Μπάμπιντεν: Εικόνες που συναρπάζουν από ένα αρχέγονο έθιμο της Δράμας

ΕΙΚΟΝΕΣ: Άκης Παπαδόπουλος

Στις 6, 7 και 8 Ιανουαρίου, η Πετρούσα Δράμας μετατρέπεται σε σκηνή ενός αρχέγονου δρώμενου: του «Μπάμπιντεν», ενός εθίμου που διατηρεί ζωντανές ρίζες αιώνων.

Το έθιμο συνδέεται με την καλοτυχία, τη γονιμότητα και την καρποφορία, συμβολίζοντας την απελευθέρωση της γης από τα δεσμά του χειμώνα και τον ερχομό της άνοιξης.

Κυρίαρχο σύμβολο του εθίμου είναι η «καμήλα».

Ο σύλλογος που διοργανώνει τα δρώμενα διαθέτει ιδιόκτητη, αληθινή βακτριανή καμήλα, τον Ζαχαρία, που πρωταγωνιστεί στις πομπές. Το καρτερικό αυτό ζώο, γνωστό για την αντοχή του στην πείνα και τη δίψα σε δύσκολες συνθήκες, λειτουργεί ως σύμβολο της ανθρώπινης πορείας στον χρόνο και της επιμονής απέναντι στις στερήσεις.

Ιδιαίτερη θέση στη γιορτή κατέχουν οι τραγόμορφες μεταμφιέσεις, γνωστές ως χαράπηδες ή χαράπτσκι. Άνδρες βάφουν το πρόσωπό τους με φούμο, φορούν δέρματα ζώων και δένουν βαριά κουδούνια στη μέση τους. Με τον εκκωφαντικό τους ήχο, διώχνουν τα κακά πνεύματα, υποδέχονται τη νέα χρονιά και καλούν τη φύση να αφυπνιστεί ενόψει της νέας σοδειάς.

Οι προετοιμασίες ξεκινούν με τον ερχομό του νέου έτους, όταν οι νέοι του χωριού ετοιμάζουν τα δέρματα, δοκιμάζουν τα κουδούνια και δένονται με τρόπο τελετουργικό.

Πώς διεξάγεται το πρόγραμμα 

Το βράδυ των Φώτων, στις 6 Ιανουαρίου, όλα είναι έτοιμα. Η πομπή ξεκινά και η νύχτα γεμίζει χορό, τραγούδι και τον ήχο των κουδουνιών. Στο τέλος της βραδιάς ανάβουν μεγάλες φωτιές, που έχουν αποτρεπτική και καθαρτική δύναμη, καθώς θεωρείται ότι καταδιώκουν τα δαιμόνια, τις αρρώστιες και κάθε κακό.

Την επόμενη ημέρα, στις 7 Ιανουαρίου, γύρω στο μεσημέρι, πραγματοποιείται το «φώτισμα» του χωριού, μια πομπική περιφορά που ξεκινά από την πλατεία. Μπροστά προπορεύεται η καμήλα και ακολουθούν οι χαράπηδες, οι παππούδες —άνδρες ντυμένοι με την τοπική ανδρική παραδοσιακή φορεσιά— και οι γκιλίγκες —άνδρες μεταμφιεσμένοι με την τοπική γυναικεία φορεσιά— υπό τους ήχους της μακεδονικής λύρας και του νταχαρέ.

Η πομπή διασχίζει όλες τις γειτονιές, με τον κόσμο να πίνει, να χορεύει και να δίνει ευχές, καλώντας τους κατοίκους να συμμετάσχουν στο μεγάλο δρώμενο της επόμενης ημέρας.

Παράλληλα, οι μεταμφιεσμένοι απευθύνουν άσεμνες φράσεις σε ενήλικες γυναίκες, οι οποίες σχετίζονται με τη γενετήσια ορμή και τη γονιμότητα.

Στις 8 Ιανουαρίου, γύρω στις 4 το απόγευμα, ξεκινά η τελευταία πομπή από την πλατεία, με τη συνοδεία της καμήλας και των χαράπηδων, και καταλήγει στον αύλειο χώρο του δημοτικού σχολείου. Εκεί κορυφώνεται το «Μπάμπιντεν» με την αναπαράσταση του οργώματος και της σποράς, καθώς και άλλων αγροτικών εργασιών.

Παρόντες είναι ο σταχτής και τα «ανδρείκελα», που συμβολίζουν τη γενετήσια ορμή, ενώ ακολουθεί γλέντι που κρατά μέχρι αργά το βράδυ. Στους επισκέπτες προσφέρονται γίδα βραστή, κρασί και τσίπουρο.

Όσον αφορά την προέλευση της ονομασίας «γιορτή της Μπάμπως» ή «Μπάμπιντεν», επικρατεί η άποψη ότι, παρότι τα δρώμενα της Πετρούσας διαφέρουν από εκείνα της γνωστής «γιορτής της μαμής», υπάρχουν κοινά στοιχεία, όπως η παρουσία γεννητικών συμβόλων και οι χυδαιολογίες.

Πιθανότατα, στο παρελθόν τελούνταν και στην Πετρούσα αντίστοιχα έθιμα, τα οποία με την πάροδο των χρόνων ατόνησαν ή μετασχηματίστηκαν.

Τα δρώμενα της Πετρούσας παρουσιάζουν, τέλος, σαφείς ομοιότητες με τα κατ’ αγρούς Διονύσια της αρχαίας Αθήνας. Κοινά στοιχεία αποτελούν ο χρόνος τέλεσης, οι μεταμφιέσεις, οι βωμολοχίες, η παρουσία άμαξας, αλλά και η εκκίνηση της πομπής από τους αγρούς με εικονική άροση.

* Ο Άκης Παπαδόπουλος είναι φωτογράφος ντοκιμαντέρ με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Μέσα από τον φακό του αναζητεί τις ιστορίες που κρατούν ζωντανή την ψυχή της σύγχρονης Ελλάδας.

Από την αφήγηση οπτικών ιστοριών, εστιάζει στον πολιτισμό, την εθνογραφία και τις παραδόσεις ελληνικών κοινοτήτων, καθώς και σε σύγχρονα ζητήματα. Εξερευνεί πώς η κληρονομιά και η ταυτότητα διαμορφώνουν τη συλλογική και προσωπική εμπειρία στη σύγχρονη Ελλάδα, αντιμετωπίζοντας την παράδοση όχι ως λείψανο του παρελθόντος αλλά ως μια ζωντανή, εξελισσόμενη δύναμη.

Στόχος του είναι να αποτυπώνει ανείπωτες ιστορίες και να συμβάλλει στη διατήρηση, εθίμων και πολιτιστικών μνημών, τιμώντας τις κοινότητες και τις μοναδικές τους αφηγήσεις.

**Το κείμενο γράφτηκε με πληροφορίες από το Κέντρο Πολιτιστικής Ανάπτυξης Κεντρικής Μακεδονίας.