπια το οποίο λειτουργούσε παράλληλα με τα λουτρά, ως το 1980 που έκλεισαν οριστικά τα λουτρά και παρέμεινε μόνο το ξενοδοχείο – λειτουργεί ανακαινισμένο και σύγχρονο, στην ίδια θέση που κουβαλά ακόμα τις μνήμες της υγρασίας των λουτρών.
Απέναντι από τα Ολύμπια λουτρά κατά πάσα πιθανότητα βρισκόταν μια εντελώς διαφορετική χρήση γης, πιο πολύ της ενασχόλησης του πνεύματος και λιγότερο του σώματος. Ο τεκές Kurrahane, κτίσμα του 16ου αι. που έδωσε το όνομά του και στο οδικό τμήμα Kurrahane (Σχολή αναγνώσεως του Κορανίου). Το εντυπωσιακό κτίσμα άντεξε για πολλούς αιώνες, επιβίωσε της πυρκαγιάς του 1917 για να κατεδαφιστεί αθόρυβα λίγα χρόνια αργότερα χωρίς να αφήσει κανένα ίχνος.
Στο τρίγωνο που σχηματίζεται από τις οδούς Βενιζέλου – Ολύμπου – Τοσίτσα βρίσκεται η αγορά των παλαιοπωλείων, το γνωστό Μπιτ Παζάρ – «αγορά της ψείρας». Το όνομα είναι κυριολεκτικό, καθώς προέρχεται από τα ψειριασμένα ρούχα που πωλούνταν στα παλιατζίδικα. Η αγορά ιδρύθηκε το 1928 από τον Οικοδομικό Συνεταιρισμό Προσφύγων Παλαιοπωλών και εγκαινιάστηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Το συγκρότημα της αγοράς (έξι σκεπαστές στοές, εσωτερική πλατεία και διώροφα κτίσματα) είναι έργο του φημισμένου αρχιτέκτονα Μαξ Ρούμπενς και κηρύχτηκε διατηρητέο το 2016, μόλις είχε προλάβει να γεράσει ωραία. Άκμασε για δεκαετίες αποτελώντας τη χαρά των συλλεκτών και των αγοραστών: ρούχα, αντικείμενα, μικροέπιπλα, αντίκες, ρολόγια, φωτιστικά, τηλεκάρτες, απομεινάρια άλλων εποχών αραδιάζονται σε πάγκους, καφάσια ή σεντόνια κατάχαμα – το παζάρι στο φυσικό του περιβάλλον. Σταδιακά και αναπόφευκτα παρήκμασε ως παζάρι αλλά αναδείχθηκε ως άτυπος πολυχώρος διασκέδασης: καφέ, ουζερί, μεζεδοπωλεία και μπαρ σε μια ατμόσφαιρα που κοπιάζει να συντηρήσει μια εικόνα ιστορικής παράδοσης.
Κάπου εκεί κοντά, εγκαθίσταται από το 1952 σε πρώιμη μορφή και από το 1967 ως εστιατόριο Τσαρούχας το φημισμένο στέκι για τους ξενύχτηδες, τους μερακλήδες και τους λάτρεις του πατσά – πλέον και με δυνατότητα online delivery πατσά.
Και ύστερα, σχεδόν χωρίς προειδοποίηση, ο δρόμος αλλάζει ξανά πρόσωπο. Το βλέμμα ανοίγει, ο χρόνος βαθαίνει, και μπροστά απλώνεται η Ρωμαϊκή Αγορά Θεσσαλονίκης.
Η Ολύμπου επανέρχεται στο επόμενο τεύχος.
Ανακαλύψτε τις υπόλοιπες στάσεις της στήλης Οδογραφίες πατώντας ΕΔΩ
