Όλα τα αποκριάτικα έθιμα στη Βόρεια Ελλάδα

Κεντρική εικόνα: Eurokinissi

Στους ρυθμούς της Αποκριάς κινούνται πολλές περιοχές στη Βόρεια Ελλάδα, όπου αναβιώνουν έθιμα, πραγματοποιούνται δρώμενα και εκδηλώσεις και οι παραδόσεις καλά κρατούν.

Φανοί, Γενίτσαροι και Μπούλες, οι κουδουνοφόροι, αλλά και το έθιμο της τζαμάλας είναι λίγα από όσα αναβιώνουν αυτή την περίοδο σε Κοζάνη, Νάουσα, Σοχό και Σέρρες, αντίστοιχα.

Καρναβάλι Σοχού: Η παράδοση των κουδουνοφόρων- Ένα ξεχωριστό έθιμο με καταβολές στην αρχαιότητα

«Μέριου», κουδουνοφόροι, ερωτικό τραγούδι, μελωδικός ήχος κουδουνιών, κεράσματα είναι μερικά από όσα συνθέτουν το μοναδικό καρναβάλι στο Σοχό Θεσσαλονίκης. Έχει τις ρίζες του στα καλοχρονίτικα, γονιμικά δρώμενα, που βιώνουν με ιδιαίτερο ζήλο οι Σοχινοί μέχρι σήμερα, ενώ έχει εγγραφεί το 2019 στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας.

Το Καρναβάλι στο Σοχό αποτελεί μια παράδοση ετών και κρατά τη μοναδικότητά του, με τους κατοίκους του τόπου να φροντίζουν να τo διαφυλάττουν στο πέρασμα των χρόνων.

Η εκπομπή «Μέρα με Χρώμα» της ΕΡΤ3 με ένα αφιέρωμα στο καρναβάλι του Σοχού έδωσε μια γεύση από την περιοχή και τους ανθρώπους τις, από τα έθιμα που τηρούνται και τις παραδόσεις και όσα θα απολαύσουν επισκέπτες και επισκέπτριες που θα βρεθούν εκεί αυτό το τριήμερο.

Η Χρυσή Νόικου, επικεφαλής της λαογραφικής ομάδας γυναικών Σοχού, η Ελένη Καρακινάρη, Μέλος της Οργανωτικής Επιτροπής Καρναβαλιού Σοχού, η Χρύσα Κατσούφη, πρόεδρος του πολιτιστικού ομίλου της περιοχής είναι μεταξύ όσων μίλησαν στην εκπομπή για το σοχινό καρναβάλι.

«Ήδη ξεκινούν μετά την Πρωτοχρονιά, βγάζουν τα κουδούνια τα ετοιμάζουν, τραγουδούν, ακούν τον ήχο των κουδουνιών που για εμάς είναι πολύ σημαντικός. Θα πρέπει ο ήχος να είναι μελωδικός. Τα κουδούνια που φορούν πρέπει να έχουν κατάλληλο μέγεθος και ήχο. Το αποκορύφωμα είναι την Καθαρά Δευτέρα, για εμάς όταν τα βλέπουμε όλους μαζί να κατεβαίνουν είναι η πιο συγκινητική στιγμή», ανέφερε η κα.Νόικου και πρόσθεσε αναφορικά με το μουσείο του Σοχού: «Είναι χιλιάδες οι επισκέπτες, εδώ στο μουσείο είναι η ζωή των προγόνων μας, είναι η ταυτότητά μας. Το έθιμο του καρναβαλιού, του Μέριου είναι πανάρχαιο, έλεγαν τότε ότι αν δε γίνουν καλά καρναβάλια δε θα πάει καλά η χρονιά, δηλαδή ήταν άμεσα συνδεδεμένο με την καρποφορία και τη γονιμότητα της γης. Σήμερα με το χορό και τα τραγούδια έρχονται σε έκσταση, είναι κάτι διαφορετικό».

Η Ελένη Καρακινάρη, στάθηκε στο έθιμο προστάβανι, ένα έθιμο για τη συγχώρεση. «Την Καθαρά Δευτέρα ζητούμε συγγνώμη δίνοντας ένα πορτοκάλι», και όπως λέει κατά τη διάρκεια του καρναβαλιού, «κερνούμε παραδοσιακές πίτες, θα ψηθούν λίγο πριν μοιραστούν και είναι αλμυρές ή γλυκές, πάντα νηστίσιμες. Είμαστε όλοι εθελοντές».

Το ερωτικό στοιχείο στο καρναβάλι του Σοχού

Από το στέκι του γαμπρού, της νύφης, αλλά και του κουμπάρου όσοι συμμετέχουν στο καρναβάλι μίλησαν για τα ήθη και έθιμα που τηρούνται, και τις σπουδαίες παραδόσεις που κρατούν όλα αυτά τα χρόνια Από τις προηγούμενες γενιές έχουν μεταλαμπαδευτεί οι παραδόσεις και η νέα γενιά φροντίζει να τις τιμά. Το καρναβάλι βέβαια έχει και έντονο ερωτικό στοιχείο.

Το έθιμο της “τζαμάλας” στο καρναβάλι των Σερρών

Διανύοντας μία εορταστική περίοδο, η υποδοχή της ανοίξεως παραδοσιακά γίνεται με τραγούδια και χορούς.

Συμμετέχοντας στο πνεύμα των ημερών η δημοσιογράφος της ΕΡΤ Λένια Ιωαννίδου, παρουσιάζει ένα δρώμενο από τις Σέρρες με πολύ κέφι.

Ο Αθανάσιος Κασελούρης, Πρόεδρος του Εργαστηρίου παραδοσιακών χορών “Ο Πύρρος”, λέει πως το έθιμο που τηρείται από το 2009, είναι Γιαννιώτικο, το οποίο έφεραν στις Σέρρες και είναι γνωστό σε όλη την Ελλάδα. Μιλά για την γιορτή που ξεκίνησε την περασμένη Πέμπτη 12 Φεβρουαρίου και θα κορυφωθεί στις 22 του μηνός με την 13η Τζαμάλα.

Τι εστί τζαμάλα; Όπως λέει ο κ. Κασελούρης, ετυμολογικά υπάρχουν κάποιες εκδοχές, οι οποίες δεν είναι βέβαιο ότι ανταποκρίνονται στην ονομασία του δρώμενου. Κατά μία εκδοχή πήρε την ονομασία από την δαμάλα, λόγω του μεγάλου όγκου ξύλων που τοποθετούνται και μοιάζουν με δαμάλα, το οποίο εκ παραφθοράς έγινε τζαμάλα. Κατά την δεύτερη εκδοχή, όταν ανεβαίνει ψηλά η φωτιά μοιάζει με ξανθιά ξεμαλλιασμένη γυναίκα.

Δαμάλα από την αρχαιότητα λέγεται η νεαρή αγελάδα, η οποία δεν έχει γεννήσει και οι ζωόμορφες μεταμφιέσεις γύρω από την φωτιά είχαν ως στόχο την ευγονία.

Όσον αφορά στην υποτιθέμενη αραβική προέλευση της λέξεως από το jamal, δηλαδή καμήλα, ίσως αυτά τα ζώα να κυκλοφορούσαν στις παρυφές των βαλκανικών χωρών, και το όνομα να ακουγόταν, αλλά είναι βέβαιο ότι καμήλες δύσκολα θα έφταναν στα Ηπειρώτικα βουνά. Εξ’ άλλου δεν υπάρχουν αντίστοιχα έθιμα στην αραβική παράδοση, πέραν των προσκυνηματικών στροβιλισμών γύρω από βαιτύλους λίθους, δηλαδή μετεωρίτες που πέρασαν από την γήινη ατμόσφαιρα.

Οι ελληνικές παραδόσεις ήταν προσγειωμένες στην πραγματικότητα. Η Τζαμάλα είναι ένα έθιμο, σάτιρας και γλεντιού, αλλά και ένα σύμβολο αναγέννησης, πολιτισμού, συλλογικής μνήμης, η οποία ενώνει όλες τις γενιές των Σερραίων, όπως και των Γιαννιωτών. Φουντώνει με την μεγάλη πυρά που θα ανάψει το βράδυ στην συμβολή των οδών Στρυμόνος, Σιδηροκάστρου, Νικομηδείας και Παγγαίου, στην ανατολική πλευρά της πόλεως των Σερρών.

Η “Καλογεροδευτέρα” ή “Καλόγερος”- Δρώμενο του Καλαμπακίου Δράμας

Ένα έθιμο τόσο παλιό όσο τα έθιμα των Ελλήνων, όταν οι κάτοικοι έφτασαν στο Καλαμπάκι Δράμας πριν από έναν αιώνα, από το Κρυόνερο στην επαρχία της Βιζύης, τον Καλφά της ανατολικής Θράκης και από την Καππαδοκία.

Εκείνο που μετέφεραν ήταν η μνήμη και τα έθιμα τους, τα οποία παρουσιάζει ο δημοσιογράφος της ΕΡΤ Κώστας Λουκούμης.

Η Αθανασία Θεοδωρίδη, πρόεδρος του πολιτιστικού συλλόγου Καλαμπακίου Δράμας εξηγεί τις σηματοδοτεί το δρώμενο της “Καλογεροδευτέρας”  ή “Καλόγερος”, όπως λέγεται. Καλή σοδειά και ευγονία στα γεννήματα και στους ανθρώπους.

Ένας νέος ντύνεται “καλόγερος” φορώντας προβιά και κουδούνια. Μαζί με έναν άλλο νεαρό ο οποίος έχει ντυθεί νύφη και με τους υπόλοιπους νέους του οικισμού, γυρνούν στα σπίτια μαζεύοντας αυγά και κάνοντας όσο περισσότερο θόρυβο μπορούν με φωνές, κουδούνες και παίζοντας τις γκάιντες. Όπως λέει η κ. Θεοδωρίδη «Νωρίς το απόγευμα συγκεντρώνονται όλοι στην πλατεία για να κάνουν την άροση της γης».

Το έθιμο συμβολίζει την πανάρχαια σχέση του ανθρώπου με την γη. Ξεκινά το όργωμα για να ξυπνήσει η γή, αρχίζει η σπορά και ακολουθεί το σβάρνισμα.

Ένα καρναβαλικό έθιμο, που έχει τις ρίζες του στην αρχαία λατρεία του Διονύσου και το οποίο από το 2023 έχει ενταχθεί στον κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, το τέταρτο από τα βασικά έθιμα του Καλαμπακίου, που βρίσκεται στον συγκεκριμένο κατάλογο.

Το έθιμο των καπεταναίων στη Βέροια

Με παραδοσιακά τραγούδια γάμου, μουσική και χρώμα ανάλογο των ημερών το καρναβάλι στην Βέροια ξεκίνησε με την αναβίωση του εθίμου των «Καπεταναίων».

Ο Σταμάτης Χρυσής, πρόεδρος του συλλόγου Βλάχων Βέροια αναφέρει ότι πρόκειται για ένα έθιμο με βαθιές ρίζες, ανθρώπων, οι οποίοι ζούν με τις παραδόσεις, οίτινες πηγαίνουν πίσω στον χρόνο, στις διονυσιακές γιορτές, οι οποίες ταξίδεψαν στην Ρώμη και έγιναν αναπόσπαστο τμήμα των ρωμαϊκών εθίμων, τα λουπερκάλια, την ρωμαϊκή λατρεία του ήλιου και του Μίθρα, θεού του φωτός, της αναγέννησης της γης με τον ερχομό της ανοίξεως.

Στην Έκθεση Φωτογραφίας που λειτουργεί στο ισόγειο του Δημαρχείου της πόλεως, οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να δουν φωτογραφίες και το πως πραγματοποιείτο το έθιμο τις παλαιότερες εποχές, πως ήταν οι φορεσιές και οι αρματωσιές των Βλάχων Καπεταναίων.

Βεβαίως, οι στολές παραπέμπουν στην περίοδο της τουρκοκρατίας, αλλά η μάσκα ενσωματώθηκε ως συμπλήρωμα τα πολύ νεότερα χρόνια.

Μετά τις πέντε το απόγευμα οι “λιγκουτσάριδες” και οι καπεταναίοι φορώντας τις μάσκες τους θα ξεχυθούν στους δρόμους καλώντας τον κόσμο να πάρει μέρος στην γιορτή με πολύ κρασί και τσίπουρο.

Παράλληλα, με το έθιμο λειτουργεί  εργαστήριο κατασκευής μάσκας, για να παίξουν τα νήπια  και να μάθουν τα παιδιά να κατασκευάζουν τα υλικά για τους επόμενους λιγκουτσάριδες.

Ένα έθιμο στο οποίο όλοι πρέπει να συμμετάσχουν, έστω ακόμη και για να μάθουν την προέλευσή και την σημασία του.

Οι λέξεις και τα έθιμα έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα και αξία για την πολιτιστική ταυτότητα των λαών. Η ρωμαϊκή ποιμενική γιορτή των Λουπερκαλίων πραγματοποιείτο κάθε χρόνο μεταξύ 13 -15 Φεβρουαρίου, για καθαρισμό, υγεία και γονιμότητα, ενώ οι θυσίες των ζώων είχαν ως στόχο να καθαρίσει η πόλη και να επιτευχθεί υγεία και αγροτική ευημερία για τους κατοίκους. Οι τελετουργίες λάμβαναν χώρα στο Λουπερκάλιο σπήλαιο στους πρόποδες του Παλατίνου Λόφου, εκεί όπου εκτυλισσόταν ο ιδρυτικός μύθος της Ρώμης.

Σχεδόν όλες οι ρωμαϊκές γιορτές, εισαγόμενες από την Ελλάδα και μετονομαζόμενες ακολουθούσαν τις εποχές. Έτσι τα Λουπερκάλια θεωρούντο γιορτή αφιερωμένη στον θεό Πάνα, άμεσα συνδεδεμένο με την πανίδα της φύσεως. Τα Λουπερκάλια από το λατινικό lupus υποδήλωναν την άμεση σχέση τους με τα αρχαία Λύκαια που τελούντο στο Λύκαιο όρος της Αρκαδίας και καθιερώθηκαν από τον βασιλιά της Αρκαδίας Λυκάονα γιό του Πελασγού.

Επιπλέον, τα Λουπερκάλια σηματοδοτούν την ονομασία του μηνός που τελούντο. Τα έθιμα και οι ονομασίες των εορτών είναι ο δρόμος προς την μάθηση. Πώς θα καταλάβουν σήμερα τα παιδιά γιατί ο Ιανουάριος ή ο Φεβρουάριος λέγονται έτσι και όχι Γενάρης ή Φλεβάρης; Ποια είναι η ρίζα προελεύσεώς τους; Μήπως από την γέν(ν)α ή την φλέβα;

Το όνομά του πρώτου μήνα του χρόνου προέρχεται από τον θεό των Ρωμαίων Ιανό (Janus) και από την λέξη janua, που σημαίνει «θύρα» ή «πέρασμα». Ήταν ο θεός με τα δύο πρόσωπα, τα οποία κοίταζαν σε αντίθετες κατευθύνσεις, πίσω στον προηγούμενο χρόνο, στο παρελθόν και άνοιγε την θύρα στον νέο χρόνο. Συμβόλιζε την μεταβατική περίοδο μεταξύ δύο ετών. Όσον αφορά τον δεύτερο μήνα, τον Φεβρουάριο. Αρχικά η γιορτή των Λουπερκαλίων ήταν γνωστή ως Februa που σημαίνει «Καθαρισμοί» ή «Καθαρμοί» από το februum. Η γιορτή ονομαζόταν dies Februatus δηλαδή Ημέρα Φεβρουαρίου ή Ημέρα των Καθαρμών και ήταν συνοδευτικό επίθετο της θεάς Ήρας, Juno Februalis, όπως την αποκαλούσαν οι Ρωμαίοι, προστάτιδος εκείνου του μήνα.

Τα λουπερκάλια απαγορεύτηκαν το 494 μ.Χ. από τον Πάπα Γελάσιο Α΄ και σύμφωνα με την παράδοση ήταν εκείνος ο οποίος οικειοποιήθηκε την γιορτή, την ενέταξε στην νέα θρησκεία και την αντικατέστησε με την Γιορτή του Καθαρμού.

Εν αναμονή του επομένου μηνός σε μια εβδομάδα, σημειώνεται ότι ο Μάρτιος δεν είναι Μάρτης [μάρτυς;], αλλά ο Άρης θεός του πολέμου, Mars για τους Ρωμαίους. Μήνας κατά τον οποίο ξεκινούσαν οι πολεμικές επιχειρήσεις που είχαν διακοπεί λόγω χειμώνος, οπότε δίνονταν τα προστάγματα εκκινήσεως με μάρς, όπως και τα ανάλογα εμβατήρια.

Η μανιταρογιορτή στα Γρεβενά

Όποιος δεν πήγε, όποιος δεν δοκίμασε δεν γνωρίζει τις σημαίνει γιορτή στα Γρεβενά με το κατ’ εξοχήν έδεσμα, τα μανιτάρια.

Όπως κάθε χρόνο ο δημοσιογράφος της ΕΡΤ Μάκης Νασιάδης αναλαμβάνει να παρουσιάσει την διάσημη μανιταρογιορτή.

Ουδείς από τους κατοίκους και επισκέπτες πτοήθηκε από την βροχή που έπεσε νωρίς το πρωί στην πόλη, καθώς οι μυρωδιές από τα καζάνια και τα τηγάνια αναδύουν όλα τα αρώματα των μανιταριών, προσελκύοντας τον κόσμο.

Κριθαράκι, πένες, κάθε είδους ζυμαρικών, με πιπεριές, ντομάτες, συνδυασμοί υλικών και γεύσεων για να μην μείνει κάποιος παραπονεμένος.

Γύρω στα 25 χρόνια οι κάτοικοι των Γρεβενών γιορτάζουν και φέτος ετοίμασαν περισσότερες από 1.000 μερίδες για τους φίλους που φτάνουν στην κεντρική πλατεία.

Η μανιταρογευσιγνωσία και τα μανιταρομαγειρέματα, συνοδεύονται από τα παραδοσιακά έθιμα. Η παρωδία του γάμου είναι ένα από τα δρώμενα που γιορτάζουν μετά μουσικής οι Γρεβενιώτες, διακωμωδώντας την καθημερινότητά τους.

Κοζάνη: Οι φανοί ανάβουν και το γλέντι κρατά μέχρι το πρωί

Στην Κοζάνη ήδη από την Τσικνοπέμπτη έχουν ξεκινήσει οι φανοί, αυτό το παραδοσιακό έθιμο ετών, όπου γύρω από τη φωτιά, με παρέα το κρασί και το καλό φαγητό, ο κόσμος χορεύει και τραγουδά.

Κάθε γειτονιά, το βράδυ παίρνει σειρά και ανάβει ο φανός. Ένα έθιμο που μεταλαμπαδεύεται από γενιά σε γενιά. Την Κυριακή της Μεγάλης Αποκριάς θα ανάψουν συνολικά 15 φανοί.

«Γενίτσαροι και Μπούλες»: Ένα μοναδικό έθιμο στη Νάουσα

Το έθιμο «Γενίτσαροι και Μπούλες» είναι από τα πιο ξεχωριστά αποκριάτικα δρώμενα και κάθε χρόνο πλήθος κόσμου επιλέγει την περιοχή για να γιορτάσει παραδοσιακά το Καρναβάλι.

«Είναι ένα μοναδικό δρώμενο, το οποίο δεν απαντάται πουθενά αλλού στην Ελλάδα. Με πολύ ιδιαίτερο τελετουργικό, αυστηρό και τυπικό και η έναρξη του δρωμένου ξεκινά από το ντύσιμο του κάθε χορευτή, στο σπίτι του, μετά είναι ο αποχωρισμός από την οικογένεια, αποχαιρετά τους γονείς και γίνεται κομμάτι του μπουλουκιού. Μετά χορεύουν όλη την ημέρα στους δρόμους της πόλης, έπειτα φτάνουν στην πλατεία, όπου εκεί βγάζουν το «πρόσωπο», τη μάσκα δηλαδή. Όσοι αποκαλούν αυτό το δρώμενο από κοντά το αποκαλούν βήμα ψυχής», ανέφερε στην εκπομπή «Περίμετρος» της ΕΡΤ3, ο Νίκος Κουτσογιάννης, δήμαρχος Ηρωικής Πόλης Νάουσας.

Στην Καστοριά για το έθιμο «Μπουμπούνα – Χάσκαρι»

Τις ημέρες των Αποκριών στην Καστοριά, υπάρχει το έθιμο της Μπουμπούνας και παράλληλα διατηρείται και το έθιμο του ‘Χάσκαρι’, που γίνεται με άσπρα βρασμένα αυγά. Συγκεκριμένα, στην άκρη ενός ξύλου δένουν μια κλωστή και στην άκρη της κλωστής ένα βρασμένο αυγό. Ο γεροντότερος της οικογένειας περιφέρει το αυγό καθώς αιωρείται στην άκρη της κλωστής στα στόματα των υπολοίπων μελών, οι οποίοι προσπαθούν για τρεις φορές να το «χάψουν». Η προσπάθεια να το αρπάξουν όλοι με το στόμα δημιουργεί εύθυμη ατμόσφαιρα, ενώ η επιτυχία συνοδεύεται με ενθουσιασμό και ευχές για καλή σοδειά όλη την χρονιά.

Οι «γιαουρτομαχίες» στη Χαλκηδόνα

Την Κυριακή της Αποκριάς, θα πραγματοποιηθούν στη Χαλκηδόνα οι «γιαουρτομαχίες», ένα γεγονός το οποίο χαρακτηρίζει την περιοχή της περίοδο του καρναβαλιού.

Ο δήμαρχος Χαλκηδόνας, Σταύρος Αναγνωστόπουλος μίλησε στην εκπομπή «Μέρα με Χρώμα» της ΕΡΤ3 για όσα μπορούν να απολαύσουν οι επισκέπτες και επισκέπτριες:

«Θα τα δούμε στην παρέλαση όλα αυτά, την Κυριακή 22 Φεβρουαρίου στις 12 το μεσημέρι στην πλατεία της Χαλκηδόνας. Είναι μια πολύ ωραία εκδήλωση. Και βέβαια δεν είναι μόνο η καρναβαλική παρέλαση. Εμείς έχουμε και τον ιδιαίτερο τρόπο διασκέδασης που είναι μετά οι γιαουρτομαχίες, είναι μια διαδικασία αντιπαράθεσης τύπου τηλεοπτικών παραθύρων, όπου καταλαβαίνετε ότι κάποιοι γιαουρτώνονται. Όλη αυτή η διαδικασία γίνεται με τη βοήθεια και τη συμμετοχή του Πολιτιστικού Συλλόγου Χαλκηδόνας και από ‘κει και πέρα βέβαια συμμετέχουν και άλλοι σύλλογοι, φορείς και δεκάδες εθελοντές», ανέφερε.

Πηγή: ΕΡΤ