Οδογραφίες: Σωκράτους – Το καλντερίμι της Μαύρης Πέτρας

Η οδός Σωκράτους, γνωστή στα οθωμανικά χρόνια ως Kara Taş (Μαύρης Πέτρας), αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά της χριστιανικής συνοικίας του Αγίου Αθανασίου.

Πριν την πυρκαγιά και την ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης, ξεκινούσε από την Εγνατία κι έφτανε ως την Αγίου Δημητρίου, διατρέχοντας μια διαδρομή λίγο μικρότερη από πεντακόσια μέτρα. Το βορειότερο τμήμα της, από την σημερινή Ολύμπου ως την Αγ. Δημητρίου ανήκε στην μικρή οθωμανική συνοικία του Ali Pasa.

Σήμερα, δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί ότι σε αυτόν τον ουδέτερο, άχαρο δρόμο κάποτε συμπυκνωνόταν ένα μεγάλο μέρος της κοινωνικής, πνευματικής και οικονομικής ζωής των Ελλήνων της οθωμανικής Θεσσαλονίκης.

Η συνοικία του Αγίου Αθανασίου (Aya Tanasi) καταγράφεται ήδη από το 1640 ως η πολυπληθέστερη χριστιανική συνοικία της Θεσσαλονίκης. Στα μέσα του 19ου αι. συγκέντρωνε τα περισσότερα μέλη των συντεχνιών των μεγάλων βακάληδων (μπακάληδες), των ψωμάδων, των ουζουμτζήδων (έμποροι σταφίδας) και των τουτουντζήδων (καπνέμποροι). Ονόματα επαγγελμάτων που σήμερα χρειάζονται υποσημείωση, τότε ήταν οι κινητήρες μιας ολόκληρης οικονομίας.

Την ίδια περίοδο στη συνοικία καταγράφεται το μεγαλύτερο ποσοστό «παλαιών» ελληνικών ονομάτων σε σχέση με τις άλλες χριστιανικές συνοικίες. Τα «παλιά» ονόματα δεν ήταν απλώς επώνυμα – ήταν συσσωρευμένος πλούτος, κοινωνικές διασυνδέσεις, γενιές εμπορικής και πνευματικής παρουσίας στην πόλη. Ήταν η μνήμη της κοινότητας κωδικοποιημένη σε επίθετα.

Συσπειρωμένοι στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, γύρω από τις εκκλησίες του Αγ. Αθανασίου, του Αγ. Χαραλάμπους και της Αχειροποιήτου, οι Έλληνες προύχοντες διαμόρφωσαν έναν οικιστικό πυρήνα που αποτελούσε συγχρόνως αμυντική θέση και κέντρο ισχύος του χριστιανικού πληθυσμού της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης. Οι Χριστιανοί ήταν οι περισσότεροι αλλά όχι οι αποκλειστικοί κάτοικοι: συνυπήρχαν με Οθωμανούς, Εβραίους και σημαντικό ποσοστό Βούλγαρων κατοίκων, περίπου ισότιμο με τους Μουσουλμάνους. Εκεί έμεναν οι οικογένειες Χατζηλαζάρου, Πρασακάκη, Καστρίτση, ο γιατρός Κουτούβαλης, ο φαρμακοποιός Ζάννας και άλλοι ευυπόληπτοι Έλληνες που άφησαν τα ίχνη τους στην πόλη. Ονόματα ανθρώπων που η πόλη τους χρωστάει πολλά περισσότερα απ’ όσα θυμάται.

Η συνοικία δεν είχε ιδιαίτερα εμπορικό χαρακτήρα. Περιοχή αμιγούς κατοικίας, πλαισιωνόταν από παντοπωλεία, φούρνους και μικρομάγαζα. Ωστόσο, ήδη από τη δεκαετία του 1880 υπήρχαν δυο βιβλιοπωλεία (Βουλουσόπουλου και Ξενοφωντίδου), το φαρμακείο Ζάννα όπως και γυμναστήριο της ελληνικής κοινότητας από το 1889 – χρήσεις γης που προϋπέθεταν ένα αστικό περιβάλλον, μορφωμένο κοινό και οικονομική ευχέρεια. Βέβαια, δεν ήταν όλα ήρεμα και γαλήνια: η συνύπαρξη των εθνοτήτων και η γειτνίαση με τον κεντρικό «φαρδύ δρόμο», την Εγνατία, ευνοούσε και την εγκατάσταση ύποπτων δραστηριοτήτων. Το 1881 αναφέρονται χαμαιτυπεία και ύποπτα καταγώγια που προκαλούσαν έντονες διαμαρτυρίες των κατοίκων, διαταράσσοντας την εικόνα της αξιοσέβαστης γειτονιάς. Γιατί κάθε παλιά πόλη, όσο αξιοπρεπής κι αν δείχνει στις φωτογραφίες, κρύβει πάντα μια πίσω πόρτα που ανοίγει μόνο τη νύχτα.

Η οδός Σωκράτους βρισκόταν στην καρδιά της συνοικίας και λειτουργούσε ως ο κύριος άξονάς της. Ξεκινώντας από την Εγνατία, στα αριστερά βρισκόταν ο ναός του Αγίου Αθανασίου, κρυμμένος πίσω από σπίτια και βοηθητικά κτίσματα, σχεδόν αθέατος από τον κεντρικό δρόμο.

Ο Άγιος Αθανάσιος υπήρξε για αιώνες «καύχημα και δόξα» της ελληνικής κοινότητας. Ο ναός αναφέρεται από τον 14ο αι. Κάηκε το 1817 και ανακαινίστηκε από το 1818 ως το 1845. Ο Κ. Τομανάς αναφέρει μια παράδοση, σύμφωνα με την οποία όταν ξαναχτιζόταν η εκκλησία το 1818 και οι τοίχοι της έφτασαν το επιτρεπτό ύψος που καθόριζε το φιρμάνι των κατακτητών (για να μην φαίνεται από τον δρόμο), οι τούρκοι πυροβόλησαν από τον μιναρέ της Αχειροποιήτου σκοτώνοντας έναν χτίστη. Το ίδιο έγινε και τις επόμενες μέρες, αναγκάζοντας την εκκλησία να σκεπαστεί όπως όπως για να μην υπερβεί το επιτρεπτό σημείο ύψους. Γι’ αυτόν τον λόγο λέγεται ότι ήταν τόσο χαμηλό το ταβάνι της και τα παράθυρα τόσο κοντά στην σκεπή.

Κατά τη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης χρησιμοποιήθηκε ως φυλακή και τόπος εξόντωσης αμάχων γυναικόπαιδων, γεγονός που αποτελεί μια από εκείνες τις σελίδες της ιστορίας της πόλης που δεν χωρούν εύκολα στα τουριστικά φυλλάδια της «πολυπολιτισμικής Θεσσαλονίκης».

Η εκκλησία καθρέφτιζε και την κοινωνική διαστρωμάτωση των πιστών: οι προύχοντες κατείχαν τις τιμητικές θέσεις στα μπροστινά στασίδια, οι υπόλοιποι κάτοικοι ακολουθούσαν στις πίσω θέσεις. Η πίστη μπορεί να ένωνε τους ανθρώπους απέναντι στον Θεό, αλλά το κοινωνικό status αποτελούσε πάντα επίγειο όριο.

Η ενορία του Αγίου Αθανασίου καταργήθηκε με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912, οπότε και χρησιμοποιήθηκε ως τόπος στέγασης προσφύγων. Ο ναός αναστηλώθηκε την περίοδο 1967 – 68.

Μετά τον Αγ. Αθανάσιο ο στενός δρόμος ανηφορίζοντας στένευε ακόμα περισσότερο. Τραχύ καλντερίμι από ακατέργαστες πέτρες, λειασμένες από τα χρόνια και το αδιάκοπο πέρασμα διαβατών και αλόγων, με το νεραγώγι στη μέση για να φεύγουν τα όμβρια ύδατα. Εκατέρωθεν υψώνονταν σπίτια με αντικρυστά σαχνισιά, τόσο κοντά που έμοιαζαν σχεδόν να αγγίζονται, δημιουργώντας συνεχόμενες σκιερές στοές.

Κατά μήκος της οδού υπήρχαν παλιά πέτρινα σπίτια με τη δική τους παραδοσιακή αρχιτεκτονική, κάποια από τα οποία επιβίωσαν ως τα μέσα του 20ου αι. Συνυπήρχαν με τα αρχοντικά των εύπορων Ελλήνων τα οποία διέθεταν πολλά δωμάτια, φροντισμένες αυλές, δέντρα και πηγάδια.

Ένα από τα εντυπωσιακά ελληνικά μέγαρα ήταν η οικία της πάμπλουτης οικογένειας Χατζηλαζάρου, μεταξύ των οδών Σωκράτους και Εξαδακτύλου. Η οικογένεια συγκαταλεγόταν στις ισχυρότερες της Θεσσαλονίκης και τα μέλη της πρωταγωνιστούσαν στην οικονομική και πνευματική ζωή της πόλης. Στο τριώροφο αυτό μέγαρο στεγάστηκε το πρώτο Αμερικανικό Προξενείο της Θεσσαλονίκης από το 1876 ως το 1890, προτού μεταφερθεί στη γνωστή οικία Χατζηλαζάρου, τη σημερινή οικία Σιάγα στην Βασιλ. Όλγας. Ο Περικλής Χατζηλαζάρου διορίστηκε επίτιμος υποπρόξενος στη Θεσσαλονίκη το 1869 και παρέμεινε στη θέση αυτή για τα επόμενα 40 χρόνια, ως το 1908. Διετέλεσε επίσης Πρόεδρος της «Φιλοπτώχου Αδελφότητος Ανδρών Θεσσαλονίκης» κατά την περίοδο 1874-1875. Με την αναβάθμιση του υποπροξενείου σε Έμμισθο Προξενείο Πρώτης Τάξης, ως πρώτος πρόξενος τοποθετήθηκε ο γιος του, Κλέων Χατζηλαζάρου, διευθυντής του υποκαταστήματος της Τράπεζας της Ανατολής. Η παρουσία του προξενείου προσέδωσε ιδιαίτερο κύρος στην περιοχή και προσέλκυσε αντίστοιχες δραστηριότητες, όπως ήταν η λειτουργία Ρουμανικού Παρθεναγωγείου από το 1882 απέναντι από το Προξενείο. Από το κτίριο του προξενείου παραμένει μόνο μια φωτογραφία, καθώς κατεδαφίστηκε μετά τον πόλεμο χωρίς να αφήσει κανένα ίχνος στη θέση του. Ο 20ος αιώνας στη Θεσσαλονίκη γκρέμιζε με αξιοθαύμαστη ευκολία ό,τι ο 19ος αι. είχε χτίσει με κόπο. Η πόλη αγαπά να μιλά για την ιστορία της, αρκεί να μη χρειάζεται να τη διατηρήσει.

Άλλο ένα εντυπωσιακό ελληνικό μέγαρο ήταν η οικία της οικογένειας Καρανικόλα, στο τετράγωνο μεταξύ των σημερινών οδών Σωκράτους – Φιλίππου – Χριστοπούλου. Η οικογένεια Καρανικόλα ήταν από τις πλέον εύπορες ελληνικές οικογένειες και εξέχον μέλος της χριστιανικής κοινότητας. Απόγονοι της οικογένειας ζουν στην Ελβετία. Στα 1845, η κόρη της οικογένειας Μαριγώ Καρανικόλα δώρισε το αρχοντικό στην ελληνική κοινότητα με τον όρο να ιδρυθεί Παρθεναγωγείο. Με την ετήσια επιχορήγηση της Ελισάβετ Καστριτσίου άρχισε η λειτουργία του Ανώτερου Παρθεναγωγείου Θεσσαλονίκης, αρχικά ως τετρατάξιο Δημοτικό Σχολείο.

Το μέγαρο της οικογένειας διέθετε 17 δωμάτια, τεράστια αυλή και πηγάδι. Καθώς από την δεκαετία του 1850 άρχισε η ανάπτυξη της παιδείας στη Θεσσαλονίκη στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η λειτουργία του παρθεναγωγείου προσέφερε για πρώτη φορά τη δυνατότητα συστηματικής εκπαίδευσης των κοριτσιών της ελληνικής κοινότητας.

Κατά τον 19ο αι. ήταν το λαμπρότερο εκπαιδευτήριο της Θεσσαλονίκης και ο χώρος όπου γινόταν οι εκδηλώσεις του Ελληνικού Γυμνασίου και οι χοροί της Φιλοπτώχου Αδελφότητος Κυριών. Εκεί παρουσιάστηκε και η πρώτη παράσταση του Ομίλου Φιλομούσων το 1900. «Το Παρθεναγωγείο της Θεσσαλονίκης είναι ισόβαθμο τω Αρσακείω μολονότι επίσημος αναγνώρισις εισέτι δεν εγένετο» – περιγράφει ο Μ. Χατζηιωάννου το 1883.

Το 1856 το σχολείο εξελίχτηκε σε «’Ανώτερον Κεντρικὸν Παρθεναγωγεῖον» γυμνασιακού επιπέδου. Το Παρθεναγωγείο που κατείχε και θέση διδασκαλείου, πρόσφερε μεγάλες υπηρεσίες στον ελληνισμὸ της Μακεδονίας. Ήδη, ως το 1878 είχαν αποφοιτήσει 165 δασκάλες και νηπιαγωγοί οι οποίες στελέχωσαν σχολεία σε ολόκληρη τη Μακεδονία.

Το κτίριο κατεδαφίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1930 και στη θέση του χτίστηκε την δεκαετία του 1950 το σημερινό 13ο Γυμνάσιο και το 17ο Γενικό Λύκειο. Το σχολείο με τις καμπυλωτές απολήξεις αντικαταστάθηκε με τσιμέντο και συμμετρία – πιο φθηνό στη συντήρηση, λιγότερο απαιτητικό στη μνήμη.

Συνεχίζοντας την ανηφόρα, εκεί που η παλιά Σωκράτους διασταυρωνόταν με την Αριστοτέλους (σημερινή Ολύμπου), στην αρχή της οθωμανικής συνοικίας Ali Pasa υπήρχε το μικρό τέμενος του Koleli Ali Pasa, ήδη από το 1478.

Από εκεί και πάνω, ο δρόμος άλλαζε φυσιογνωμία. Τα σπίτια αποκτούσαν πιο έντονα οθωμανικά χαρακτηριστικά, τα ξύλινα σαχνισιά πλήθαιναν, τα καφασωτά σφράγιζαν τα παράθυρα. Οι πλούσιες ελληνικές κατοικίες αραίωναν. Η πόλη άλλαζε χαρακτήρα σχεδόν ανεπαίσθητα, σα να άλλαζε γλώσσα μέσα στην ίδια πρόταση.

Μετά την πυρκαγιά και την ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης, η Σωκράτους συρρικνώθηκε σημαντικά: περιορίστηκε στο τμήμα από Εγνατία ως Φιλίππου, σε μήκος λίγο μεγαλύτερο από διακόσια μέτρα. Η διάνοιξη της Ιασονίδου διέκοψε τη φυσική συνέχεια του δρόμου. Το τμήμα που απέμεινε βορειότερα, έως την Αγίου Δημητρίου, επιβίωσε μεν ως δρόμος, αλλά με νέα ταυτότητα: μετονομάστηκε σε οδό Μοιράρχου Κουφίτσα, αποκομμένο πλέον από την ιστορία που το γέννησε. Ένας δρόμος με καινούριο όνομα και σχεδόν καθόλου μνήμη από αυτό που υπήρξε.

Η σημερινή Σωκράτους δεν διατηρεί κανένα ίχνος του παρελθόντος της – μόνο το όνομα. Η πυρκαγιά, η ανοικοδόμηση, ο πόλεμος και ο χρόνος έσβησαν τα περισσότερα ίχνη της παλιάς οδού. Ο δρόμος συρρικνώθηκε, κόπηκε, φάρδυνε. Δεν υπάρχει το καλντερίμι με τις μαύρες πέτρες, μόνο αυτοκίνητα που κάνουν απέλπιδες προσπάθειες να παρκάρουν. Τα σαχνισιά αντικαταστάθηκαν από κουφώματα αλουμινίου. Πολυκατοικίες, μικρομάγαζα, παρέες μαθητών που κατευθύνονται στον ίδιο αλλά τόσο διαφορετικό χώρο του σχολείου. Διαφορετικό σχολείο, διαφορετική πόλη.

Απομένουν κάποιες φωτογραφίες, κάποια έγγραφα, και κάποια ονόματα που έχουν αποτυπωθεί στην ιστορία της Θεσσαλονίκης. Και ο Άγιος Αθανάσιος. Πλέον ορατός από την Εγνατία, χωρίς τα σπίτια που κάποτε τον έκρυβαν. Μόνος, σχεδόν εκτεθειμένος μέσα στη σύγχρονη πόλη, σαν ηλικιωμένος αφηγητής που επέζησε αλλά δεν έχει πού να πει τις ιστορίες του. Στα αναστηλωμένα στασίδια του επιβιώνουν ακόμη οι ψίθυροι μιας κοινότητας που χάθηκε, οι ήχοι μιας γειτονιάς που σβήστηκε και η μνήμη μιας Θεσσαλονίκης πιο χαμηλής, πιο σκοτεινής, ίσως πιο ανθρώπινης.

Ανακαλύψτε τις υπόλοιπες στάσεις της στήλης Οδογραφίες πατώντας ΕΔΩ