Ρωμαϊκή Αγορά Θεσσαλονίκης: Από τον 2ο αιώνα στο σήμερα – Περπατώντας πάνω στο Ωδείο που επανασυστήνεται

Στο κοινό της Θεσσαλονίκης αποδίδεται και πάλι το Ωδείο της Ρωμαϊκής Αγοράς, όπως ανακοίνωσε σχετικά η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης.

Οι εργασίες αποκατάστασης του γυάλινου δαπέδου ολοκληρώθηκαν με απόλυτη επιτυχία και έτσι αντικαταστάθηκε το παλιό επίσης γυάλινο δάπεδο (είχε τοποθετηθεί το 1997) και το οποίο είχε φθαρεί λόγω παλαιότητας, ενώ και τα μέταλλά στα οποία στηρίζονταν είχαν σκουριάσει.

Το τελευταίο διάστημα άλλωστε πραγματοποιούνται εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης και ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου της Ρωμαϊκής Αγοράς, με στόχο το μνημειακό σύνολο να ενσωματωθεί και πάλι ομαλά στον αστικό ιστό, στο πλαίσιο του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού ιδεών για το εμβληματικό έργο της «Ενοποίησης και Ανάδειξης Μνημείων της Θεσσαλονίκης» που είχε προκηρυχθεί στα μέσα Δεκεμβρίου του 2025, ενός διαγωνισμού που αποτελεί κοινή πρωτοβουλία του Υπουργείου Πολιτισμού, του Δήμου Θεσσαλονίκης και της Ανάπλασης Δημοσίων Χώρων Α.Ε., με στόχο τη διαμόρφωση ενός σύγχρονου, συνεκτικού και προσβάσιμου πλέγματος μνημείων, που θα αναδεικνύει τη μοναδική ιστορική διαστρωμάτωση της πόλης.

Το νέο γυάλινο δάπεδο βρίσκεται πάνω από την ορχήστρα του Ωδείου, δίνοντας τη δυνατότητα σε όσους επισκεφτούν το προσεχές διάστημα το μνημείο να περπατούν πάνω από τα ευρήματα, μεταξύ αυτών και τμήματα του προγενέστερου Βουλευτήριου, τα οποία βρίσκονται σε χαμηλότερο επίπεδο.

Με το παλιό γυάλινο δάπεδο δεν είναι ορατά τα αρχαιολογικά κατάλοιπα, ενώ η αντικατάσταση των υαλοπινάκων και του φέροντα οργανισμού του δαπέδου, πέρα του ότι αναδεικνύει τις αρχαιότητες, δίνει ξανά τη δυνατότητα το Ωδείο να λειτουργεί ξανά ως χώρος καλλιτεχνικών εκδηλώσεων.

Η Αγορά και το Ωδείο Θεσσαλονίκης

Το Ωδείο βρίσκεται στο μέσον της ανατολικής πτέρυγας της αγοράς των αυτοκρατορικών χρόνων στη Θεσσαλονίκη και περιβάλλεται από τις οδούς Φιλίππου (στα νότια), Ολύμπου (βόρεια), Αγνώστου Στρατιώτου (ανατολικά- πεζόδρομος), Μακεδονικής Αμύνης (δυτικά).

Η πρώτη οικοδομική φάση της Ρωμαϊκής Αγοράς Θεσσαλονίκης χρονολογείται μετά τα μέσα του 1ου αιώνα μ.Χ.. Στη φάση αυτή, η ανατολική πτέρυγα οργανώνεται με έναν κεντρικό ορθογώνιο χώρο – βουλευτήριο, πλαισιωμένο από τέσσερις αίθουσες εκατέρωθεν. Έτσι η πόλη αποκτά τον πρώτο κλειστό χώρο συνάθροισης των αρχών της.

Η αγορά για τρεις αιώνες αποτελούσε το διοικητικό κέντρο της πόλης-πρωτεύουσας σε μια χρονική περίοδο που υπήρχαν λίγα ιδιωτικά σπίτια και σκόρπιες εργαστηριακές εγκαταστάσεις προσωρινού χαρακτήρα.

Όταν λειτουργούσε κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, η Αγορά αποτελούνταν από δύο πλατείες, αυτή που έχει ανασκαφεί και περιλαμβάνει την Κρυπτή Στοά, το Μουσείο της Ρωμαϊκής Αγοράς και το Ωδείο και αυτή που στα βυζαντινά χρόνια λειτουργούσε ως ανοιχτή πλατεία χωρίς στοές και παραμένει κάτω από το ανώτερο τμήμα της Πλατείας Αριστοτέλους χωρίς να έχει ερευνηθεί.

Σύμφωνα με τα τμήματα της Ρωμαϊκής Αγοράς που έχουν αποκαλυφθεί, αποτελούνταν από μία μεγάλη ορθογώνια πλατεία με ίχνη μαρμάρινων πλακοστρώσεων στο βορειοδυτικό τμήμα της, ένα Ωδείο-βουλευτήριο με διαμορφωμένες κτιστές κερκίδες και σκηνή στο ανατολικό τμήμα της και το ισόγειο τμήμα πολυώροφης στοάς (cryptoporticus-Κρυπτή Στοά) στο νότιο τμήμα της. Ακόμα στη νοτιοανατολική γωνία του χώρου έχει αποκαλυφθεί ένα τμήμα λουτρικού συγκροτήματος (βαλανείο), ελληνιστικής περιόδου (πρώτο μισό 2ου αιώνα π.Χ.), που περιλαμβάνει ένα πυριατήριο (κυκλική αίθουσα εφίδρωσης) με εικοσιπέντε λουτήρες, μια πισίνα ψυχρού και μία θερμού λουτρού και έναν θερμαντικό κλίβανο.

Στα ευρήματα περιλαμβάνονται ψηφιδωτά δάπεδα, τμήμα λιθόστρωτου δρόμου, αγωγοί και οχετοί αποχέτευσης, καθώς και αργυρά νομίσματα και λίθινα και μαρμάρινα γλυπτά.

Η μεγαλοπρεπής αρχαία στοά των ειδώλων (Las Incantadas-Οι μαγεμένες) υπήρχε στο ύψος περίπου της σημερινής Εγνατίας και ήταν μέρος του συγκροτήματος της Ρωμαϊκής Αγοράς. Από τη στοά αυτή μάλιστα πραγματοποιούνταν η είσοδος στην Αγορά. Ανάγλυφες παραστάσεις οκτώ μυθικών προσώπων στόλιζαν τη στοά. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της Τουρκοκρατίας τα ερείπια της στοάς βρίσκονταν στην αυλή ενός Εβραϊκού σπιτιού. Το 1864, μετά από εντολή της Οθωμανικής κυβέρνησης, τα γλυπτά μεταφέρθηκαν στο Μουσείο του Λούβρου από το Γάλλο E. Miller. Εκεί βρίσκονται μέχρι σήμερα.

Μία από τις αλλαγές της αγοράς κατά τα Παλαιοχριστιανικά χρόνια ήταν η μετατροπή της Κρυπτής Στοάς σε μεγάλη δεξαμενή ύδρευσης, όπως επίσης και η ίδρυση ενός ιαματικού «αγιάσματος» σε τμήμα της ίδιας στοάς. Εκεί αποκαλύφθηκε μία παλαιοχριστιανική τοιχογραφία μεγάλης σημασίας.

Το Ωδείο κατασκευάστηκε τον 2ο αιώνα μ.Χ. Ένα μικρό, στεγασμένο θέατρο, που καταλαμβάνει το χώρο του βουλευτηρίου, καθώς και των δύο παρακειμένων αιθουσών. Ο νέος χώρος, εκτός από την κάλυψη των αναγκών της διοίκησης, φιλοξενεί και καλλιτεχνικές παραστάσεις.

Στον 3ο αιώνα μ.Χ. το ωδείο ανακαινίζεται. Προκειμένου να μεγαλώσει η ορχήστρα, αφαιρούνται οι πρώτες έξι σειρές κερκίδων και ανυψώνεται το επίπεδό της κατά 1,00μ..

Έτσι δημιουργείται, μεταξύ ορχήστρας και πρώτης σειράς κερκίδων του κοίλου, μια υψομετρική διαφορά που φτάνει τα 1,60μ.. Αυτή η διαφορά επιβάλλει και την ταυτόχρονη ανύψωση της σκηνής, ώστε να φτάσει στο επίπεδο των θεατών της πρώτης σειράς.

Με δεδομένο ότι το ωδείο της Θεσσαλονίκης αποτελεί μέρος ενός κτηριακού συγκροτήματος και δεν είναι δυνατή η πρόσβαση πλάγια του κοίλου, όλες οι είσοδοι (πέντε), θεατών και ηθοποιών, τοποθετήθηκαν στην πρόσοψη του συγκροτήματος. Οι ακραίες είσοδοι προορίζονταν για τους ηθοποιούς, οι οποίοι εισερχόμενοι βρίσκονταν στα παρασκήνια και από εκεί στην ορχήστρα και στη σκηνή. Το κοινό χρησιμοποιούσε τις τρεις ενδιάμεσες, οι οποίες οδηγούσαν σε έναν χώρο κάτω ακριβώς από το δάπεδο της σκηνής και στη συνέχεια δια μέσου κλιμάκων έφταναν στο κοίλο.

Στα μέσα περίπου του 4ου αιώνα άρχισαν οι εργασίες επέκτασης του ωδείου και της μετατροπής του σε θέατρο. Κατασκευάζεται δακτύλιος, ο οποίος περιβάλλει το υπάρχον κοίλο, πλάτους 15,00μ. ως υποδομή του νέου κοίλου. Ανυψώνεται η σκηνή, φτάνοντας τα υπέρθυρα των εισόδων, και επεκτείνεται, καταλαμβάνοντας το αντίστοιχο τμήμα της εσωτερικής στοάς της Αγοράς.

Ταυτόχρονα κλείνουν οι τρεις κεντρικές είσοδοι του κοινού, για την είσοδο του οποίου κατασκευάστηκαν δύο κλιμακοστάσια στους παρακείμενους χώρους, που οδηγούσαν στο κεντρικό διάζωμα του κοίλου.

Καθώς φαίνεται, σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα, η φάση αυτή δεν ολοκληρώθηκε.

Στο τέλος του 4ου αιώνα μ.Χ. αρχίζει η εγκατάλειψη της Ρωμαϊκής Αγοράς και το ωδείο μετατρέπεται, με τις απαραίτητες εργασίες, σε χοάνη υποδοχής και συλλογής ομβρίων υδάτων.

Ο χώρος της Ρωμαϊκής Αγοράς ήταν καλυμμένος μέχρι το 1966 που πραγματοποιήθηκαν εκσκαφές με σκοπό την ανέγερση του Δικαστικού Μεγάρου της πόλης. Ενώ οι ανασκαφές είχαν ξεκινήσει, ανακαλύφθηκαν στο χώρο αυτό τα πρώτα ευρήματα μεγάλης ιστορικής και αρχαιολογικής αξίας. Ο έφορος αρχαιοτήτων Φώτης Πέτσας με την αναστήλωση του μοναδικού μονόλιθου μαρμάρινου κίονα με κιονόκρανο, που βρέθηκε ακέραιος, κατάφερε να ματαιωθούν τα σχέδια για την ανέγερση οποιουδήποτε κτιρίου στην περιοχή.

Το ωδείο εγκαινιάστηκε στις 27 Ιουνίου 1997 και έκτοτε φιλοξένησε πολλά θεατρικά έργα, μουσικές συναυλίες, εκδηλώσεις λόγου και χορού. Χρησιμοποιείται κάθε χρόνο για παραστάσεις κατά τη διάρκεια των θερινών μηνών (Μάιος- Σεπτέμβριος) από διάφορους φορείς (Δήμος Θεσσαλονίκης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Μητρόπολη Θεσσαλονίκης, Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος) και επιλεγμένους ιδιώτες καλλιτέχνες.

Πηγές:

Ωδείο Αρχαίας Αγοράς Θεσσαλονίκης – Υπουργείο Πολιτισμού

Ρωμαϊκή Αγορά της Θεσσαλονίκης – Wikipedia

Ιστορία της Θεσσαλονίκης, Απόστολος Παπαγιαννόπουλους, Εκδόσεις ΡΕΚΟΣ, Θεσσαλονίκη 1985

Θεσσαλονίκης Εγκόλπιον, Χρίστος Ζαφείρης, Εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ, 1997

Ωδείο Θεσσαλονίκης, Γιώργος Βελένης και Πολυξένη Αδάμ-Βελένη = Αρχιτέκτονες, Αρχαιολόγοι –  diazoma.gr