Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων: Μεταρρύθμιση vs απορρύθμιση

Λέξεις: Νίκος Ζηλίκης

Eικόνες: pexels

Ήταν μια φορά κι έναν καιρό η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στη χώρα μας. Το μυαλό μας πηγαίνει σαράντα και χρόνια πίσω με αφορμή τον νέο Νόμο 5129/24 που φέρει τον φιλόδοξο, για άλλους προκλητικό τίτλο «για την ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης».

Μετά την πτώση της δικτατορίας το 1973 και κυρίως τη δεκαετία του ’80 αναπτύχθηκε ένα κίνημα κατά της ασυλιακής ψυχιατρικής που χαρακτήριζε τα της ψυχικής υγείας, με κορύφωση την καταγγελία του «σκανδάλου της Λέρου» που πήρε διεθνείς διαστάσεις, μαζί με όλες τις άλλες κρυφές ή φανερές «Λέρους» σε όλη τη χώρα.

Με τη χρηματοδότηση και τη γενικότερη συμβολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, από το 1984, ξεκίνησε η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στη χώρα μας, η οποία «συμμάζεψε» πολύ την κατάσταση που επικρατούσε μέχρι τότε ενώ άλλαξε και το μοντέλο, όπως π.χ. με την ανάπτυξη ψυχιατρικών τομέων στα Γενικά Νοσοκομεία, την ανάπτυξη της Ψυχιατρικής στην Κοινότητα και τη δημιουργία δομών μετανοσοκομειακής φροντίδας και ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης.

Για την ιστορία, να θυμίσουμε ακόμα ότι μέχρι το 1981, σε επιστημονικό επίπεδο, υπήρχε μια ειδικότητα, αυτή της «Νευρολογίας-Ψυχιατρικής». Στη συνέχεια, έγινε ο διαχωρισμός Νευρολογίας και Ψυχιατρικής και ταυτόχρονα η αναγνώριση της Παιδοψυχιατρικής ως αυτοτελούς ειδικότητας. Η Παιδοψυχιατρική Εταιρεία Ελλάδος έχει έτος ίδρυσης στη σφραγίδα της το 1983 ενώ η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία το 1986. Εντούτοις, στη όλη πορεία της Μεταρρύθμισης, η Παιδοψυχιατρική ήταν και παραμένει ο πτωχός συγγενής στον χώρο της Ψυχικής Υγείας.

Παρότι στην πορεία της Μεταρρύθμισης τη μερίδα του λέοντος πήρε η Ψυχιατρική Ενηλίκων, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι και στο χώρο της Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων υπήρξε αναμφισβήτητα πρόοδος, παρά τις ελλείψεις και την ανισομερή κατανομή των υπηρεσιών, με τις περισσότερες να αναπτύσσονται στα μεγάλα αστικά κέντρα (Αθήνα-Πειραιάς και Θεσσαλονίκη). Η ανάπτυξη Πανεπιστημιακών Ψυχιατρικών Κλινικών σε πόλεις της περιφέρειας (Αλεξανδρούπολη, Ιωάννινα, Πάτρα και Κρήτη) λειτούργησε θετικά και για την Παιδοψυχιατρική.

Εκτός από την παροχή ψυχιατρικής φροντίδας, η ανάπτυξη των υπηρεσιών ήταν και είναι σημαντική για την εκπαίδευση των ειδικευομένων παιδοψυχιάτρων αλλά και άλλων επαγγελματιών Ψυχικής Υγείας. Και στους δύο τομείς, ο ρόλος της Παιδοψυχιατρικής Εταιρείας κατέστη όλο και πιο καθοριστικός με το χρόνο, μέσα από τον θεσμοθετημένο ρόλο της ως επιστημονικού συμβούλου της πολιτείας και ειδικότερα του Υπουργείου Υγείας.

Και ενώ οι προσπάθειες της Παιδοψυχιατρικής Κοινότητας στόχευαν στην περαιτέρω ανάπτυξη των υπηρεσιών, η οικονομική κρίση που έπληξε τη χώρα μας είχε καταστροφικά αποτελέσματα. Η δημιουργία νέων υπηρεσιών αλλά και η διατήρηση μιας ικανοποιητικής στελέχωσης των όσων υπήρχαν προσέκρουαν στην οικονομική στενότητα και στις μνημονιακές επιταγές. Η οικονομική δυσπραγία ωθούσε τον κόσμο στις υπηρεσίες του δημοσίου (σημαντική αύξηση των αιτημάτων), οι οποίες όμως είχαν όλο και περισσότερες δυσκολίες να ανταποκριθούν λόγω υποστελέχωσης.

Το επόμενο χτύπημα ήρθε με την πανδημία covid, με τον εγκλεισμό και όλες τις συνέπειες του. Σε ότι μας αφορά, αυτό σήμαινε αυξημένες ανάγκες, αυξημένα προβλήματα σε παιδιά-εφήβους και οικογένειες και δυσκολίες πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, με εξάπλωση της τηλε-ψυχιατρικής, κατ’ αναλογίαν της τηλε-εκπαίδευσης.

Στα απόνερα του covid, πολλά προβλήματα σχετικά με την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων που συμβάλλουν στη νέα εικόνα που προβληματίζει τόσο πολύ σε ότι αφορά τους ανηλίκους και τη σημερινή παρουσία τους μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι.

Αυτή η αναγκαστικά συνοπτική ιστορική υπενθύμιση γίνεται για να βοηθήσει τη συζήτηση για το σήμερα. Η παρούσα κατάσταση χαρακτηρίζεται από ελλείψεις, ανεπάρκειες και ανισότητες όσον αφορά στην ανάπτυξη Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας για Παιδιά και Εφήβους (ΨΥΠΕ).

Ήδη αναφέρθηκε η μεγάλη συγκέντρωση υπηρεσιών στα μεγάλα αστικά κέντρα, με μεγάλες περιοχές στην περιφέρεια να μην έχουν καθόλου υπηρεσίες ΨΥΠΕ. Μέσω του προγράμματος Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων (Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος) έχει γίνει μια πληρέστατη χαρτογράφηση των υφισταμένων υπηρεσιών/δομών την οποία μπορεί όποιος επιθυμεί να δει σε διαδραστική μορφή στην ιστοσελίδα camhi.gr με ελεύθερη πρόσβαση. Ενδεικτικά για τις ελλείψεις, θα αναφέρω τις μονάδες ενδονοσοκομειακής νοσηλείας που υπάρχουν μόνο σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, λίγα στην Πάτρα και σε μια περίεργη κατάσταση στην Πανεπιστημιακή Παιδοψυχιατρική Κλινική στο Ηράκλειο Κρήτης με μόνο έναν (!) παιδοψυχίατρο.

Αυτό σημαίνει ότι ένα παιδί ή έφηβος που χρειάζεται νοσηλεία μπορεί να διακτινιστεί εκατοντάδες χιλιόμετρα από τον τόπο του, ανάλογα με το πού θα βρεθεί διαθέσιμη κλίνη. Πάλι ενδεικτικά, στην Αλεξανδρούπολη υπάρχει Πανεπιστημιακή Παιδοψυχιατρική Κλινική με έτος ίδρυσης το 1987, αλλά σχεδόν 40 χρόνια μετά δεν λειτουργεί το τμήμα νοσηλείας…

Ως προς τις εξωνοσοκομειακές δομές, με τη μεταρρύθμιση δημιουργήθηκαν Ιατροπαιδαγωγικά Κέντρα, όχι όμως όσα χρειάζονται. Ενδεικτικά, η Ανατολική Θεσσαλονίκη δεν έχει ούτε ένα. Αυτά έχουν πλέον μετονομαστεί σε Κοινοτικά Κέντρα Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων. Αυτά που δεν αναπτύχθηκαν είναι οι λεγόμενες «ενδιάμεσες δομές», όπως τα Νοσοκομεία Ημέρας, ιδιαίτερα χρήσιμα στην ΨΥΠΕ. Επίσης, δεν αναπτύχθηκαν στον Δημόσιο Τομέα ειδικές δομές, όπως π.χ. για τον αυτισμό, κάτι που επεσήμαναν από παλιότερα οι εμπειρογνώμονες κατά τους ελέγχους από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σε όλες τις δομές, η υποστελέχωση αποτελεί βασικό πρόβλημα. Μέχρι πρόσφατα ήταν αποτέλεσμα των μνημονιακών περιορισμών. Τώρα, γίνονται κάποιες προκηρύξεις, αλλά, φευ, ο Δημόσιος Τομέας δεν είναι πλέον ελκυστικός, οι παιδοψυχίατροι προτιμούν να ιδιωτεύουν, κάτι που δυστυχώς επιλέγουν και αρκετοί που ήδη υπηρετούσαν και παραιτούνται. Κραυγαλέα περίπτωση η Κρήτη, όπου για όλο το νησί έχει μείνει μόνο ένας παιδοψυχίατρος στο δημόσιο, αφού αρκετοί παραιτήθηκαν.

Προφανώς, το μοντέλο χρειάζεται βελτιώσεις για να γίνει και πάλι λειτουργικό. Δυο μεγάλες αλλαγές που επήλθαν με το νέο Νόμο για την «ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης» είναι η διοικητική αναδιάρθρωση των Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας οι οποίες πέρασαν στις 7 Υγειονομικές Περιφέρειες (ΥΠΕ) και η ενοποίηση δημόσιων και ιδιωτικών υπηρεσιών.

Ως προς το πρώτο, δηλαδή τον διοικητικό διαχωρισμό της Ψυχιατρικής, πέρα από το αν και πώς θα προχωρήσει, υπάρχει και μια βασική ένσταση: όλοι εμείς που ζήσαμε την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση είχαμε αγωνιστεί για την απομάκρυνση από το ασυλιακό μοντέλο και τη μετακίνηση της Ψυχιατρικής προς τα Γενικά Νοσοκομεία, μαζί με τις άλλες ιατρικές ειδικότητες. Αυτό το ακυρώνει ο νέος Νόμος.

Όσον αφορά την ενοποίηση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, πολλά τα ερωτηματικά. Ένα ενδεικτικό, με το καλημέρα. Από το Ταμείο Ανάκαμψης δόθηκαν σημαντικοί πόροι οι οποίοι όμως προορίζονταν για τον ιδιωτικό τομέα μέσω ΜΚΟ, ΑΜΚΕ κλπ. Προέκυψαν αρκετές νέες δομές οι οποίες όμως έχουν ως αντικείμενο «soft» ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, με τη «βαριά» ψυχιατρική να καλύπτεται πάντα από τον δημόσιο τομέα, ο οποίος δεν χαίρει ανάλογης στήριξης.

Και, ξέρουμε πόσο σημαντικά αυξημένες, ποσοτικά και ποιοτικά, είναι σήμερα οι ανάγκες για παιδιά/εφήβους και οικογένειες. Ο φόρτος εργασίας με τα «δύσκολα» περιστατικά πέφτει στις δημόσιες υπηρεσίες, μέσω όλο και περισσότερων παραπομπών από δικαστικές αρχές, σχολεία, κοινωνικές υπηρεσίες.

Μέτρα, κατ’ αρχήν θετικά, όπως οι διορισμοί ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών σε σχολεία είναι ανεπαρκή με τον τρόπο που γίνονται: π.χ., ένας/μία ψυχολόγος για πέντε σχολεία να επισκέπτεται ένα κάθε μέρα…

Η διατύπωση «ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης» προϋποθέτει μια συνέχεια με την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση που διέκοψαν βίαια η οικονομική κρίση και η πανδημία covid. Όμως αυτό δεν συμβαίνει με το νέο νομικό πλαίσιο και τον τρόπο εφαρμογής του και γι’ αυτό έβαλα στον τίτλο αυτού του κειμένου το vs απορρύθμιση.

Και θα κλείσω με κάτι πιο ευχάριστο κα ι αισιόδοξο.

Η Παιδοψυχιατρική Εταιρεία Ελλάδος – ΕΝΩΨΥΠΕ έχει αναλάβει την πραγματοποίηση του 22ου Διεθνούς Συνεδρίου της European Society of Child and Adolescent Psychiatry (AP) στην Αθήνα, 24-27 Ιουνίου 2007. Θέμα του Συνεδρίου: «Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων σε έναν πολωμένο κόσμο». Μεγάλη αναγνώριση για την Εταιρεία μας και για την χώρα μας, σε Ευρωπαϊκό αλλά και σε διεθνές επίπεδο.

*** Για την Ιστορία της Παιδοψυχιατρικής στην Ελλάδα παραπέμπω σε ένα συνοπτικό άρθρο των Παπαδημητρίου Μ., Ζηλίκη Ν. και Χριστοδούλου Δ, που δημοσιεύτηκε στο πρώτο τεύχος του περιοδικού «Ψυχιατρική Παιδιού και Εφήβου» της Εταιρείας μας, αλλά και για περισσότερα, για όποιον ενδιαφέρεται, στη Διδακτορική Διατριβή της Μαρίας Παπαδημητρίου με το ίδιο αντικείμενο (διαθέσιμη στο αρχείο Διατριβών).

* Ο Νίκος Ζηλίκης είναι Ομότιμος Καθηγητής Ψυχιατρικής Παιδιού-Εφήβου Α.Π.Θ., τ. Πρόεδρος της Παιδοψυχιατρικής Εταιρείας Ελλάδος.