Πως η οικονομική ανισότητα γίνεται πολιτική κρίση

Λέξεις: Μαρία Γουργούρη 

Στις μέρες μας, η μικρή και η μεσαία τάξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση βιώνει την οικονομική ανισότητα περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Στη χώρα μας, με βάση τα στοιχεία της Eurostat, η Ελλάδα κατατάσσεται προτελευταία σε αγοραστική δύναμη, ακριβώς πάνω από τη Βουλγαρία.

Η πραγματικότητα αυτή δεν έχει μόνο οικονομικό, αλλά και βαθύ πολιτικό αντίκτυπο. Όταν για την πλειονότητα των νοικοκυριών «δεν βγαίνει ο μήνας», τότε ξεκινά, σιωπηλά στην αρχή, η αμφισβήτηση του ίδιου του πολιτικού συστήματος διακυβέρνησης.

Αυτή η αμφισβήτηση δεν εμφανίζεται άμεσα ούτε στις δημοσκοπήσεις ούτε με μαζικές αντιδράσεις. Είναι εσωτερική, προσωπική, και αφορά τον κάθε άνθρωπο που βλέπει ότι οι βασικές ανάγκες καλύπτονται οριακά. Όταν δυσκολεύεται να προσφέρει στα παιδιά του κάτι παραπάνω από τα απολύτως αναγκαία στην εκπαίδευση. Όταν αρχίζει να κόβει τη διασκέδαση, το ρούχο, ακόμη και τον καθημερινό καφέ πριν τη δουλειά.

Σε αυτό το σημείο ξεκινά η πολιτική φθορά. Μια σιωπηλή διαμαρτυρία που συχνά εκφράζεται ως αποχή από τις δημοκρατικές διαδικασίες ή ως αναμονή «κάτι να συμβεί». Κάτι που θα ανατρέψει την κατάσταση, κάτι καινούργιο στο πολιτικό τοπίο που ίσως κάνει τη διαφορά.

Αυτή η αναμονή, όμως, δεν είναι πάντα ακίνδυνη. Σε περιόδους οικονομικής ανασφάλειας, βρίσκουν χώρο φωνές που υπόσχονται εύκολες λύσεις, συχνά ακραίες και επικίνδυνες για τον ίδιο τον δημοκρατικό θεσμό. Όταν η εμπιστοσύνη στους θεσμούς διαβρώνεται, τότε η πολιτική κρίση δεν έρχεται με πραξικοπήματα, αλλά με τη σταδιακή κανονικοποίηση του αυταρχισμού.

Οι πολίτες που δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις βασικές οικονομικές τους ανάγκες αναζητούν αφορμές για να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους. Ιδίως όταν αυτή η έκφραση δεν περνά μέσα από κομματικούς μηχανισμούς, αλλά γεννιέται αυθόρμητα μέσα στην κοινωνία.

Η κοινωνική διαμαρτυρία «Δεν έχω Οξυγόνο» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Εκατομμύρια πολίτες, ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης, βγήκαν στον δρόμο με κοινό αίτημα τη δικαιοσύνη. Γιατί το αίσθημα της αδικίας δεν είναι κομματικό, είναι βαθιά ανθρώπινο και αφορά τον πυρήνα της δημοκρατικής νομιμοποίησης.

Η οικονομική ανισότητα, επομένως, δεν αποτελεί μόνο κοινωνικό πρόβλημα· είναι πρωτίστως θεσμικό. Όταν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας δεν αισθάνονται ότι συμμετέχουν ουσιαστικά στα οφέλη της οικονομικής ανάπτυξης, οι δημοκρατικοί θεσμοί αρχίζουν να χάνουν τη νομιμοποίησή τους. Η πολιτική κρίση δεν εκδηλώνεται απαραίτητα με θεσμική κατάρρευση, αλλά με δυσπιστία, αποχή και κοινωνική ένταση.

Ωστόσο, στο δημοκρατικό πολίτευμα δεν υπάρχουν αδιέξοδα. Υπάρχουν επιλογές. Η ενίσχυση της κοινωνικής και οικονομικής συμπερίληψης όλων των πολιτών δεν αποτελεί απλώς ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης, αλλά βασική προϋπόθεση για τη θεσμική ανθεκτικότητα της δημοκρατίας. Μια δημοκρατία που χωρά όλους τους πολίτες της είναι και η μόνη που μπορεί να παραμένει σταθερή, νομιμοποιημένη και ουσιαστικά ζωντανή.

*Η Μαρία Γουργούρη είναι Οικονομολόγος – Μέλος ΟΕΕ