Πέντε σφαίρες στην Τσιμισκή: Η δολοφονία ενός πρώην πρωθυπουργού στην καρδιά της Θεσσαλονίκης

Η Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου ήταν μια πόλη γεμάτη αντιθέσεις: λιμάνι εμπορίου, σταυροδρόμι λαών, καταφύγιο προσφύγων, αλλά και χώρος όπου συγκρούονταν ιδεολογίες, εθνικισμοί και μυστικές πολιτικές αντιπαλότητες.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γράφτηκε ένα από τα πιο σκοτεινά επεισόδια της βαλκανικής ιστορίας.

Η δολοφονία του Χασάν Πρίστινα, ενός από τους σημαντικότερους Αλβανούς πολιτικούς του 20ού αιώνα.

Ποιος ήταν ο Χασάν Πρίστινα

Γεννήθηκε το 1873 στο Βούτσιτρν του Κοσόβου, τότε τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Berisha, όμως έμεινε γνωστός ως «Πρίστινα» λόγω της πολιτικής και κοινωνικής του δράσης στην περιοχή της Πρίστινα.

Σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη και από νεαρή ηλικία εντάχθηκε στα κινήματα που επιδίωκαν μεγαλύτερη αυτονομία για τους Αλβανούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Υπήρξε από τις ηγετικές μορφές της αλβανικής εθνικής αφύπνισης και συμμετείχε ενεργά στις εξεγέρσεις των Αλβανών το 1912, λίγο πριν από τη διάλυση της οθωμανικής κυριαρχίας στα Βαλκάνια.

Το 1921 έγινε για σύντομο χρονικό διάστημα πρωθυπουργός της Αλβανίας. Ωστόσο, η πολιτική ζωή της χώρας ήταν εξαιρετικά ασταθής.

Πραξικοπήματα, φυλετικές συγκρούσεις και παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό σκηνικό.

Η σημαντικότερη πολιτική αντιπαράθεση του Πρίστινα ήταν με τον Ahmet Zogu, ο οποίος αργότερα αυτοανακηρύχθηκε βασιλιάς της Αλβανίας ως Ζώγκ Α.

Ο Πρίστινα κατηγορούσε τον Ζώγου για αυταρχισμό και για υπερβολική εξάρτηση από ξένες δυνάμεις, ιδιαίτερα από την Ιταλία του Μουσολίνι.

Από την άλλη πλευρά, το καθεστώς του Ζώγου θεωρούσε τον Πρίστινα επικίνδυνο αντίπαλο που μπορούσε να οργανώσει εξέγερση.

Μετά την επικράτηση του Ζώγου, ο Πρίστινα εγκατέλειψε την Αλβανία και εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη η οποία εκείνη την εποχή φιλοξενούσε πολλούς πολιτικούς εξόριστους από τα Βαλκάνια, που μαζί με πράκτορες ξένων κρατών, εμπόρους, δημοσιογράφους, αλλά και ανθρώπους του υποκόσμου συνέθεταν το σκηνικό.

Η δολοφονία του Πρίστινα

Τον Αυγούστου του 1933, ο Χασάν Πρίστινα δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σύμφωνα με τις περισσότερες ιστορικές αναφορές, ο δράστης ήταν ο Ibrahim Çelo, άνθρωπος που φέρεται να είχε σχέσεις με το καθεστώς Ζώγου.

Ήταν ένα ζεστό μεσημέρι στις 14 Αυγούστου του 1933 όταν οι δυο τους περπατούσαν μαζί και συνομιλούσαν ζωηρά. Μπροστά ακριβώς από το εδωδιμοπωλείο Ήβη, που βρισκόταν στη γωνία, ο Τσέλο βγάζει το όπλο του πυροβολεί δυο φορές καταρχήν και μετά πλησιάζει τον πεσμένο ηλικιωμένο πολιτικό και τον πυροβολεί άλλες τρεις φορές δυο στην καρδιά και μια στο κεφάλι.

Ο ένοχος για να αποφύγει το λιντσάρισμα απ’ το αγριεμένο πλήθος που μαζεύτηκε, κρύφτηκε κυνηγημένος σε οικοδομή επί της Παλαιών Πατρών Γερμανού, όπου παραδόθηκε στην χωροφυλακή.

Δημοσιεύματα της εποχής αναφέρουν χαρακτηριστικά ότι ο δράστης μπήκε στο σπίτι του γιατρού Dukidhi, όπου τον έπιασε ένας αστυνομικός που στη συνέχεια τον ανέβασε σε μια μοτοσικλέτα και τον οδήγησε στο αστυνομικό τμήμα.

Νωρίτερα, ο Ibrahim Çelo στην προσπάθεια του να διαφύγει έπεσε στη βιτρίνα ενός καταστήματος και την έσπασε, αλλά σηκώθηκε και έτρεξε προς την οδό Μητροπόλεως.

Στην ανάκριση ισχυρίστηκε ότι τα αίτια ήταν πολιτικά και ότι ο Χασάν Μπέη συνωμοτούσε για τη δολοφονία του βασιλιά της Αλβανίας, Αχμέτ Ζώγου.

Τα ερωτήματα για το ποιος έδωσε την εντολή παραμένουν μέχρι σήμερα αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.

Δεν παρουσιάστηκαν ποτέ αδιάσειστα αποδεικτικά στοιχεία που να αποδεικνύουν άμεση εμπλοκή της αλβανικής κυβέρνησης. Ωστόσο, η πολιτική συγκυρία της εποχής ενίσχυσε τις υποψίες.

Από την άλλη, η γαλλόφωνη εφημερίδα «Information» ανέφερε στα ρεπορτάζ της εποχής της ότι στη δολοφονία εμπλέκεται και η Μόσχα.

Και αυτό γιατί οι Αλβανοί πολιτικοί εξόριστοι χωρίζονταν σε δύο ομάδες, η μία που συνδεόταν με τον Πρίστινα και η άλλη με τη Μόσχα, που ενδεχομένως να έδωσε την εντολή για τη δολοφονία του.

Εφημερίδες της Θεσσαλονίκης σημείωναν ότι αιτία της δολοφονίας μπορεί να αποτελούσε και το γεγονός ότι ο Πρίστινα δεν τήρησε την υπόσχεση του προς τον Ibrahim Çelo ότι θα του βρει δουλειά και ότι τα λεφτά που του είχε τάξει θα του τα έδινε μόνο εάν δολοφονούσε τον Ζόγου.

Η εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ έγραφε χαρακτηριστικά:

Αι ανακρίσεις διά την δολοφονία του τέως πρωθυπουργού της Αλβανίας Χασάν Βέη Πριστίνα συνεχίζονται από τας δικαστικάς και τας αστυνομικάς αρχάς, τα προκύψαντα δε εξ αυτών στοιχεία αποδεικνύουν ότι οι λόγοι του εγκλήματος οφείλονται εις καθαρώς πολιτικά ελατήρια. Οι εν Θεσσαλονίκη παρεπιδημούντες Αλβανοί τονίζουν ότι ο φονεύς είναι αναμφισβήτητον ότι ενήργησε ως όργανον ξένης δυνάμεως, αφίνοντες να νοηθή ότι πρόκειται περί της ιταλικής εν Αλβανία οργανώσεως η οποία εργάζεται δραστηρίως υπέρ της εμπεδώσεως του σημερινού αλβανικού καθεστώτος ή της αλβανικής κυβερνήσεως. Και τούτο διότι ο φονευθείς τέως Αλβανός πρωθυπουργός υπήρξε εκ των αδυσωπήτων πολεμίων του βασιλέως της Αλβανίας Αχμέτ Ζόγου, διά την ανατροπήν του οποίου ειργάζετο τόσον μεθοδικώς ώστε να ιδρύση συνωμοτικάς οργανώσεις εις όλα τα Βαλκάνια.

Από προδότης, ήρωας

Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 60 ο Πρίστινα παρουσιάζονταν ως «προδότης της πατρίδας» σε όλα τα σχολικά εγχειρίδια του αλβανικού κράτους την εποχή εκείνη.

Η αποκατάσταση του ονόματός του κατέστη δυνατή στις αρχές του τη δεκαετία του ’60, όταν μια ομάδα Κοσοβάρων ερευνητών, ιστορικών και δημοσιογράφων που είχαν έρθει ως μετανάστες στην Αλβανία υπέβαλαν πολυάριθμα αιτήματα στην Κεντρική Επιτροπή του ALP, ζητώντας την αναθεώρηση του φιγούρα του Χασάν Πρίστινα.

Μετά από σειρά συναντήσεων και διαβουλεύσεων με ερευνητές και καθηγητές ιστορίας, είχαν συνάντηση και με τον πρώην υπουργό Παιδείας εκείνης της περιόδου, Manush Myfti, στον οποίο εξέθεσαν την ανησυχία τους για το πώς παρουσιάζεται ο Πρίστινα.

Έτσι, αποφασίστηκε τελικά ο Χασάν Πρίστινα να ανακηρυχθεί πατριώτης της πατρίδας και να αντιμετωπίζεται ως τέτοιος στα επίσημα βιβλία και την ιστοριογραφία του κομμουνιστικού καθεστώτος εκείνης της περιόδου.

Το όνομά του φέρουν: πανεπιστήμια, δρόμοι, πλατείες, και δημόσια ιδρύματα.

Στην Πρίστινα υπάρχει άγαλμά του, ενώ η πολιτική του δράση συνδέεται με τους πρώτους αγώνες για αλβανική αυτοδιάθεση στα Βαλκάνια.

Το 2012 ένα άγαλμα του Πρίστινα ανεγέρθηκε στα Σκόπια στην πλατεία Σκεντέρμπεη.

Το κτίριο που τον συνδέει ακόμη με τη Θεσσαλονίκη

Και όμως μέχρι και σήμερα ο Πρίστινα «συνδέεται» με τη Θεσσαλονίκη μέσα από το κτίριο της Σχολής Τυφλών.

Χτίστηκε το 1907 για τους κληρονόμους του Αχμέτ Εφέντη (Χασάν Ταχσίν, Ομάρ Φεβζή, Γιακούπ Νετζήπ και την μητέρα τους Νετζιμπέ) από τον μεγάλο Έλληνα αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη.

Το 1924 αγοράστηκε από τον αυτοεξόριστο Αλβανό Χασάν Πρίστινα (Χασάν Μπέη).

Το 1939, ο Ομέρ Πρίστινα, μοναδικός πια κληρονόμος της οικογένειας εγκαθίσταται στα Τίρανα και μετά τον θάνατό του το 1941.

Το 1946, το κτίριο περιήλθε στην διαχείριση του Ελληνικού Δημοσίου εκτός από το 1/3 (το μερίδιο του Χασάν Μπέη που ήταν υποθηκευμένο στην Τράπεζα της Ανατολής). Χρησιμοποιήθηκε ως Εκπαιδευτήρια Κωνσταντινίδη (1910-1935) και ως βρεφοκομείο από το Ίδρυμα Άγιος Στυλιανός (1936-1941) και στον Β’ Παγκόσμιο επιτάχθηκε από τους Γερμανούς. Η οικία πέρασε στα χέρια της Σχολής Τυφλών το 1948 και παραμένει μέχρι και σήμερα.

Η parallaxi είχε μπει στο εσωτερικό του κτιρίου το καλοκαίρι του 2021 στα πλαίσια της στήλης «Κτίρια Εντός» του Μάριου Δαδούδη.

Πηγές:

Οι δημόσιες δολοφονίες που συγκλόνισαν την πόλη – parallaximag.gr, Κύα Τζήμου

Κτίρια Εντός: Οικία Χασάν Πριστίνα (Σχολή Τυφλών Θεσσαλονίκης) – parallaximag.gr, Μάριος Δαδούδης

90 χρόνια πριν…17 – 8 – 1933 – kathimerini.gr

Greek press: “The assassin shot at Hasan Prishtina, because he did not give him the 6000 drachmas he had promised him for the murder of …” / The unknown event in 1933 in Thessaloniki – memorial.al

Koha.net