Ιστορική παρέμβαση για την ανάπλαση και ανάδειξη του Αγίου Μηνά

Σε μια ουσιαστική παρέμβαση που φιλοδοξεί να επανασυστήσει έναν από τους σημαντικότερους ιστορικούς και πνευματικούς πυρήνες της πόλης στο ευρύ κοινό, προχωρούν από κοινού η Μητρόπολη και ο Δήμος Θεσσαλονίκης.

Με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Φιλόθεου και σε συνεργασία με τον δήμαρχο, Στέλιο Αγγελούδη δρομολογείται – όπως ειπώθηκε και στην πρόσφατη συνέντευξη Τύπου για την λατρευτική εβδομάδα – η ανάπλαση του περιβάλλοντος χώρου του Ιερού Ναού Αγίου Μηνά, με στόχο την αισθητική και λειτουργική αναβάθμιση της περιοχής αλλά και – κυρίως – την ουσιαστική ανάδειξη του ίδιου του μνημείου.

Η παρέμβαση αυτή, έρχεται να απαντήσει σε μια διαχρονική ανάγκη: παρά τη σπουδαία ιστορία και τον κομβικό ρόλο, ο ναός παραμένει σε μεγάλο βαθμό «κρυμμένος» και περιτοιχισμένος από εγκαταλελειμμένα κτίρια και εμπορικά καταστήματα που εδώ και πολλά χρόνια έχουν κατεβασμένα τα ρολά τους. Ειδικά τα μαγαζιά που βρίσκονται επί της οδού Βασιλέως Ηρακλείου, οι χώροι αυτοί αποτελούν και εστίες μόλυνσεις για τους κατοίκους και τους καταστηματάρχες της περιοχής.

Ένα ζωντανό μνημείο πίστης και ιστορίας στην καρδιά της Θεσσαλονίκης

Στην καρδιά της Θεσσαλονίκης ανάμεσα στους πλέον εμπορικούς δρόμους, ο Ιερός Ναός Αγίου Μηνά αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους φορείς ιστορικής μνήμης και πνευματικής συνέχειας της πόλης. Η παρουσία του εκτείνεται σε περισσότερους από δεκαπέντε αιώνες, καθιστώντας τον έναν από τους αρχαιότερους χριστιανικούς χώρους στη Θεσσαλονίκη.

Η τελευταία ανοικοδόμηση του Ναού έγινε το έτος 1852, όπως αποδεικνύεται από εντοιχισμένη επιγραφή πάνω από την κύρια είσοδο του. Όπως διαπιστώνεται από διάφορες πηγές, ο Ιερός Ναός του Αγίου Μηνά χρησιμοποιήθηκε στην αρχή ως Μοναστήρι. Εδώ μόνασε ο Άγιος Γρηγόριος ο Δεκαπολίτης τον 9^ο αιώνα.

Κατά το έτος 1979 κατά την διάρκεια εργασιών για την αποκατάσταση των ζημιών από το μεγάλο σεισμό που σημειώθηκε έναν χρόνο πριν, απεκαλύφθη ημιυπόγειος θολωτή κρύπτη (οστεοφυλάκιο), παραπλεύρως του Ιερού Βήματος, εντός της οποίας βρέθηκαν πλήθος κιβωτίων (20 περίπου) τα οποία περιείχαν ανθρώπινα οστά.

Σε πολλά κιβώτια τα οστά ήταν περιτυλιγμένα με επιτραχήλια και έξω των κιβωτίων αναγραφόταν “Ιερομοναχος …. Τάδε” ή “Μοναχός …. Τάδε“. Τα οστά (λείψανα) αυτά, με τη φροντίδα του μακαριστού Παναγιότατου  Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κ. Παντελεήμονος του Β, τοποθετήθηκαν σε καινούρια κιβώτια και φυλάσσονται εντός του Παρεκκλησίου του Ναού.

Από την Παλαιοχριστιανική εποχή

Η ιστορία του ναού ανάγεται ήδη από τον 5ο αιώνα μ.Χ., όταν στη θέση του αναγέρθηκε παλαιοχριστιανική βασιλική, με έντονα αρχιτεκτονικά στοιχεία (κίονες, κιονόκρανα). Ο αρχιτεκτονικός του χαρακτήρας και τα σωζόμενα στοιχεία του μαρτυρούν τη σημασία του ως κέντρου λατρείας ήδη από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια.

Σύμφωνα με την παράδοση ο χώρος συνδέεται με την παρουσία του Αποστόλου Παύλου, ο οποίος φέρεται να δίδαξε στην περιοχή κατά την επίσκεψή του στην πόλη, ενώ γίνεται λόγος και για την οικεία του Αγίου Ιάσονα, ενός από τους πρώτους χριστιανούς της Θεσσαλονίκης.

Αυτή η σύνδεση μάλιστα προσδίδει στον ναό έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα. Δεν πρόκειται δηλαδή απλώς για ένα ιστορικό μνημείο, αλλά ένας τόπος που συνδέεται με τα ίδια τα θεμέλια της χριστιανικής πίστης στην πόλη.

Δοκιμασίες και αντοχή στο πέρασμα των αιώνων 

Κατά τη μακραίωνη πορεία του, ο ναός υπέστη επανειλημμένες καταστροφές, κυρίως από πυρκαγιές χωρίς όμως να χάσει τον αρχικό του χαρακτήρα. Αντίθετα, κάθε ανακατασκευή αποτέλεσε και μια πράξη συνέχειας, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη του παρελθόντος.

Κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας, ο Άγιος Μηνάς αναδείχθηκε σε σημαντικό κέντρο της ελληνικής κοινότητας. Δεν λειτουργούσε μόνο ως χώρος λατρείας, αλλά και ως σημείο αναφοράς για την παιδεία και τη φιλανθρωπία, στηρίζοντας σχολεία και κοινωνικές δομές.

Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του κατέχει το Μαρτύριο του Αγίου Χριστόδουλου του Νεομάρτυρα το 1777, γεγονός που φέρεται να ενίσχυσε τον πνευματικό συμβολισμό του ναού.

Η σημασία του στην νεότερη ιστορία της πόλης

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Μηνά συνδέεται άρρηκτα και με ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ιστορίας της πόλης: Την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912.

Στο Ναό αυτό, τελέστηκε η επίσημη δοξολογία για την απελευθέρωση, σηματοδοτώντας το πέρασμα της πόλης σε μια νέα εποχή. Εκείνη την ιστορική στιγμή, ο Ίων Δραγούμης ύψωσε την ελληνική σημαία, σε ένα γεγονός με έντονο συμβολισμό για τον ελληνισμό της Μακεδονίας.

Η ιδιαίτερη σχέση του Αγίου Μηνά με τον εμπορικό κόσμο της Θεσσαλονίκης

Στη Θεσσαλονίκη υπάρχει έντονη σύνδεση των εμπόρων με τον Ιερό Ναό του Αγίου Μηνά, καθώς:

• Ο ναός βρίσκεται μέσα στο ιστορικό εμπορικό κέντρο της πόλης
• Παραδοσιακά, οι καταστηματάρχες της περιοχής τον τιμούν ως προστάτη των επιχειρήσεών τους, ενώ,
• Η εορτή του (11 Νοεμβρίου) αποτελούσε και αποτελεί σημείο αναφοράς για τον εμπορικό κόσμο.

Ιδιοκτησιακό καθεστώς και σχέδια αξιοποίησης κτιρίων γύρω από τον Άγιο Μηνά

Ένας από τους ανθρώπους που έχει ενδιαφερθεί έντονα στο παρελθόν για παρεμβάσεις στο συγκρότημα κτιρίων πέριξ του Ιερού Ναού είναι αναμφισβήτητα ο Στράτος Σιμόπουλος, ο οποίος τόσο ως υπουργός επί κυβέρνησης Αντώνη Σαμαρά, όσο και μετέπειτα ως βουλευτής έκανε τις απαραίτητες εκείνες εργασίες για την πλήρη χαρτογράφηση του χώρου, όσο και για την αξιοποίησή του.

Σ’ ότι αφορά το ιδιοκτησιακό καθεστώς των κτιρίων που περιβάλλουν τον Ιερό Ναό στο ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης, διευκρινίζεται ότι το σύνολο του ακινήτου έχει περιέλθει στην πλήρη και αποκλειστική κυριότητα των Κτηριακών Υποδομών ΑΕ (ΚτΥπ ΑΕ).

Το ακίνητο συνολικής επιφάνειας 1.913 τ.μ. βρίσκεται στο Οικοδομικό Τετράγωνο 126 και περιήλθε στην ιδιοκτησία του Δημοσίου ήδη από το 1976, με τη μεταφορά των δικαιωμάτων από τα καταργηθέντα Ταμεία Αθλητικής Διευκόλυνσης προς τον τότε Οργανισμό Σχολικών Κτιρίων ΑΕ. Η μεταγραφή του ακινήτου ολοκληρώθηκε το 1984 στο Υποθηκοφυλάκειο Θεσσαλονίκης.

Η σημερινή εικόνα του συγκροτήματος

Το ακίνητο σήμερα περιλαμβάνει τρία διώροφα κτίρια που αναπτύσσονται περιμετρικά του ναού και στεγάζουν 57 χώρους, με χρήσεις καταστημάτων και γραφείων. Τα περισσότερα από αυτά σήμερα, είτε δεν είναι ενοικιαζόμενα, είτε έχουν εγκαταλειφθεί εντελώς με αποτέλεσμα να γίνονται βορά διαφόρων ατόμων.

Τα δύο από τα κτίρια, συνολικού εμβαδού άνω των 1.300 τ.μ. καθώς και το τρίτο κτίριο περίπου 550 τ.μ. είναι καταγεγγραμμένα στο Εθνικό Κτηματολόγιο, με ιδιοκτήτη την ΟΣΚ ΑΕ, όπως προκύπτει από τα σχετικά στοιχεία.

Εκείνο που πρέπει να προσεχθεί ιδιαίτερα είναι ότι:

• Τα τμήματα των κτιρίων επί των οδών Αγίου Μηνά και Ίωνος Δραγούμη έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα από την Εφορεία Νεοτέρων Μνημείων ενώ,
• Αντίστοιχα διατηρητέο έχει χαρακτηριστεί και το τμήμα επί της οδού Βασιλέως Ηρακλείου, με εξαίρεση συγκεκριμένο γωνιακό κατάστημα. Αυτό το συγκεκριμένο κτίριο είναι που Μητρόπολη και Δήμος θέλουν να κατεδαφιστεί προκειμένου στη θέση του να κατασκευαστεί δημόσιος χώρος που θα αποδωθεί στους πολίτες, ενώ παράλληλα θα αναδείξει τον ιστορικό Ιερό Ναό του Αγίου Μηνά.

Σύμφωνα πάντα με τον κ. Σιμόπουλο, το 2020 από τεχνική εταιρεία ολοκληρώθηκε η διαδικασία πλήρους αποτύπωσης των κτιρίων, αν και ένα από τα κτίρια είχε ήδη αποτυπωθεί σε προγενέστερο χρόνο.

Με την ολοκλήρωση αυτής της φάσης η Κτιριακές Υποδομές ΑΕ τότε, αναμένονταν να προχωρήσει στις απαραίτητες διαγνωστικές διαδικασίες για την αξιοποίηση του συγκροτήματος, με στόχο την επαναλειτουργία των χώρων και την αξιοποίησή τους με τρόπο που θα απέφερε έσοδα.

Ωστόσο παρά τις αλλεπάλληλες προσπάθειες και τις συνεχιζόμενες επερωτήσεις στη Βουλή από τον  Στράτο Σιμόπουλο, το θέμα δεν ξεμπλόκαρε.

Η απάντηση Ταχιάου στον Σιμόπουλο για την “μελέτη αξιοποίησης” των κτιρίων

Μιλώντας στην parallaxi για τις ενέργειες που ο ίδιος έχει κάνει μέχρι σήμερα ο βουλευτής της ΝΔ, Στράτος Σιμόπουλος, υπογράμμισε συγκεκριμένα:

«Καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας μου στην κυβέρνηση Σαμαρά, διοργανώσαμε διάφορες εκδηλώσεις μέσα στην στοά προκειμένου να στρέψουμε το ενδιαφέρον του κόσμου προς τα εκεί. Να τονίσουμε δηλαδή ότι εδώ υπάρχει κάτι, το οποίο είναι αναξιοποίητο.

Επίσης είχαμε κάνει μελέτη για επισκευή των όψεων και της στέγης η οποία υπάρχει και μάλιστα είχε πάρει έγκριση από την Εφορεία Νεοτέρων Μνημείων. Μετέπειτα ως βουλευτής πια το 2020, προχωρήσαμε στην πλήρη αποτύπωση και των άλλων κτιρίων. Όχι του Ναού, αλλά της Στοάς του Αγίου Μηνά και των κτιρίων που ανήκουν στην ΚΤΥΠ.

Σήμερα, η Μητρόπολη σε συνεργασία με την δημοτική αρχή θέλει να πέσει το κτίριο επί της Βασιλέως Ηρακλείου προκειμένου να αναδειχθεί ο Ιερός Ναός. Κάτι που δεν το δέχεται με τίποτα η Εφορεία Νεοτέρων Μνημείων, γιατί ενώ ο συγκεκριμένος χώρος δεν είναι διατηρητέος, θεωρεί διατηρητέα ολόκληρη την περιοχή.

Νωρίτερα, με δική μου επίκαιρη ερώτηση προς το Νίκο Ταχιάο σχετικά με το συγκεκριμένο ζήτημα μου είχε απαντήσει ότι “είναι υπό μελέτη το τι ακριβώς θα γίνει”.

Όταν η parallaxi ζωντάνεψε τη στοά του Αγίου Μηνά

Ήταν το 2014 όταν η parallaxi μέσα από τη δράση της «Η Θεσσαλονίκη Αλλιώς» παρουσίασε στο κοινό της πόλης μια ιδιαίτερη εγκατάσταση αφιερωμένη στο έργο του μεγάλου Έλληνα ποιητή Κωνσταντίνου Καβάφη.

Πρόκειται για μια δράση που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το Ίδρυμα Ωνάση-Αρχείο Καβάφη και είχε σκοπό να φέρει σε επαφή το κοινό της Θεσσαλονίκης με το έργο του σπουδαίου δημιουργού μέσα από μια διαφορετική εγκατάσταση στη στοά της οδού Αγίου Μηνά 11.

Το κτίριο αποτελεί αρχιτεκτονικό μνημείο για την ιστορία της νεότερης Θεσσαλονίκης. Χτίστηκε το 1906, για να στεγάσει την “Τράπεζα της Ανατολής” και έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο, ενώ τα υπόλοιπα κτίρια του τετραγώνου έχουν χαρακτηριστεί μη κατεδαφιστέα. Ο αρχιτέκτονας ο οποίος ανέλαβε να χτίσει τη στοά, ήταν ο ονομαστός στις αρχές του 20ού αιώνα Ξενοφών Παιονίδης.

Τα εγκαίνια στον αναπλασμένο πεζόδρομο της Αγίου Μηνά

Στις 8 Ιουνίου του 2019, επί δημαρχίας ενός άλλου οραματιστή για την εικόνα της πόλης, του Γιάννη Μπουτάρη πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του αναπλασμένου πεζόδρομου της οδού Αγίου Μηνά.

Να σημειωθεί ότι η κατασκευή του εν λόγω έργου άρχισε τον Οκτώβριο του 2018, όπου κατά τις εργασίες εκσκαφών αποκαλύφθηκε η παλιά υποδομή τροχιοδρόμου (τραμ) σε όλο το μήκος του έργου. Για το λόγο αυτή έγινε τροποποίηση της μελέτης με γνώμονα τη διατήρηση και ανάπτυξη της συγκεκριμένης υποδομής, η οποία εγκρίθηκε από την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων. Το έργο ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 2019 και η προσωρινή παραλαβή πραγματοποιήθηκε στις 28 Μαΐου 2019 από την αρμόδια επιτροπή.

Τα επίσημα εγκαίνια έγιναν στις 8/6 με τον Γιάννη Μπουτάρη να δηλώνει πως «χάρη στη δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, καταφέραμε και κάναμε τη συγκεκριμένη ανάπλαση στην Αγίου Μηνά και άλλες, όπως για παράδειγμα, στην Αποστόλου Παύλου, μέσω των οποίων προσφέρεται μια πιο ανθρώπινη κατάσταση στην πόλη. Προσπαθούμε να συνδυάσουμε την παλιά συνθήκη της πόλης με την καινούρια».

Η νέα παρέμβαση με τη δημιουργία δημόσιου χώρου στο κέντρο της πόλης

Σήμερα στο πλαίσιο της συνολικής παρέμβασης για την αναβάθμιση της περιοχής, η Μητρόπολη και ο Δήμος Θεσσαλονίκης προχωρούν ένα βήμα παραπέρα, καταθέτοντας πρόταση για την κατεδάφιση του κτιρίου που βρίσκεται στη συμβολή των οδών Βασ. Ηρακλείου και Ίωνος Δραγούμη και τη δημιουργία δημόσιου χώρου.

Η πρόταση αφορά τη διαμόρφωση ενός ανοικτού χώρου πρασίνου (πάρκου) και αναψυχής, ο οποίος θα λειτουργήσει ως «ανάσα» στο πυκνοδομημένο ιστορικό εμπορικό κέντρο, αλλά και ως σημείο ανάδειξης του Ιερού Ναού Αγίου Μηνά.

Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, η παρέμβαση θα εξυπηρετήσει διπλό στόχο:

• αφενός, να αναδείξει τη μνημειακότητα και τη γεωμετρία του Ναού, αποκαθιστώντας την οπτική του παρουσία στον αστικό χώρο,
• αφετέρου, να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την οργανωμένη αξιοποίηση των υπολοίπων κτιρίων, ενισχύοντας με τον τρόπο αυτό την εμπορική δραστηριότητα της περιοχής.

Η δημιουργία αυτού του νέου δημόσιου χώρου εκτιμάται ότι θα μεταβάλει ουσιαστικά την εικόνα της περιοχής, επαναπροσδιορίζοντας τη σχέση ανάμεσα στο ιστορικό μνημείο και τη σύγχρονη πόλη.

Αγγελούδης: «Να καταργήσουμε αυτές τις εστίες μόλυνσης και να αναπνεύσει η περιοχή»

Μιλώντας στην parallaxi για τα σχέδια ανάπλασης της περιοχής στο ιστορικό κέντρο και τις δύο από κοινού με την Μητρόπολη επιστολές που έχουν σταλεί μέχρι σήμερα στις ΚΤΥΠ, ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης, Στέλιος Αγγελούδης στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη κατάργησης των χώρων που αποτελούν σήμερα εστίες μόλυνσης στην καρδιά της Θεσσαλονίκης και την αξιοποίησή τους ως δημόσιος χώρος.

«Μετά από κοινή συνεννόηση που είχαμε με τον Παναγιώτατο Μητροπολίτη, αποφασίσαμε να προχωρήσουμε στην ανάπλαση του χώρου, καθώς υπάρχει εκεί μια ερειπιώδης κατάσταση και πολλαπλές εστίες μόλυνσης, εικόνα που δεν αρμόζει σε ένα τόσο κομβικό σημείο της πόλης μας. Γι’ αυτό έχουμε στείλει δύο επιστολές προς τον κ. Ταχιάο. Στη θέση του, θέλουμε να κατασκευάσουμε έναν δημόσιο χώρο, έναν χώρο πρασίνου ο οποίος θα αποδοθεί στους πολίτες σε μια δύσκολη περιοχή όπως είναι το κέντρο, ενώ παράλληλα θα αναδείξει και την ιστορικότητα του Ιερού Ναού. Θέλουμε να δώσουμε την ευκαιρία στην περιοχή και στους πολίτες να “αναπνεύσουν”».

Να σημειωθεί ότι ο κ. Αγγελούδης είχε αναφερθεί πρόσφατα στην αξιοποίηση και των υπολοίπων κτιρίων, τονίζοντας μεταξύ άλλων πως «στο παρελθόν, είχα στείλει και για τα υπόλοιπα σημεία του συγκροτήματος μια επιστολή, προκειμένου να προχωρήσουμε σε αξιοποίηση ή οποιαδήποτε άλλη παρέμβαση, ώστε να σταματήσει να είναι ένας χώρος εγκαταλελειμμένος στην καρδιά της πόλης. Θα επανέλθουμε σύντομα και γι’ αυτό το θέμα»

Μητροπολίτης Φιλόθεος: «Να αποκαλυφθεί ο Ναός»

Από την πλευρά του ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Φιλόθεος, ανέδειξε το δεύτερο σημαντικό σκέλος των κινήσεων που γίνονται το οποίο δεν είναι άλλο από την ανάδειξη της ιστορικότητας του Ιερού Ναού Αγίου Μηνά.

«Εκείνο που μας απασχολεί στην παρούσα φάση είναι το κτίριο το οποίο βρίσκεται βορειοδυτικά του συγκροτήματος που περιβάλλει τον Ιερό Ναό, το οποίο εδώ και χρόνια δεν βρίσκεται σε καλή κατάσταση, είναι εγκαταλελειμμένο και δυστυχώς αποτελεί φυσικό σύνορο στη σχέση του Ιερού Ναού του Αγίου Μηνά και της πόλης. Ο Ναός έχει πλούσια θρησκευτική και ιστορική παρακαταθήκη που είναι ανάγκη να την αναδείξουμε. Προς το παρόν έτσι όπως είναι κρυμμένος, δεν φαίνεται. Γι’ αυτό και σε συνεργασία με τον Δήμο προσπαθούμε να κάνουμε όλες εκείνες τις ενέργειες που απαιτούνται ώστε να δώσουμε περισσότερο πράσινο στους πολίτες και να αναδείξουμε εκ νέου την ομορφιά του Αγίου Μηνά.

Φυσικά προς το παρόν δεν ξέρουμε που και πότε τελειώνει αυτός ο δρόμος. Μόλις ξεκινήσαμε, αλλά ευελπιστούμε ότι στο τέλος θα έχουμε θετικό αποτέλεσμα» υπογράμμισε ο Μητροπολίτης Φιλόθεος στην parallaxi.