Αναδεικνύοντας την κινηματογραφική όψη του Καραγάτση

Στο μεταίχμιο ανάμεσα στο 2025 και στο 2026, κρατούμε στα χέρια μας ένα καινούριο βιβλίο.

Ο λόγος για το νέο σύγγραμμα του Θανάση Αγάθου,* με τον τίτλο Ο Καραγάτσης του κινηματογράφου, εκδόσεις Αιγόκερως. Ο Αγάθος έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής πορείας του στη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ της νεοελληνικής πεζογραφίας και των παραστατικών τεχνών (κινηματογράφος, θέατρο).

Τα τελευταία χρόνια, έχει χαρτογραφήσει τις κινηματογραφικές διαδρομές τριών σημαντικών μορφών των ελληνικών γραμμάτων, και συγκεκριμένα του Ξενόπουλου, του Καζαντζάκη και του Τερζάκη.

Η μελέτη του Αγάθου, εκτεινόμενη σε οκτώ κεφάλαια και 320 σελίδες, αποτελεί προϊόν σημαντικής αρχειακής έρευνας και φιλολογικής οξυδέρκειας, προσφέροντας νέα στοιχεία για την σκηνοθετική και σεναριακή δραστηριότητα του Μ. Καραγάτση. Η αρχιτεκτονική του βιβλίου ακολουθεί μια επαγωγική πορεία, ξεκινώντας από τη θεωρία και την κριτική, περνώντας στην πεζογραφική τεχνική και καταλήγοντας στην αμιγώς κινηματογραφική πράξη του λογοτέχνη.

Ένα από τα πρώτα μελήματα του Αγάθου είναι η αποδελτίωση και ο σχολιασμός της αρθρογραφίας του Καραγάτση. Παρόλο που ο Καραγάτσης είναι γνωστός για την πληθωρική πεζογραφία του, η ενασχόλησή του με τον κινηματογράφο δεν ήταν επιφανειακή, όπως καταλαβαίνουμε από την ανάγνωση της μονογραφίας. Ο Αγάθος παρουσιάζει τα «θεωρητικά κείμενα που ο Καραγάτσης αφιερώνει στον κινηματογράφο».

Η σημασία αυτών των κειμένων έγκειται στο ότι αποκαλύπτουν έναν διανοούμενο που αντιλαμβάνεται έγκαιρα τη δυναμική του νέου μέσου. Σε μια εποχή που ο κινηματογράφος αντιμετωπιζόταν από τους λογοτεχνικούς κύκλους με καχυποψία, ο Καραγάτσης φαίνεται να διείδε τις αφηγηματικές δυνατότητές του.

Ενδιαφέρον εύρημα του συγγραφέα είναι ο εντοπισμός αναφορών στην κινηματογραφική τέχνη μέσα στις θεατρικές κριτικές του Καραγάτση. Ο Καραγάτσης, ως θεατρικός κριτικός (μεταξύ άλλων στην εφημερίδα Βραδυνή), χρησιμοποιεί συχνά κινηματογραφικούς όρους για να αξιολογήσει θεατρικές παραστάσεις. Αυτή η κριτική προσέγγιση αποδεικνύει ότι το βλέμμα του ήταν ήδη εκπαιδευμένο από τη μεγάλη οθόνη.

Ο κεντρικός πυρήνας της φιλολογικής ανάλυσης του βιβλίου εστιάζει στο πώς ο κινηματογράφος επηρέασε το ύφος και τη δομή των μυθιστορημάτων του Καραγάτση. Ο Αγάθος διακρίνει δύο βασικές κατηγορίες επιρροής, τη θεματοποίηση και την κινηματογραφοτροποία: η πρώτη αφορά την εμφάνιση του κινηματογράφου ως αντικειμένου μέσα στην πλοκή (π.χ. ήρωες που πηγαίνουν σινεμά, συζητήσεις για ταινίες), ενώ στην κινηματογραφοτροποία, ο μελετητής ανιχνεύει την αξιοποίηση στην αφήγηση κινηματογραφικών τεχνικών, όπως το γρήγορο μοντάζ, η οπτική γωνία και το flashback. Αυτή η προσέγγιση επιβεβαιώνει την άποψη ότι ο ρεαλισμός του Καραγάτση ήταν ένας «οπτικός ρεαλισμός», επηρεασμένος από τη γλώσσα των εικόνων.

Ειδική μνεία γίνεται στο μυθιστόρημα Ο θάνατος κι ο Θόδωρος, το οποίο ο Καραγάτσης χαρακτήριζε γραμμένο «κατά τον τρόπο του κινηματογραφικού σεναρίου». Ο Αγάθος μελετά την ιδιαιτερότητα αυτού του έργου, το οποίο λειτουργεί ως υβρίδιο μεταξύ λογοτεχνίας και σεναρίου. Η ανάλυσή του είναι κρίσιμη για την κατανόηση των πειραματισμών του Καραγάτση με τη φόρμα. Το έργο δεν είναι απλώς ένα μυθιστόρημα με διαλόγους, αλλά ένα κείμενο που «σκηνοθετεί» τον εαυτό του κατά την ανάγνωση.

Σημαντικά λεπτομερής είναι η ανάλυση της ταινίας Καταδρομή, της μοναδικής ταινίας που σκηνοθέτησε ο Καραγάτσης βασισμένος σε σενάριό του. Όπως διαβάζουμε, η ταινία γυρίστηκε το 1945, σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή για την Ελλάδα, στην αυγή του Εμφυλίου Πολέμου. Ο Αγάθος εξετάζει την ταινία όχι μόνο αισθητικά αλλά και ιδεολογικά. Το πώς παρουσιάζεται το θέμα της Αντίστασης από έναν συγγραφέα με τις αστικές πολιτικές πεποιθήσεις του Καραγάτση αποτελεί ένα κεντρικό ερώτημα. Ο Αγάθος σχολιάζει τη σημαντική θέση του κλήρου στην ταινία, καθώς και το ερωτικό στοιχείο και τη θέση της γυναίκας.

Ακολούθως, ο μελετητής ανασύρει από το αρχείο ένα κείμενο του Καραγάτση στην εφημερίδα Η Ελλάς, γραμμένο το 1945, με τον τίτλο «Η Καταδρομή. Μία νέα ελληνική πολεμική ταινία». Το κείμενο αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο, καθώς ο συγγραφέας εξηγεί τους λόγους που τον ώθησαν στην κινηματογραφία και τον τρόπο εργασίας του ως σεναριογράφου και σκηνοθέτη. Η αντιπαραβολή των προθέσεων του δημιουργού με το τελικό αποτέλεσμα και την περιορισμένη κριτική και εμπορική απήχηση της ταινίας προσφέρει μια σπάνια ματιά στη σύγκρουση μεταξύ της λογοτεχνικής φαντασίας και της σκληρής πραγματικότητας της κινηματογραφικής παραγωγής στην μεταπολεμική Ελλάδα.

Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου αφιερώνεται σε δύο σενάρια που έγραψε ο Καραγάτσης αλλά δεν ευτύχησαν να γίνουν ταινίες: «Το μπουρίνι» και «Μαγδαληνή». Η μελέτη αυτών των κειμένων αποκαλύπτει το εύρος των κινηματογραφικών φιλοδοξιών του λογοτέχνη. Βασισμένο στο ομώνυμο διήγημα (που αργότερα εντάχθηκε στη συλλογή Το μεγάλο συναξάρι), το σενάριο μεταφέρει τη δράση στον Θεσσαλικό κάμπο. Το διήγημα, γνωστό για τη νατουραλιστική περιγραφή της φύσης και των ανθρώπινων παθών, προσέφερε στον Καραγάτση την ευκαιρία να πειραματιστεί με ένα είδος «εθνογραφικού» ή «αγροτικού» κινηματογράφου. Η ανάλυση του Αγάθου εστιάζει στη μεταφορά των αισθητηριακών περιγραφών της καταιγίδας και της ψυχολογικής έντασης σε οπτικές οδηγίες.

Το σενάριο «Μαγδαληνή» βασίζεται στο εμβληματικό διήγημα Η Μεγάλη Βδομάδα του Πρεζάκη. Πρόκειται για μια από τις πιο τολμηρές συλλήψεις του Καραγάτση: η παράλληλη αφήγηση των Παθών του Χριστού και του μαρτυρίου ενός τοξικομανούς στον Πειραιά. Η πρόθεση του Καραγάτση να το μεταφέρει στην οθόνη δείχνει την επιθυμία του να εισάγει τον κοινωνικό ρεαλισμό στον ελληνικό κινηματογράφο.

Η καλαίσθητη έκδοση του μελετήματος συμπληρώνεται με επιλεγόμενα, σημειώσεις, βιβλιογραφία και ευρετήριο ονομάτων.

Συνολικά, η μελέτη Ο Καραγάτσης του κινηματογράφου αποτελεί μια ουσιαστική συμβολή στην μελέτη της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Το σύγγραμμα του Θανάση Αγάθου μας προκαλεί να ξαναδιαβάσουμε τον Καραγάτση όχι μόνο μέσα από τις σελίδες των βιβλίων του, αλλά και μέσα από τις εικόνες που ονειρεύτηκε και προσπάθησε να αποτυπώσει στο celulloid. Η μονογραφία αυτή προσφέρει μια πολυπρισματική θέαση άγνωστων πτυχών του συγγραφέα που γνωρίζουμε από μυθιστορήματα, όπως Η Μεγάλη Χίμαιρα, Το 10, Ο κίτρινος φάκελος, Ο Γιούγκερμαν, αναδεικνύοντας την πολυμορφία του Μ. Καραγάτση.

*Ο Θανάσης Αγάθος είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.