Τι να περιμένουμε από την «Μπιενάλε 9» της Θεσσαλονίκης;
Σηκώνει αυλαία αυτό το Σάββατο 23 Μαΐου με ξεχωριστά δρώμενα: Διήμερο εισαγωγής στη φιλοσοφία που αποζητάει αλλαγή της καθημερινότητάς μας
Όταν ακούμε τη λέξη «Μπιενάλε» (Biennale), το μυαλό μας πηγαίνει αμέσως σε ένα μεγάλο, παγκόσμιο πολιτιστικό γεγονός. Ο όρος, ιταλικής προέλευσης, γεννήθηκε στη Βενετία –όπου διοργανώθηκε και η πρώτη ιστορική έκθεση– και σημαίνει κυριολεκτικά «κάθε δεύτερο χρόνο». Σήμερα, οι Μπιενάλε αποτελούν τις σημαντικότερες καλλιτεχνικές συναντήσεις στον κόσμο, με τα έργα να διαχέονται σε κτίρια, μνημεία και σημεία των πόλεων που τις φιλοξενούν.
Από αυτόν τον παγκόσμιο χάρτη της σύγχρονης τέχνης δεν θα μπορούσε να λείπει η Ελλάδα. Η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης ξεκίνησε το ταξίδι της το 2007, ως μια φιλόδοξη πρωτοβουλία με διοργανωτή το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, έχοντας ως στόχο να βάλει τη συμπρωτεύουσα στο επίκεντρο του διεθνούς εικαστικού διαλόγου.
Όλα αυτά τα χρόνια, ο θεσμός δεν φοβήθηκε να αγγίξει μεγάλα ζητήματα της επικαιρότητας. Από τις παγκόσμιες ανακατατάξεις και τις κρίσεις που κλονίζουν τον άνθρωπο, μέχρι τη σχέση μας με το περιβάλλον, μεταξύ άλλων.
Καθώς η Θεσσαλονίκη προετοιμάζεται να υποδεχτεί την 9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης, το ενδιαφέρον στρέφεται ξανά στους καλλιτέχνες, τις νέες θεματικές και τους χώρους που θα μεταμορφωθούν σε ζωντανά κύτταρα τέχνης.
Αν αναρωτιέστε τι μας επιφυλάσσει η νέα διοργάνωση σε επιμέλεια της ανεξάρτητης επιμελήτριας Νάντιας Αργυροπούλου και διοργάνωση του MOMUS-Μητροπολιτικού Οργανισμού Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης, και γιατί δεν πρέπει να τη χάσετε, συγκεντρώσαμε τα πιο σημαντικά πράγματα που πρέπει να γνωρίζετε για το μεγάλο εικαστικό – και όχι μόνο – ραντεβού της πόλης.
Το πρώτο πράγμα που κάνει την 9η Μπιενάλε να ξεχωρίζει είναι η επιλογή των τοποθεσιών της. Οι χώροι που ενεργοποιούνται φέτος δεν λειτουργούν ως απλά, ουδέτερα background για τα έργα τέχνης. Αντίθετα, επιχειρούν να «συμπαρασύρουν» τον επισκέπτη σε ένα κρίσιμο ρήγμα, καθώς τα ίδια μέρη κουβαλούν ιστορία, αντιφάσεις και κοινωνικά μηνύματα.
Η τέχνη βγαίνει στον δημόσιο χώρο και συνομιλεί με το παρελθόν και το μέλλον της πόλης μέσα από δύο κεντρικούς άξονες:
- Το Συγκρότημα της ΔΕΘ-HELEXPO & το MOMUS (Το πεδίο “μάχης” του δημόσιου χώρου): Η Μπιενάλε ενεργοποιεί κτίρια εντός της ΔΕΘ, έναν χώρο άρρηκτα συνδεδεμένο με τα κοινωνικοοικονομικά αφηγήματα και τα πολιτικά τελετουργικά της σύγχρονης Ελλάδας από τη δεκαετία του ’60 και μετά. Σήμερα, το σημείο αυτό αποτελεί το επίκεντρο μιας έντονης συζήτησης για το μέλλον και τη διαχείριση του δημόσιου χώρου. Εκεί, το MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (που φιλοξενεί και τη σπουδαία συλλογή του Αλέξανδρου Ιόλα) γίνεται το ζωντανό κύτταρο αυτής της καλλιτεχνικής αναζήτησης.
- Η Λιμνοθάλασσα Καλοχωρίου (Μια απρόσμενη αποκέντρωση στα δυτικά): Η μεγάλη ανατροπή της φετινής διοργάνωσης είναι η μετατόπιση του ενδιαφέροντος στα δυτικά περίχωρα. Η Λιμνοθάλασσα Καλοχωρίου είναι ένα ιδιότυπο τοπίο που σμιλεύτηκε από κοινότητες μεταναστών, τη βιομηχανική ανάπτυξη και τη σταδιακή ανάδυση ενός υγροτόπου. Ως μέρος του Εθνικού Πάρκου Δέλτα Αξιού, γεμάτη σπάνια βιοποικιλότητα, η λιμνοθάλασσα καθρεφτίζει τις αντιφατικές «συμβιωτικές σχέσεις» που δημιουργούνται καθώς η πόλη επεκτείνεται αδυσώπητα προς τα εκεί.
«Όλα πρέπει να αλλάξουν»: Μια ανοιχτή αναζήτηση χωρίς έτοιμες απαντήσεις
Το επόμενο και ίσως πιο καθοριστικό στοιχείο της 9ης Μπιενάλε είναι η θεματική της ομπρέλα. Η διοργάνωση επιλέγει να αναμετρηθεί με ένα κοινό, επείγον και πολυσύνθετο αίτημα των καιρών μας: το «όλα πρέπει να αλλάξουν».
Στη σημερινή πραγματικότητα, αυτή η φράση κουβαλάει μια τεράστια αμφιθυμία:
- Ακούγεται σαν επαναστατική κραυγή, αλλά μπορεί εύκολα να καταντήσει ένα κενό σύνθημα ή ένα ψηφιακό δόλωμα οργής (clickbait) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
- Είναι μια φράση που δεν ανήκει σε κανέναν και, παραδόξως, κραδαίνεται σήμερα εξίσου από κοινωνικούς επαναστάτες και τεχνοφεουδάρχες, από διωκόμενους ακτιβιστές και από φασίζοντες δημαγωγούς.
Εδώ ακριβώς έγκειται και ο μεγάλος προβληματισμός της διοργάνωσης: Η Μπιενάλε δεν έρχεται ως μια αφ’ υψηλού αυθεντία ή ως ένας «παντογνώστης» που κρατάει το εγχειρίδιο της τέλειας αλλαγής.
Αντίθετα, μέσα από τις ίδιες τις διαδικασίες της καλλιτεχνικής δημιουργίας, επιχειρεί να ψηλαφίσει το πρόβλημα. Δεν δίνει έτοιμες λύσεις, αλλά δημιουργεί έναν ανοιχτό χώρο όπου το κοινό και οι δημιουργοί μπορούν να συνδιαμορφώσουν ερωτήματα, να πειραματιστούν και να αναζητήσουν νέους τρόπους σκέψης.
Από την 9η Μπιενάλε στην «Μπιενάλε 9»: Μια «παρα-μπιενάλε» με θρασείες απαντήσεις
Αν το αίτημα της αλλαγής φαντάζει χαοτικό, ο τρόπος που επιλέγει να το διαχειριστεί η φετινή διοργάνωση είναι ριζοσπαστικός. Στην πραγματικότητα, δεν μιλάμε απλώς για την 9η Μπιενάλε Θεσσαλονίκης, αλλά για τη γέννηση της «Μπιενάλε 9».
Αυτή η μικρή λεκτική μετατόπιση σηματοδοτεί κάτι: ο θεσμός συναρθρώνεται πλέον ως μια «παρα-μπιενάλε». Μια διοργάνωση που αφήνει πίσω της τα πεπατημένα και επιλέγει τα πλανημένα μονοπάτια, τις χρονικές δίνες και τις τακτικές μιας «ευφρόσυνης μαχητικότητας» για να φροντίσει το αγνοημένο, το καταπιεσμένο και το αλλόκοτο.
Σε μια εποχή που οι νέες τυραννίες εξαπλώνονται, η Μπιενάλε 9 υιοθετεί τα λόγια της φιλοσόφου Luce deLire:
«Θα πρέπει να χρησιμοποιούμε την τέχνη όχι για να “θέσουμε ερωτήματα” αλλά για να δώσουμε θρασείες απαντήσεις που δεν μας ζήτησε κανείς».
Έτσι, η διοργάνωση παίρνει το βήμα για να πειραματιστεί με μια «αναρχία απαντήσεων», αρνούμενη το πρέπον και το αναμενόμενο.
Μέσα από αυτό το πρίσμα, τα έργα και οι τόποι διεξαγωγής προτείνουν ένα είδος Ριζοσπαστικής Νοημοσύνης (ΡΝ). Πρόκειται, για ένα εξαιρετικά ευφυές «αντίβαρο» στην εποχή της έκρηξης της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Αντί για το τεχνητό, η Μπιενάλε 9 προτάσσει το ριζοσπαστικό.
View this post on Instagram
Αν, όπως πολύ εύστοχα σημειώνει η θεωρητικός Gayatri Chakravorty Spivak, «η επανάσταση είναι σαν τις δουλειές του σπιτιού – πρέπει να τις κάνεις κάθε μέρα», τότε η Μπιενάλε 9 επιθυμεί να ανήκει ακριβώς σε αυτό το «κάθε μέρα» —τουλάχιστον για το διάστημα από τις 23 Μαΐου έως και τις 5 Ιουλίου 2026 που διαρκεί η διοργαντική της τροχιά.
Και πώς μεταφράζεται αυτή η καθημερινή, «χειροποίητη» επανάσταση στην πράξη, εδώ στη Θεσσαλονίκη;
- Απρόσμενες συναντήσεις και site-specific έργα: Καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό δημιουργούν έργα ειδικά σχεδιασμένα (site-specific) για τα κτίρια της ΔΕΘ και το Καλοχώρι, αναδεικνύοντας τις κρυφές ιστορίες αυτών των τοποθεσιών.
- Μουσικές περφόρμανς και ηχητικά «ξεσπάσματα»: Δράσεις όπως το ανατρεπτικό Rap Riot και ηχητικές εγκαταστάσεις που χρησιμοποιούν τον ήχο ως μέσο αντίστασης και συλλογικής έκφρασης στους δρόμους της πόλης.
- Το Pan Daimonium και ο σύγχρονος σουρεαλισμός: Έργα που φλερτάρουν με το αλλόκοτο, το απόκοσμο και το φαντασιακό, σπάζοντας την κυριαρχία της ψυχρής, τεχνοκρατικής λογικής που μας περιβάλλει.
- Συλλογικές συζητήσεις και εργαστήρια: Ανοιχτά τραπέζια και συμμετοχικές διαδικασίες όπου το κοινό παύει να είναι απλός θεατής και γίνεται συν-δημιουργός, συζητώντας για την αυτονομία και τις «καταπνιγμένες γνώσεις» που πρέπει να έρθουν στο φως.
Το εναρκτήριο διήμερο (23-24 Μαΐου) που μας εισαγάγει στη φιλοσοφία της Μπιενάλε
Από το Σάββατο 23 Μαΐου έως την Κυριακή 24 Μαΐου, οι θεωρίες γίνονται πράξη στον αστικό ιστό: οι κοινόχρηστες βρύσες της ΔΕΘ ενεργοποιούνται ενάντια στην ιδιωτικοποίηση του νερού (Wayward Waters), το εικαστικό δίδυμο VASKOS ενώνει επιτελικά τον Βαρδάρη με την Ομόνοια, και ένα ρομπότ συνομιλεί ζωντανά με έναν άνθρωπο στην εγκατάσταση της Αντιγόνης Τσαγκαροπούλου.
Η κορύφωση έρχεται με το οπτικοακουστικό ξέσπασμα του μουσικού Rap Riot το Σάββατο 23 Μαΐου στις 22:00, στο Περίπτερο 10 στη ΔΕΘ, με τις Ladelle, Dolly Vara, Sara ATH, Penny & Iria (στα visuals) και ένα ανατρεπτικό παιχνίδι τριμερούς ποδοσφαίρου “Playing Otherwise-Παίζοντας αλλιώς” μεταξύ των αυτοοργανωμένων ομάδων FC Abalos, Becazzes FC, Faltsa FC, Muhabeti FC την Κυριακή 24 Μαΐου στις 15:30 στο Γήπεδο της Καρδίας.
View this post on Instagram
