Ιησούς από τη Ναζαρέτ: Πίσω από τις κάμερες του μεγαλύτερου θρησκευτικού έπους

Κάθε χρόνο, όταν οι πρώτες νότες της υποβλητικής μουσικής του Μορίς Ζαρ πλημμυρίζουν τους τηλεοπτικούς δέκτες, μια ολόκληρη χώρα βυθίζεται στη σιωπή.

Για σχεδόν μισό αιώνα η σειρά «Ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ» του Φράνκο Τζεφιρέλι αποτελεί μια παγκόσμια πνευματική εμπειρία που ταυτίστηκε απόλυτα με το Πάσχα.

Πίσω όμως από το απόκοσμο γαλάζιο βλέμμα του Ρόμπερτ Πάουελ και τις επιβλητικές σκηνές στην έρημο, κρύβεται ένα παρασκήνιο γεμάτο εντάσεις, παράδοξες συμπτώσεις και εξαντλητικές θυσίες.

Από τα μυστικά «τρικ» του σκηνοθέτη για να επιβάλει την ιερότητα στο πλατό μέχρι τις ακραίες καιρικές συνθήκες που έφεραν τους ηθοποιούς στα όριά τους, η ιστορία πίσω από τις κάμερες είναι εξίσου καθηλωτική με το αποτέλεσμα που βλέπουμε στην οθόνη.

Σήμερα, «ξεφυλλίζουμε»  το άγνωστο ημερολόγιο των γυρισμάτων και αποκαλύπτουμε τις πτυχές εκείνες που έκαναν αυτό το κινηματογραφικό έπος να παραμείνει αξεπέραστο στο πέρασμα ολόκληρων δεκαετιών.

Φώτα, κάμερα, πάμε…

1. Το «βλέμμα» του Ρόμπερτ Πάουελ

Ο Τζεφιρέλι ήθελε ο Ιησούς να έχει ένα βλέμμα που να μοιάζει απόκοσμο, σχεδόν θεϊκό. Για να το πετύχει αυτό, επέβαλε στον Πάουελ έναν εξαντλητικό περιορισμό: δεν έπρεπε να ανοιγοκλείνει τα μάτια του όσο η κάμερα έγραφε.

Αν παρατηρήσετε προσεκτικά, σε όλη τη σειρά ο Πάουελ ανοιγοκλείνει τα μάτια του ελάχιστες φορές.

Επίσης το συνεργείο χρησιμοποίησε μπλε και λευκό eyeliner για να τονίσουν το γαλάζιο των ματιών του, ώστε να «γράφουν» πιο έντονα στον φακό.

2. Η αρχική επιλογή του Πάουελ

Ακούγεται απίστευτο σήμερα, αλλά ο Ρόμπερτ Πάουελ πήγε στην οντισιόν για να παίξει τον Ιούδα. Όταν όμως ο Τζεφιρέλι τον είδε μέσα από το φακό, κατάλαβε ότι το πρόσωπό του είχε μια πνευματικότητα που ταίριαζε μόνο στον κεντρικό ρόλο.

Για τον ρόλο του Ιησού εξετάζονταν αρχικά ονόματα όπως ο Αλ Πατσίνο και ο Ντάστιν Χόφμαν!

3. Η σκηνή της Σταύρωσης και ο μεγάλος κίνδυνος

Τα γυρίσματα της Σταύρωσης ήταν μια πραγματική δοκιμασία κυρίως για τον πρωταγωνιστή της σειράς.

Το απίστευτο κρύο: Παρόλο που στο πλάνο φαίνεται πως έχει ζέστη, το γύρισμα έγινε υπό πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Ο Πάουελ έτρεμε τόσο πολύ που έπρεπε να τον κατεβάζουν από τον σταυρό ανά τακτά χρονικά διαστήματα για να τον τυλίξουν με κουβέρτες και να του δώσουν κονιάκ.

Από αυτήν την συχνή ανάπαυλα υπάρχει και η πιο γνωστή φωτογραφία με τον Ρόμπερτ Πάουελ τυλιγμένο με κουβέρτα με ένα χαμηλό ποτήρι στο χέρι.

Το βάρος του σταυρού: Ο σταυρός που κουβαλούσε δεν ήταν ψεύτικος! Ήταν ένα τεράστιο ξύλινο κατασκεύασμα που του προκάλεσε μώλωπες και τραυματισμούς στην πλάτη. Ευτυχώς όχι πολύ σοβαρούς.

4. Η «απαγόρευση» της προσωπικής ζωής

Ο Τζεφιρέλι ήταν πολύ αυστηρός με τη δημόσια εικόνα του Πάουελ κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων στο Μαρόκο και την Τυνησία.

Λέγεται, ότι του είχε ζητήσει να μην κυκλοφορεί δημόσια, να μην τρώει σε εστιατόρια και να μην εμφανίζεται με τη σύντροφό του, ώστε να μην «σπάσει» η εικόνα της αύρας που έπρεπε να εκπέμπει τόσο στους ντόπιους όσο και στο συνεργείο.

5. Ένα cast βγαλμένο από ιερά τέρατα της υποκριτικής

Η σειρά κατέχει ένα άτυπο ρεκόρ: συμμετείχαν σε αυτή 7 κάτοχοι βραβείου Όσκαρ. Πάμε να τους δούμε έναν – έναν:

• Αν Κιούζακ (Ελισάβετ)
• Λόρενς Ολίβιε (Δάσκαλος Νικόδημος)
• Πίτερ Ουστίνοφ (Ηρώδης)
• Άντονι Κουίν (Καϊάφας)
• Κρίστοφερ Πλάμερ (Ηρώδης Αντύπας)
• Ρον Στάιγκερ (Πόντιος Πιλάτος)
• Έρνεστ Μποργκνάιν (Εκατόνταρχος)

6. Η μουσική του Μορίς Ζαρ

Ο θρυλικός συνθέτης Μορίς Ζαρ (Λόρενς της Αραβίας, Δόκτωρ Ζιβάγκο), έγραψε το soundtrack χρησιμοποιώντας όργανα που ήταν ιστορικά ακριβή για την εποχή και την περιοχή, προσθέτοντας όμως αυτή την επική αίσθηση που κάνει τη σειρά να αναγνωρίζεται από τις πρώτες κιόλας νότες.

7. Η πρώτη παγκόσμια προβολή

Η πρώτη προβολή της σειράς δεν ήταν απλώς ένα τηλεοπτικό γεγονός, αλλά μια παγκόσμια «ιεροτελεστία» που συνοδεύτηκε από τεράστια αναμονή, αλλά και μερικές απρόσμενες αντιδράσεις.

Η σειρά προβλήθηκε για πρώτη φορά την άνοιξη του 1977, λίγο πριν το Πάσχα των Καθολικών. Συγκεκριμένα στις 27 Μαρτίου.

Χώρες: Η αρχή έγινε ταυτόχρονα στην Ιταλία (από το κανάλι RAI1) και στη Μεγάλη Βρετανία (από το δίκτυο ITV).

ΗΠΑ: Στην Αμερική έκανε πρεμιέρα λίγες ημέρες μετά και συγκεκριμένα στις 3 Ιουλίου 1977, από το δίκτυο του NBC.

8. Η πρώτη αντίδραση του κοινού: Από το σοκ στον θρίαμβο

Οι αντιδράσεις ήταν έντονες πριν ακόμα προβληθεί το πρώτο λεπτό της σειράς εξαιτίας κάποιων παρεξηγήσεων:

Το μποϊκοτάζ: Πριν την προβολή στις ΗΠΑ κυκλοφόρησε μια ψευδής φήμη (ένα σημερινό fake news) ότι ο Τζεφιρέλι θα παρουσίαζε έναν Ιησού «πολύ ανθρώπινο» που ίσως αμφισβητούσε τη θεότητά του. Το γεγονός, οδήγησε σε έντονες διαμαρτυρίες από φονταμενταλιστικές οργανώσεις, ενώ ο κολοσσός της General Motors, που ήταν ο αρχικός χορηγός, αποσύρθηκε υπό την πίεση των διαμαρτυριών, χάνοντας εκατομμύρια!

Η δικαίωση: Μόλις προβλήθηκε το πρώτο επεισόδιο, οι αντιδράσεις αντιστράφηκαν πλήρως. Το κοινό έμεινε άναυδο από την ποιότητα, τον σεβασμό στις Γραφές και την ερμηνεία του Πάουελ.

Τηλεθέαση σε επίπεδα ρεκόρ: Υπολογίζεται ότι μόνο στην πρώτη προβολή της, τη σειρά παρακολούθησαν πάνω από 90 εκατομμύρια άνθρωποι στις ΗΠΑ και εκατοντάδες εκατομμύρια παγκοσμίως. Στην Ιταλία, οι δρόμοι κυριολεκτικά ερήμωναν την ώρα της προβολής.

9. Η πρώτη στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, η σειρά προβλήθηκε για πρώτη φορά από την ΥΕΝΕΔ το 1978 (έναν χρόνο μετά την παγκόσμια πρεμιέρα).

Η επιτυχία ήταν τόσο σαρωτική που η σειρά καθιερώθηκε ως το απόλυτο πασχαλινό τηλεοπτικό ραντεβού. Για δεκαετίες, το κοινό στην Ελλάδα θεωρεί «επίσημη» έναρξη της Μεγάλης Εβδομάδας τη στιγμή που θα ακουστεί η μουσική του Μορίς Ζαρ από τους τηλεοπτικούς δέκτες του ΑΝΤ1 (που πήρε τα δικαιώματα αργότερα).

10. Με τις ευλογίες του Πάπα

Ένα στοιχείο που βοήθησε πολύ στην αποδοχή της σειράς ήταν η στάση του Βατικανού. Ο τότε Πάπας Παύλος ΣΤ’, αφού είδε αποσπάσματα, έδωσε την έγκρισή του, κάτι που λειτούργησε ως η καλύτερη δυνατή διαφήμιση για το καθολικό κοινό.

11.Bonus Fact: Ο Τζεφιρέλι ήθελε η σειρά να είναι «οικουμενική»

Για τον λόγο αυτό, αν και ο ίδιος Καθολικός, συνεργάστηκε με ειδικούς συμβούλους από την Ιουδαϊκή, την Καθολική, την Προτεσταντική αλλά και την Ορθόδοξη κοινότητα για να βεβαιωθεί ότι δεν θα προσβάλει κανέναν.

12. Το Μαρόκο και η Τυνησία ως «Άγιοι Τόποι»

Ο Τζεφιρέλι απέφυγε το Ισραήλ για τα γυρίσματα, διότι θεωρούσε ότι οι περιοχές είχαν εκσυγχρονιστεί υπερβολικά και τα σημάδια του 20ου αιώνα ήταν σχεδόν παντού. Αντίθετα, επέλεξε το Μαρόκο και την Τυνησία.

13. Το μοναστήρι στο Ραμπάτ

Πολλές εσωτερικές σκηνές γυρίστηκαν σε παλιά ισλαμικά κτίσματα που είχαν την αρχιτεκτονική αυστηρότητα της εποχής.

14. Το μοναστήρι Enfidha (Τυνησία)

Εκεί επί της ουσίας «χτίστηκε» ένα μεγάλο μέρος της Ιερουσαλήμ.

15. Η κατασκευή του Ναού

Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις αποτέλεσε ο περίφημος Ναός του Σολομώντα. Ο Τζεφιρέλι δεν βρήκε τίποτα έτοιμο που να τον ικανοποιεί, οπότε το συνεργείο έστησε τεράστια σκηνικά που θεωρούνται ακόμα και σήμερα αριστουργήματα της σκηνογραφίας.

Χρησιμοποιήθηκαν χιλιάδες τόνοι γύψου και ξύλου για να αναπαραστήσουν τις τεράστιες πύλες και τις αυλές.

16. Οι χιλιάδες κομπάρσοι

Στη σειρά συμμετείχαν χιλιάδες ντόπιοι από τα χωριά της Τυνησίας και του Μαρόκου.

Το εντυπωσιακό είναι ότι πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους δεν είχαν δει ποτέ τηλεόραση ή κινηματογράφο στη ζωή τους.

Η αντίδρασή τους όταν έβλεπαν τον Ρόμπερτ Πάουελ ντυμένο ως Ιησού ήταν συγκλονιστική: Πολλοί γονάτιζαν και του φιλούσαν τα χέρια ή τα πόδια, νομίζοντας ότι είναι πραγματικά μια Θεία οντότητα.

Ο Πάουελ ουδέποτε έκρυψε ότι ένιωθε άβολα με το γεγονός αυτό, αλλά ο Τζεφιρέλι το χρησιμοποιούσε για να δώσει μια αίσθηση ρεαλισμού στις σκηνές του πλήθους.

17. Η δυσκολία των καιρικών συνθηκών

Παρά την θρησκευτικότητα του θέματος, η φύση δεν χαρίστηκε σε κανέναν:

Αμμοθύελλες: Τα γυρίσματα σταματούσαν συχνά για μέρες λόγω των σφοδρών αμμοθυελλών που κατέστρεφαν τα πανάκριβα κοστούμια και τα μηχανήματα.

Οι παγωμένες νύχτες: Ενώ την ημέρα η ζέστη ήταν ανυπόφορη (πάνω από 40 βαθμούς Κελσίου), τη νύχτα το θερμόμετρο έπεφτε κατακόρυφα. Στη σκηνή με τον κήπο της Γεσθημανής, οι ηθοποιοί φορούσαν ισοθερμικά κάτω από τους χιτώνες για να μην τρέμουν από το κρύο.

18. Ο “πόλεμος” με τα ζώα

Για να δώσει ρεαλισμό, ο Τζεφιρέλι ήθελε παντού ζώα (κατσίκες, πρόβατα, καμήλες).

Υπήρχε όμως ένα πρόβλημα. Οι ήχοι των ζώων συχνά «έπνιγαν» τους διαλόγους των ηθοποιών. Επειδή ο ήχος γραφόταν ζωντανά (direct sound), ο σκηνοθέτης ούρλιαζε στο συνεργείο να κρατήσουν τις κατσίκες ήσυχες, κάτι που συχνά προκαλούσε γέλια αλλά και νεύρα στα γυρίσματα.

19. Κι ένα μικρό μυστικό

Όταν ο Πάουελ γύριζε τη σκηνή στον Σταυρό, ο Τζεφιρέλι του ζήτησε να κοιτάξει απ’ ευθείας στον ήλιο (όσο άντεχε) για να δακρύσουν τα μάτια του φυσικά. Γι’ αυτό και αν δώσετε βάση στη σκηνή που ο Ιησούς λέει “Θεέ μου, Θεέ μου γιατί με εγκατέλειψες;” η απόγνωση στο βλέμμα του είναι σε μεγάλο βαθμό πραγματικός πόνος από το έντονο φως της ερήμου.

20. Οι σχέσεις μεταξύ των ηθοποιών: Ο «ανθρώπινος» Ιούδας (Ίαν ΜακΣέιν)

O Ίαν ΜακΣέιν (που αργότερα έγινε παγκοσμίως γνωστός από το Deadwood και το John Wick) έδωσε μια συγκλονιστική ερμηνεία.

Η προσέγγιση: Σε αντίθεση με άλλες παραγωγές που έδειχναν έναν μονοδιάστατο “κακό” Ιούδα, ο ΜακΣέιν και ο Τζεφιρέλι τον παρουσίασαν ως διανοούμενο επαναστάτη που παγιδεύτηκε στις προσδοκίες του.

Στα παρασκήνια: O ΜακΣέιν ήταν «επαναστάτης» και στην πραγματικότητα. Ή τουλάχιστον ως τέτοιος λειτουργούσε. Λέγεται ότι ήταν από τους λίγους που έσπαγε το αυστηρό κλίμα θρησκευτικότητας που ήθελε ο Τζεφιρέλι, κάνοντας αστεία και πίνοντας κανένα ποτό με το συνεργείο για να αποφορτιστεί από το βαρύ κλίμα.

21. Η κόντρα του Τζεφιρέλι με τον Απόστολο Πέτρο

Ο ηθοποιός Τζέιμς Φαρεντίνο, που ενσάρκωσε τον Απόστολο Πέτρο, είχε συχνά συγκρούσεις με τον σκηνοθέτη.

Ο Τζεφιρέλι ήταν τελειομανής και αυταρχικός. Σε μια σκηνή ο Φαρεντίνο κουράστηκε από τις ατελείωτες λήψεις και τις φωνές του σκηνοθέτη και απείλησε να φύγει από το γύρισμα.

Παρόλα αυτά, η χημεία του με τον Ρόμπερτ Πάουελ στην οθόνη ήταν εξαιρετική, γι’ αυτό και οι σκηνές τους (όπως η κλήση των μαθητών στη λίμνη) είναι από τις πιο συγκινητικές.

22. Ο σεβασμός προς τον Λόρενς Ολίβιε

Όταν ο Σερ Λόρενς Ολίβιε (που ενσάρκωσε τον Δάσκαλο Νικόδημο) έφτασε στο γύρισμα, το κλίμα άλλαξε. Ήταν ήδη σε προχωρημένη ηλικία και η υγεία του ήταν επιβαρυμένη.

Όλο το cast, ακόμα και τα μεγαλύτερα ονόματα, στέκονταν σε στάση προσοχής όταν μιλούσε.

Ο ίδιος ο Πάουελ έχει πει ότι ένιωθε τεράστιο δέος να στέκεται απέναντι στον άνθρωπο που θεωρούνταν ο μεγαλύτερος ηθοποιός του αιώνα. Ο Ολίβιε, αν και εξαντλημένος, ήταν πάντα ο πρώτος που μάθαινε τα λόγια του, δίνοντας το παράδειγμα στους νεότερους.

23. Η μοναξιά του Ρόμπερτ Πάουελ

Όπως έχει ήδη αναφερθεί και ο Πάουελ ήταν σε μια ιδιότυπη απομόνωση.

«Δεν μπορούσα να πάω για μια μπύρα με τους υπόλοιπους» θα πει χρόνια αργότερα.

Οι υπόλοιποι ηθοποιοί που έπαιζαν τους Μαθητές είχαν γίνει μια παρέα, έτρωγαν μαζί και διασκέδαζαν, αλλά ο Πάουελ έπρεπε να διατηρεί μια απόσταση για να μην καταστρέψει την «αύρα» του ρόλου.

Αυτή η αναγκαστική μοναξιά τον βοήθησε να βγάλει αυτή την εσωτερικότητα και τη θλίψη που βλέπουμε στον Χριστό της σειράς.

24. Ο Άντονι Κουίν ως Καϊάφας

Ο Άντονι Κουίν ήταν ήδη ένας «ζωντανός θρύλος». Λέγεται ότι στα γυρίσματα ήταν πολύ επιβλητικός και του άρεσε να δίνει συμβουλές στους νεότερους ηθοποιούς, ακόμα και όταν δεν του το ζητούσαν, κάτι που ορισμένες φορές προκαλούσε μικροεντάσεις με τον Τζεφιρέλι, ο οποίος δεν ήθελε κανέναν να αμφισβητεί τις οδηγίες του.

25. Μία άγνωστη ιστορία ακόμα για τα γυρίσματα

Στα γυρίσματα της σειράς συμμετείχε και η Ελίζαμπεθ Τέιλορ; Όχι ακριβώς.

Η Τέιλορ ήταν πολύ φίλη με τον Τζεφιρέλι και ήθελε απεγνωσμένα να παίξει τη Μαρία Μαγδαληνή. Όμως, λόγω των προβλημάτων υγείας που αντιμετώπιζε εκείνη την εποχή και του φορτωμένου προγράμματος της, ο ρόλος κατέληξε στην Αν Μπάνκροφτ, η οποία τελικά έδωσε μια συγκλονιστική ερμηνεία.

26. Ο ρόλος που επηρέασε τη ζωή του Ρόμπερτ Πάουελ

Μετά την προβολή της σειράς, το πρόσωπο του Πάουελ έγινε το πιο αναγνωρίσιμο στον πλανήτη. Όμως αυτό ήταν και το πρόβλημα. Οι σκηνοθέτες του Χόλυγουντ και τη Μεγάλη Βρετανία φοβούνταν να τον προσλάβουν.

«Κανείς δεν ήθελε να δει τον “Ιησού” να παίζει έναν δολοφόνο, έναν εραστή ή έναν απλό αστυνομικό», δήλωσε ο ίδιος.

Μάλιστα η εικόνα του είχε αποτυπωθεί τόσο βαθιά στη συνείδηση του κόσμου ως θεϊκή που οποιοσδήποτε άλλος ρόλος φαινόταν σχεδόν…ιεροσυλία.

27. Η ψυχολογική πίεση και η «ταύτιση»

Ο Πάουελ χρειάστηκε καιρό για να αποβάλει τον ρόλο από πάνω του. Μετά από μήνες προσπαθούσε να μην ανοιγοκλείνει τα μάτια του και να μιλάει με εκείνη την ηρεμία. Ένιωθε συναισθηματικά άδειος.

Μάλιστα, κυκλοφορούσαν φήμες (τις οποίες ο ίδιος διέψευσε αργότερα), ότι χρειάστηκε τη βοήθεια ψυχιάτρου για να επανέλθει στην καθημερινότητά του.

28. Το πρόσωπο στα εικονοστάσια

Αυτό είναι το πιο απίστευτο στοιχείο: Λόγω της τεράστιας επιτυχίας της σειράς, η μορφή του Πάουελ αντικατέστησε στην ουσία της παραδοσιακές βυζαντινές ή δυτικές απεικονίσεις του Χριστού σε πολλές χώρες.

Στην Ιταλία ακόμα και σε χώρες της Λατινικής Αμερικής και της Αφρικής, συναντάς αφίσες ή φωτογραφίες της σειράς αντί για εικόνες.

Ο ίδιος ο Πάουελ έχει πει: «Είναι τρομακτικό να μπαίνεις κάπου και να βλέπεις τον εαυτό σου στον τοίχο και οι άνθρωποι να προσεύχονται σε εσένα».

29. Η στροφή στον δανεισμό της φωνής και το θέατρο

Συνειδητοποιώντας ότι η οθόνη τον έχει περιορίσει, ο Πάουελ στράφηκε στο θέατρο και στις αφηγήσεις. Η φωνή του είναι εξαιρετικά χαρακτηριστική, οπότε δάνεισε τη φωνή του σε αμέτρητα ντοκιμαντέρ και audiobooks.

30. Η συμφιλίωση με τον χρόνο

Σήμερα, ο Ρόμπερτ Πάουελ είναι ένας γλυκύτατος ηλικιωμένος κύριος που έχει συμφιλιωθεί με το παρελθόν. Παρόλο που προσπάθησε για χρόνια να ξεφύγει από τη σκιά του Ιησού πλέον δηλώνει περήφανος.

«Αν ο κόσμος με θυμάται μόνο γι’ αυτό, τότε έχω κάνει κάτι πολύ σημαντικό στη ζωή μου. Άγγιξα τις ψυχές εκατομμυρίων ανθρώπων και αυτό από μόνο του δεν είναι λίγο».

31. Η επίσκεψη στην Ελλάδα

Όταν ο Πάουελ επισκέφθηκε την Ελλάδα πριν από χρόνια, έμεινε έκπληκτος από το πόσο πολύ τον αγαπούσε ο κόσμος. Είχε πει μάλιστα χαριτολογώντας πως στην χώρα μας νιώθει «πιο πολύ Ιησούς από οπουδήποτε αλλού», καθώς η σειρά προβάλλεται κάθε χρόνο χωρίς εξαίρεση από το 1978!