Σκέψεις με αφορμή τις ελληνικές συμμετοχές στα ευρωπαϊκά βραβεία αρχιτεκτονικής «Mies van der Rohe»

Κεντρική εικόνα: Άποψη της αποκατάστασης και προσθήκης στα Kάτω Πατήσια του γραφείου Arid / eumiesawards.com

Λέξεις: Λέανδρος Ζωίδης

Τα βραβεία Μις βαν ντερ Ρόε, είναι από τα σημαντικότερα βραβεία που αφορούν την αρχιτεκτονική στην Ευρώπη. Θεσμοθετήθηκαν το 1987 από το ίδρυμα Mies van der Rohe στη Βαρκελώνη μετά τη μεγάλη επιτυχία της αποκατάστασης του εμβληματικού περιπτέρου του 1929 σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και δίνονται κάθε δύο χρόνια, έχοντας βραβεύσει σημαντικά επιδραστικά αρχιτεκτονικά έργα όπως την Όπερα του Όσλο του γραφείου Σνοχέτα το 2009 και την αποκατάσταση του Νέου Μουσείου του Βερολίνου του Ντέιβιντ Τσίπερφιλντ.

Η Ελλάδα έχει εκπροσωπηθεί συχνά στην τελική επιλογή των βραβείων, δεν το έχει λάβει ωστόσο ποτέ. Το τουριστικό συγκρότημα «Δαίδαλος» στην Κω του Νίκου Βαλσαμάκη το 1992, το συγκρότημα κατοικίας και μουσείου για ιδιωτική συλλογή στα Ανάβρυτα Αμαρουσίου των Κ. Διακομίδου, Ν. Χαρίτου και Χ. Παπούλια και οι νέες πύλες της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης της Κατερίνας Τσιγαρίδα το 2001 είναι έργα που βρέθηκαν στην τελική επιλογή των βραβείων. Άλλα έργα, όπως το Μουσείο Βυζαντινού πολιτισμού του Κυριάκου Κρόκου (μία από τις ελληνικές υποψηφιότητες το 1994) εκπροσώπησαν παραπάνω από επάξια τη χώρα μας ξεπερνώντας σε ποιότητα τα περισσότερα παραδείγματα από τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, δεν περιλήφθηκαν ωστόσο στην τελική επιλογή. Άλλα έργα δε, όπως κατοικίες των προηγούμενων δεκαετιών, δεν συμπεριλήφθηκαν στα βραβεία, έγιναν όμως σταθμοί στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, όπως λ.χ. η κατοικία στη Σαντορίνη της Αγνής Κουβελά, που συμπεριλαμβάνεται στην τελευταία έκδοση του βιβλίου του Kenneth Frampton «Μοντέρνα Αρχιτεκτονική: Κριτική Ιστορία».

Την περίοδο 2021/2022 προκρίνεται στην τελική επιλογή το ξενοδοχείο «Δεξαμενές» στην Κουρούτα της Πελοπονήσου, των K-Studio (K. & Δ. Καραμπατάκης), μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση σε σχέση με την τουριστική εμπειρία καθώς αποφεύγει πλήρως την τετριμένη λάιφστάιλ ξενοδοχειακή αισθητική, αξιοποιώντας την αισθητική της παλιάς βιομηχανικής μονάδας που μετατρέπεται σε ξενοδοχείο. Το 2024 το “Metaxas Liknon”, επίσης των K-Studio προκρίνεται στην τελική επιλογή. Η ένταξή του στο τοπίο μέσω της χρήσης φυσικών υλικών και ευαίσθητων συνθετικών χειρισμών συμβάλλει στη δημιουργία μιας πολύ άμεσης και ιδιαίτερης σχέσης με το τοπίο.

Τα περισσότερα ωστόσο παραδείγματα που επιλέγονται ως υποψήφιες συμμετοχές από την Ελλάδα είναι πολύ αμφίβολο αν μπορούν να αξιολογηθούν είτε σήμερα είτε στο μέλλον ως παραδείγματα αξιόλογης αρχιτεκτονικής. Άστοχες αναπλάσεις δημόσιων χώρων σε βάρος κατοίκων και πολιτών, αποκαταστάσεις και επαναχρήσεις εμβληματικών κτιρίων που είναι μάλλον ατυχείς και σε βάρος της όποιας αυθεντικότητας και, κυρίως, εκκεντρικές πολυτελείς εξοχικές κατοικίες, συνήθως υπόσκαφες που εκφράζουν συχνά μια καταναλωτική επιδειξιομανία του συρμού και διαφημίζονται ψευδώς ως φιλική προς το περιβάλλον αρχιτεκτονική. Την ίδια στιγμή, ορισμένα από τα πιο αξιόλογα έργα που υλοποιούνται στην Ελλάδα, όπως η αποκατάσταση και αναμόρφωση του Παλιού Δημόσιου Καπνεργοστασίου σε βιβλιοθήκη της Βουλής και στον χώρο τέχνης «ΝΕΟΝ» δεν συμπεριλήφθηκαν ποτέ στις ελληνικές υποψηφιότητες για τα βραβεία Mies van der Rohe, ενδεχομένως λόγω ανεπάρκειας ορισμένων κριτικών επιτροπών.

Στις φετινές υποψηφιότητες περιλαμβάνεται ένα έργο που προκαλεί ανάλογη και ίσως μεγαλύτερη έκπληξη με την αποκατάσταση του Παλιού Καπνεργοστασίου στην Οδό Λένορμαν. Ένα αρχιτεκτονικό έργο που εκπλήσσει τον έμπειρο παρατηρητή γιατί δεν είναι αναμενόμενο να το συναντήσει στην Ελλάδα, είναι η αποκατάσταση και επέκταση καθ’ ύψος υφιστάμενης κατοικίας στην οδό Καραμανλάκη στην Αθήνα. Η περιοχή αυτή, από την Πλατεία Καλλιγά μέχρι την Οδό Πατησίων, στα Κάτω Πατήσια, χαρακτηρίζεται από ομοιομορφία των πολυκατοικιών και προκήπια. Οι οικοδομές κατασκευάστηκαν στη δεκαετία του 1950 και ακολούθησαν ειδικό διάταγμα του 1939. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της δημοφιλούς, και ίσως συντηρητικής, αρχιτεκτονικής της εποχής είναι τα σιδερένια κιγκλιδώματα με τα περίτεχνα μοτίβα.

Το αρχιτεκτονικό γραφείο Arid (Ματίλντα Μπεράχα, Ρωξάνη Μαραγκουδάκη, Δημήτρης Σωτηρόπουλος) κατανόησε με ευαισθησία τα χαρακτηριστικά της γειτονιάς αυτής και τα ερμήνευσε με ενσυναίσθηση στην τριώροφη προσθήκη που υλοποίησε σε υφιστάμενη διώροφη οικοδομή του 1951, την οποία και αποκατέστησε άριστα. Χαρακτηριστικά της προσθήκης είναι η διαφάνεια και η ανάλαφρη αίσθηση. Τα παραπάνω επιτυγχάνονται −εκτός από την ογκοπλασία που υποχωρεί βαθμιαία από το υφιστάμενο κτίριο αναπαράγοντας το μοτίβο των έρκερ− με την επιλογή της διάτρητης λαμαρίνας αλουμινίου ως «επιδερμίδα» της προσθήκης. Η επιλογή αυτή κάνει την προσθήκη να συνυπάρχει άψογα με τις οικοδομές της περιοχής, καθώς είναι επηρεασμένη από το μοτίβο της καγκελοποιίας του αρχικού κτιρίου, το οποίο συναντάται σε παρόμοιες μορφές και στα γειτονικά κτίρια. Η επιδερμίδα αυτή προσφέρει σημαντικά βιοκλιματικά οφέλη, που είναι πέρα από τους τυποποιημένους κανονισμούς. Για τη διαμόρφωση των εσωτερικών χώρων της νέας κατασκευής δεν έχουν δημοσιευτεί επαρκή στοιχεία, ωστόσο έχει γίνει λόγος για απλή και απέριττη αισθητική και για δυνατότητες και προοπτικές συλλογικής διαβίωσης.

Η προσθήκη στην Οδό Καραμανλάκη του γραφείου Arid ξεχωρίζει από την υπόλοιπη αρχιτεκτονική παραγωγή, πέρα από το επιτυχές αισθητικό αποτέλεσμα για τους εξής λόγους: «Αγκαλιάζει» την υφιστάμενη κατάσταση της πόλης, συνυπάρχοντας και συνομιλώντας μαζί της και αποφεύγει την, δυστυχώς, επικρατούσα «συνταγή» όπου ο σύγχρονος σχεδιαστής υποτιμά το υφιστάμενο και επιβάλλει τις δικές του σχεδιαστικές χειρονομίες. Επιπλέον, απαντά σε ένα καίριο πρόβλημα του αστικού χώρου που έχει να κάνει με το πώς διαχειριζόμαστε το υφιστάμενο κτιριακό απόθεμα ικανοποιώντας και τις ανάγκες στέγασης στην υπερδομημένη ελληνική πόλη. Τέλος, πολύ σημαντικό είναι το γεγονός ότι η οργάνωση του χώρου είναι λειτουργική και προσπαθεί να δώσει απαντήσεις στις σύγχρονες κοινωνικές ανάγκες των μικρομεσαίων εργαζόμενων κατοίκων της ελληνικής πόλης. Οι παραπάνω ποιότητες δεν συναντώνται στην πλειονότητα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής γι’ αυτό και το συγκεκριμένο έργο έχει μεγάλες πιθανότητες να προκριθεί στην τελική επιλογή των βραβείων που θα ανακοινωθεί στις 8 Ιανουαρίου, ακόμη και να κερδίσει το βραβείο καθώς συναγωνίζεται επάξια αντίστοιχα παραδείγματα σε άλλες μεσογειακές χώρες όπως π.χ. η Ισπανία.

Στις υπόλοιπες ελληνικές υποψηφιότητες βρίσκει κανείς επίσης ενδιαφέροντα έργα, όπως το «Θερινό Καταφύγιο» στην ορεινή Πελοπόννησο των Point Supreme Architects (Μαριάννα Ρέντζου & Κωνσταντίνου Πανταζή). Η ποιότητα του συγκεκριμένου έργου, έγκειται (συνοπτικά) στο γεγονός ότι αναθεωρεί τα επικρατούντα στερεότυπα σε σχέση με την κατοικία διακοπών και κυρίως σε σχέση με την αποκατάσταση ιστορικών και παραδοσιακών κτιρίων, τα οποία επικρατούν καθολικά τόσο στους παραγγελιοδότες όσο και τους αρχιτέκτονες και έχουν ως κοινό τόπο την υπονόμευση της αυθεντικότητας. Στο «θερινό καταφύγιο» η αυθεντικότητα και η φθορά αναδεικνύονται στις μεγαλύτερες ποιότητές του.

Σε άλλες συμμετοχές βρίσκει κανείς αξιόλογα αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως και σχεδιαστικές επιλογές που προκαλούν ερωτηματικά. Τo νέο κτίριο των σχολείων Pinewood στη Θεσσαλονίκη −των αρχιτεκτονικών γραφείων Micro Mega (Μ. Παπαβασιλείου, Α. Ζώμας) και Αλέξανδρου Τομπάζη− έχει επίσης ποιότητες που δύσκολα τις συναντά κανείς στην εγχώρια σχολική αρχιτεκτονική, όπως η επαφή με τη φύση και η ένταξη στο φυσικό τοπίο μέσω της οργάνωσης των χώρων και κυρίως της επιλογής των υλικών (ξύλινες περσίδες, μεταλλικές επενδύσεις σε φυσικές αποχρώσεις). Ερωτηματικά προκαλεί η μεταμοντέρνα προσέγγιση, που αφορά λ.χ. υποστυλώματα σε μορφή δέντρου που είναι μη φέροντα ή γεωμετρικά σχήματα χωρίς κάποιο λειτουργικό ρόλο (αίθουσα “Guggenheim”), όπως και η γενικότερα διακοσμητική προσέγγιση του κεντρικού φουαγιέ, αλλά και ερωτήματα ευρύτερης κλίμακας όπως το πόσο εύστοχο και λειτουργικό είναι το masterplan (αν υπάρχει) για το Campus του Κολλεγίου Ανατόλια. Άλλες προσεγγίσεις, ενώ προκαλούν εύκολα εντυπώσεις, μοιάζουν συνθετικά ανολοκλήρωτες και με έντονα διακοσμητική διάθεση, όπως το “Three Object Appartment” των γραφείων De Machinas και Ελίνας Λούκου, όπου η αισθητική του μη τελειωμένου στο εξωτερικό δεν υιοθετείται και στο εσωτερικό που μοιάζει υπερσχεδιασμένο, στιλιζαρισμένο με επιλογές κυρίως λείων και στιλπνών υλικών.

Σε κάθε περίπτωση, φέτος οι ελληνικές υποψηφιότητες για τα βραβεία Mies van der Rohe είναι ίσως πιο ενδιαφέρουσες από άλλες χρονιές με κάποιες από αυτές να απαντούν σε καίρια ζητήματα της σύγχρονης ζωής με δημιουργικότητα και πρωτοτυπία και να έχουν σοβαρές πιθανότητες να προκριθούν στην τελική επιλογή, με την ευρηματική προσθήκη στα Κάτω Πατήσια να έχει πιθανότητες, να είναι ακόμα και η πρώτη ελληνική συμμετοχή που θα κερδίσει το βραβείο.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Γιακουμακάτος, Α. (2025). «Ποιητικές εκδοχές της αθηναϊκής κατοίκησης». Το Βήμα, 31/08/2025.

Γιακουμακάτος, Α. (2025). «Δημόσια Κουλτούρα για την Αρχιτεκτονική». Το Βήμα, 23/11/2025.

Frampton, K. (2023). Μοντέρνα Αρχιτεκτονική, Κριτική Ιστορία, 5^η εμπλουτισμένη έκδοση. Αθήνα: Θεμέλιο.

Φιλιππίδης, Δ. (1984). Νεοελληνική Αρχιτεκτονική. Αθήνα: Μέλισσα.

Φεσσά-Εμμανουήλ, Ε (2001). «Η Αθήνα στο δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα: Πολεοδομικός μετασχηματισμός και Αρχιτεκτονική Δημιουργία», στο: Φεσσά-Εμμανουήλ, Ε. (2001). Δοκίμια για τη νέα ελληνική αρχιτεκτονική. Αθήνα: Ιδιωτική Έκδοση.

*Ο Λέανδρος Ζωίδης είναι αρχιτέκτονας με Μεταπτυχιακό στις Αποκαταστάσεις Μνημείων