Χάνεται η τέχνη του να δημιουργείς με τα χέρια;

Ο άνθρωπος κληρονόμησε από τη φύση ένα πολύτιμο δώρο, προαπαιτούμενο για την εξέλιξή του. Τα χέρια του. Χάρη σε αυτά, έχτισε τη στέγη του, έντυσε το σώμα του, δημιούργησε εργαλεία για την επιβίωσή του.

Μα το πιο σημαντικό από όλα, ακολουθώντας το μυαλό του, κατάφερε να αφήσει τα ίχνη του στην πάροδο του χρόνου. Η προφορικότητα των σκέψεων, αλλά και των επιτευγμάτων μας, πήρε απτή υπόσταση από το γράψιμο, δίνοντας συνέχεια στην πορεία της ανθρωπότητας.

Σήμερα, παρά την καθοριστική συμβολή της εργασίας των χεριών στη συνολική ανάπτυξη του ανθρώπινου γένους, αρκετά χειρωνακτικά επαγγέλματα φθίνουν και γενικότερα η χειροτεχνία εγκαταλείπεται. Ο άνθρωπος χειρίζεται τα πάντα πλέον με κουμπιά, ξεχνώντας συχνά, πως πίσω από την ευκολία του πατήματος, κρύβεται ένα περίπλοκο σύστημα μηχανισμών και λειτουργιών.

«Μάθε τέχνη κι άστηνε»

Μπουχτισμένοι από τις οθόνες, πολλοί ψάχνουν πώς να απασχολήσουν τα χέρια τους με κάτι άλλο πέρα από το πολύωρο σκρολάρισμα στο κινητό. Κάποιοι επανασυνδέονται με τα παιδικά τους χόμπι, άλλοι προσπαθούν να ανακαλύψουν κάποιο «κρυφό» ίσως ταλέντο, που θα δώσει τέλος στην αδράνεια των άνω άκρων τους.

Και παρόλο που τα δάχτυλά μας ξέρουν επιδέξια να πληκτρολογούν, τα χέρια μας έχουν ξεσυνηθίσει ακόμη και να γράφουν, με συνέπεια να χρειάζεται περισσότερος κόπος για να εξασκηθούν στις λεπτεπίλεπτες κινήσεις.

«Κάνω tutorial σε τάξεις που παρακολουθούν άτομα τα οποία ενδιαφέρονται για το αντικείμενο. Έχουμε ανθρώπους από 15 έως 70 χρονών. Μερικοί από αυτούς θέλουν να μάθουν όχι απλά για να περάσουν την ώρα τους, αλλά και για να δουλέψουν», μου αναφέρει ο Reza όπου κατασκευάζει και πουλάει ξύλινα στυλό και μικρά διακοσμητικά αντικείμενα αρχιτεκτονικού χαρακτήρα.

«Μάθε τέχνη κι άστηνε κι αν πεινάσεις πιάστηνε», λέγανε οι παλιότεροι. Μερικοί εφάρμοσαν το ρητό και έκαναν το χόμπι τους επάγγελμα, όπως ο Μπάμπης Αναστασιάδης, ο οποίος δημιουργεί κομπολόγια, εδώ και χρόνια στο «Μπεγλεράδικό» του.

«Ήμουν συλλέκτης. Ξεκίνησα από αγάπη για το αντικείμενο. Εγώ θεωρούμουν ένας άνθρωπος άτεχνος. Δεν πίστευα δηλαδή, ότι τα χέρια μου ήταν καλά τεχνικά. Όταν ξεκίνησα να φτιάχνω κομπολόγια μαζί με την αδελφή μου και το γαμπρό μου, εκείνοι τα έκαναν γρήγορα, σε αντίθεση με εμένα που χρειάστηκα πολύ καιρό για να μάθω. Αποδεικνύεται πως μέσα από την αγάπη, έμαθα και θεωρώ πως ξέρω αρκετά καλά το αντικείμενο. Πιστεύω πως η αγάπη βελτιώνει την τέχνη σου».

Η προκατάληψη των χειρωνακτικών επαγγελμάτων

Τις τελευταίες μέρες στη Γ’ Γυμνασίου, θυμάμαι την ατάκα ενός καθηγητή του ΕΠΑΛ της περιοχής, όταν προσπαθούσε σε ένα γεμάτο αμφιθέατρο από έφηβους σε πλήξη, να πείσει όσους μπορεί, να γραφτούν σε Επαγγελματικό Λύκειο την επόμενη σχολική χρονιά. «Δεν χρειάζεται να βγούμε όλοι επιστήμονες. Δεν είναι κακό», μας είχε πει χαρακτηριστικά. «Υπάρχουν και άλλα επαγγέλματα με ίσως και καλύτερη αποκατάσταση». Μάλλον, κανείς δεν τον πήρε στα σοβαρά, αφού λίγους μήνες μετά, αντάμωσα την πλειοψηφία των συμμαθητών μου στο προαύλιο του Γενικού Λυκείου.

Όντως, δεν χρειάζεται να βγούμε όλοι επιστήμονες, ούτε είναι κακό. Ωστόσο, η σύγχρονη (ελληνική) κοινωνία είναι ακόμα προκατειλημμένη. Οι γονείς θέλουν τα παιδιά τους δικηγόρους και όχι υδραυλικούς. Είναι θέμα πρεστίζ, κύρους, θα σου πουν. Την ίδια ώρα, το εκπαιδευτικό σύστημα, υποτιμά τις δεξιότητες των μαθητών, όταν νοιάζεται μόνο για το αν θα αριστεύσεις στη Φυσική και τα Αρχαία, παραμερίζοντας το αν παράλληλα παραδείγματος χάρη, είσαι βιρτουόζος πιανίστας.

Ο χειρώνακτας θεωρείται πάντα ο αποτυχημένος μαθητής, ο λιγότερο έξυπνος, ακόμα και ο τεμπέλης, με τους έφηβους να ιδρώνουν για να καθίσουν στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, ώστε μετά το πτυχίο, να στριμωχτούν τελικά σε μια υπερπλήρης αγορά εργασίας. Και τώρα, εκείνοι οι γονείς που ήθελαν, πάση θυσία να μπεις στο πανεπιστήμιο, είναι οι ίδιοι που θα σου πουν «αγόρι μου, καλύτερα να γινόσουν ηλεκτρολόγος».

Θα κάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη τις χειρονακτικές εργασίες επαγγέλματα του μέλλοντος;

Ο Τζέφρι Χίντον, γνωστός και ως ο «νονός του AI», συμβουλεύει τη νέα γενιά να στραφεί σε χειρωνακτικά επαγγέλματα, καθώς όπως εξήγησε στο Podcast Diary of a CEO, «η Τεχνητή Νοημοσύνη θα χρειαστεί πολύ χρόνο για να κατακτήσει τη φυσική επιδεξιότητα και την ικανότητα λεπτών χειρισμών που απαιτούνται σε επαγγέλματα, όπως αυτό του υδραυλικού».

Αντιθέτως, ο ίδιος προειδοποιεί πως οι δουλειές που βασίζονται σε «πνευματικές αγγαρείες», όπως τηλεφωνικά κέντρα, γραμματειακή υποστήριξη, διοικητικοί υπάλληλοι ή βοηθοί δικηγόρων, είναι στα πρόθυρα της αντικατάστασης. «Το AI και ένας άνθρωπος αρκούν», υποστηρίζει, «για να κάνουν ό,τι έκαναν παλιά δέκα άτομα».

«Οι νεότερες γενιές έχουν λιγότερο σχέση με τη χειρωνακτική εργασία. Έχουν βρει εξυπνότερους τρόπους να βγάζουν χρήματα, ασχολούνται πάρα πολύ με τα social media. Βέβαια, εξαιτίας όλης αυτής της πληροφορίας, η δουλειά μας εκτιμάται περισσότερο από ό,τι παλαιότερα. Υπάρχουν λάτρεις του χειροποίητου. Σε όλον τον κόσμο, το χειροποίητο έχει μια άλλη χάρη», επισημαίνει ο Μπάμπης Αναστασιάδης, ομολογώντας και μια μικρή ανησυχία για το μέλλον. «Υπάρχουν παιδιά που θέλουν να μάθουν, αλλά είναι πολύ λίγα σε αριθμό και συνήθως επηρεασμένα από τους γονείς τους. Κατά κάποιον τρόπο, φοβάμαι πως επειδή οι νέοι απομακρύνονται από τα χειρωνακτικά επαγγέλματα, θα καταλήξουμε να έχουμε μια ζωή που όλα θα είναι τυποποιημένα. Κάποτε όλα ήταν πιο γνήσια.

Μέσα από τη γνησιότητα, υπάρχει διαχρονικότητα. Εμείς δεν κάνουμε μόδα, άλλα έχουμε να κάνουμε με ένα παραδοσιακό αντικείμενο εκατοντάδων ετών που κατασκευάζεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και κράτησε την παράδοση. Το υλικό παραμένει το ίδιο. Δεν μπορούμε να πούμε βέβαια, πως η βιομηχανοποίηση δεν βελτιώνει κάποια πράγματα. Σε πολλά σημεία κάνει καλό και σε άλλα κακό».

«Τα χέρια είναι το αποτέλεσμα της σκέψης. Αν κάποιος δημιουργήσει κάτι όμορφο, πριν το κατασκευάσει, το οραματίζεται», τονίζει ο Reza και καταλήγει: «Υπάρχουν τρία επίπεδα για να θεωρείσαι καλλιτέχνης. Το πρώτο είναι να είσαι εργάτης, οπότε αρχίζεις και μαθαίνεις πράγματα. Το δεύτερο είναι να γίνεις ειδικός σε αυτό που φτιάχνεις, να ξέρεις πώς να δημιουργήσεις κάτι ωραίο, μαθαίνοντας από τα λάθη. Στο τρίτο επίπεδο γίνεσαι καλλιτέχνης, έχεις την ιδέα, την φαντασία και είσαι ειδικός στη χειροτεχνία. Όταν είσαι μάστορας στο μυαλό και στο χέρι, τότε μπορείς να θεωρείσαι καλλιτέχνης. Χρειάζεται να έχεις γνώση για το τι κάνεις, να ξέρεις την ιστορία των υλικών που χρησιμοποιείς και έτσι δημιουργείς χειροποίητα αντικείμενα που είναι μοναδικά στο είδος τους. Ό,τι φτιάχνεις, δεν μπορείς να το κάνεις ξανά πανομοιότυπο».