Από την αορατότητα στην αναγνώριση: Οι συμπεριληπτικές κούκλες και η παιδαγωγική τους σημασία

Λέξεις: Δήμητρα Κογκίδου

Η αγορά σήμερα προσφέρει αρκετές επιλογές συμπεριληπτικών κουκλών που εκπροσωπούν ποικιλία σωματότυπων και εμφανίσεων, εθνοτήτων, ικανοτήτων και εμπειριών.

Η τάση που έχει επεκταθεί σημαντικά από τα μέσα της δεκαετίας του 2010. Έχουμε κούκλες με αναπηρικό αμαξίδιο, με προσθετικό μέλος, με λευκό μπαστούνι και άλλα οπτικά βοηθήματα, με ακουστικά βαρηκοΐας / κοχλιακά εμφυτεύματα, με γυαλιά, με σύνδρομο Down, με νευροδιαφορετικότητα (κούκλες όπως η Barbie στο φάσμα του αυτισμού που μόλις κυκλοφόρησε), με διαβήτη (που έχουν αντλία ινσουλίνης και αισθητήρα γλυκόζης, με δερματικές διαφοροποιήσεις (π.χ. λεύκη), με ουλές, με ιατρικό εξοπλισμό που παραπέμπει σε σωματικές παθήσεις κ.ά.

Τέλος, κυκλοφορούν λίγες κούκλες ουδέτερου φύλου (gender – neutral), με αξεσουάρ που τυπικά προορίζονται για κορίτσια και αγόρια.

Παρότι η εκπροσώπηση δεν είναι ακόμη ισόρροπη σε όλες τις κατηγορίες, η πρόοδος της τελευταίας δεκαετίας είναι σαφής και κοινωνικά σημαντική. Το μήνυμα είναι σαφές: όλα τα σώματα, όλες οι ταυτότητες και όλες οι εμπειρίες έχουν αξία. Η ύπαρξη κουκλών που μοιάζουν με όλα τα παιδιά είναι σημαντική, τόσο παιδαγωγικά όσο και κοινωνικά καθώς συμβάλλουν στη διαμόρφωση παιδιών με περισσότερη αποδοχή, αυτοσεβασμό και κοινωνική ευθύνη.

Τα παιδιά εξοικειώνονται με τη διαφορετικότητα, αναπτύσσουν ενσυναίσθηση και μαθαίνουν να συνυπάρχουν με σεβασμό.

Επιπλέον, όταν τα παιδιά βλέπουν κούκλες ‘’σαν αυτά’’, δηλαδή κούκλες που αντανακλούν το σώμα, τα χαρακτηριστικά ή τις εμπειρίες τους, ενισχύεται η αίσθηση του ανήκειν και ότι είναι οκ. Αυτό συμβάλλει θετικά στη διαμόρφωση της αυτοεικόνας και της αυτοεκτίμησης, ιδίως για παιδιά που απουσίαζαν από τις σχετικές αναπαράστασεις. Οι κούκλες με διαφορετικούς σωματότυπους, με αναπηρίες ή νευροδιαφορετικές εμπειρίες αποδυναμώνουν το στερεότυπο για ένα μοναδικό, κανονιστικό πρότυπο του ‘’φυσιολογικού’’ ή ‘’ιδανικού’’ σώματος και έτσι τα παιδιά μαθαίνουν ότι η ποικιλομορφία είναι ο κανόνας.

Η νέα Barbie στο φάσμα του αυτισμού: Ένα βήμα στη συμπεριληπτική αναπαράσταση της νευροδιαφορετικότητας

Η νέα Barbie της σειράς Fashionistas που εκπροσωπεί παιδί στο φάσμα του αυτισμού συνιστά αναμφίβολα ένα σημαντικό βήμα προς τη συμπεριληπτική αναπαράσταση της νευροδιαφορετικότητας στο παιδικό παιχνίδι.

Θετικό στοιχείο αποτελεί, καταρχάς, ότι ο σχεδιασμός της κούκλας πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με οργάνωση αυτοεκπροσώπησης, την Autistic Self Advocacy Network (ASAN), γεγονός που περιορίζει τον κίνδυνο αυθαίρετης ή στερεοτυπικής απεικόνισης και ενισχύει τη νομιμοποίηση της αναπαράστασης από την ίδια την κοινότητα. Η αναπαράσταση αποτυπώνει πρακτικές καθημερινής αυτορρύθμισης, επικοινωνίας και αισθητηριακής διαχείρισης.

Τα αξεσουάρ και οι σχεδιαστικές επιλογές επιχειρούν να αποτυπώσουν πτυχές της εμπειρίας ορισμένων παιδιών στο φάσμα, λειτουργούν περισσότερο ως εργαλεία υποστήριξης και λιγότερο ως δείκτες ‘’έλλειψης’’, συμβάλλοντας σε μια λιγότερο στιγματιστική ανάγνωση της εμπειρίας του αυτισμού.

Διαθέτει αρθρώσεις στους αγκώνες και στους καρπούς, επιτρέποντας την αναπαράσταση επαναλαμβανόμενων κινήσεων που συχνά είναι μέρος της εμπειρίας πολλών ατόμων στο φάσμα. Το βλέμμα της είναι ελαφρώς στραμμένο στο πλάι, μια συνειδητή επιλογή που παραπέμπει στην εμπειρία αποφυγής άμεσης οπτικής επαφής για ορισμένα παιδιά στο φάσμα.

Ιδιαίτερη έμφαση έχει δοθεί και στα αξεσουάρ που συνοδεύουν την κούκλα, τα οποία αντανακλούν καθημερινές ανάγκες και πρακτικές αυτοϋποστήριξης.

Η Barbie κρατά fidget spinner, ένα απλό αντικείμενο αυτορρύθμισης που χρησιμοποιείται για αποσυμπίεση, εκτόνωση νευρικότητας και διαχείριση άγχους ή ανίας μέσω επαναλαμβανόμενης κίνησης.

Επιπλέον, περιλαμβάνονται ακουστικά μείωσης θορύβου, που παραπέμπουν σε στρατηγικές αντιμετώπισης της αισθητηριακής υπερευαισθησίας, καθώς και tablet με συμβολική εφαρμογή υποστηρικτικής και εναλλακτικής επικοινωνίας, αναγνωρίζοντας ότι η επικοινωνία δεν είναι μονοδιάστατη ούτε αποκλειστικά λεκτική.

Το ντύσιμο της κούκλας ακολουθεί τις αρχές του sensory-friendly σχεδιασμού: άνετα ρούχα, φαρδιά φόρμα, επίπεδα παπούτσια και απουσία έντονων υφών ή διακοσμητικών στοιχείων που θα μπορούσαν να προκαλέσουν αισθητηριακή δυσφορία. Η επιλογή αυτή μετατοπίζει το επίκεντρο από την αισθητική υπερβολή που γενικά χαρακτηρίζει τις Barbie, στη λειτουργικότητα και την άνεση, στοιχείο ιδιαίτερα σημαντικό.

Συνολικά, η συγκεκριμένη Barbie δεν επιχειρεί να ‘’ορίσει’’ ή να ομογενοποιήσει τον αυτισμό, αλλά να προσφέρει μια αναγνωρίσιμη και μη στιγματιστική αναπαράσταση ορισμένων εμπειριών που ενδέχεται να τον συνοδεύουν. Ωστόσο, η συγκεκριμένη αναπαράσταση δεν στερείται περιορισμών. Ένα βασικό σημείο κριτικής αφορά τον αναπόφευκτα μερικό χαρακτήρα της απεικόνισης.

Ο αυτισμός είναι ένα ευρύ φάσμα εμπειριών και τρόπων ύπαρξης, και καμία μεμονωμένη κούκλα δεν μπορεί να το αποδώσει στην πολυπλοκότητά του. Υπάρχει, συνεπώς, ο κίνδυνος η συγκεκριμένη εκδοχή να εκληφθεί –ιδίως από ενήλικες– ως ‘’αντιπροσωπευτική’’ του συνόλου των ατόμων στο φάσμα, παρά ως μία ενδεικτική αναπαράσταση. Επιπλέον, παρά τη διαφοροποίηση σε επίπεδο εμπειρίας, η κούκλα εξακολουθεί να εντάσσεται στο γενικό αισθητικό και καταναλωτικό πλαίσιο της σειράς Fashionistas.

Η συμπερίληψη ενσωματώνεται σε ένα ήδη υπάρχον εμπορικό σύμπαν, γεγονός που γεννά εύλογους προβληματισμούς για το κατά πόσο η νευροδιαφορετικότητα μετατρέπεται και αυτή σε εμπορεύσιμο χαρακτηριστικό. Η ορατότητα, αν και απαραίτητη, δεν ισοδυναμεί από μόνη της με κοινωνική ή θεσμική ένταξη.

Συνολικά, η συγκεκριμένη Barbie ανοίγει δρόμους ορατότητας και αναγνώρισης, αποτελεί ένα θετικό αλλά όχι επαρκές βήμα. Η παιδαγωγική αξία της κούκλας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από το πλαίσιο χρήσης και ερμηνείας της. Όταν εντάσσεται σε ένα υποστηρικτικό πλαίσιο —στο σπίτι, στο σχολείο ή σε δομές εκπαίδευσης— μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για συζήτηση γύρω από τη νευροδιαφορετικότητα, την αποδοχή και τον σεβασμό στη διαφορετικότητα των τρόπων επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης. Υπό αυτή την έννοια, λειτουργεί όχι μόνο ως παιχνίδι, αλλά και ως εργαλείο, που μπορεί να συμβάλει στην εξοικείωση με τη νευροδιαφορετικότητα, στην ενίσχυση της ενσυναίσθησης και στην αποδόμηση στερεοτύπων.

Η εξέλιξη της Barbie: Από το ενιαίο κανονιστικό πρότυπο προς την πολυμορφία σωμάτων, ικανοτήτων και εμπειριών

Η Barbie από το 2016 και μετά αντικατοπτρίζει μια σταδιακή αλλά σαφή μετατόπιση από το ενιαίο κανονιστικό πρότυπο προς την πολυμορφία σωμάτων, ικανοτήτων και εμπειριών. Πρόκειται για μια αλλαγή που δεν προέκυψε αυτόματα, αλλά ως αποτέλεσμα μακρόχρονων κοινωνικών πιέσεων, φεμινιστικής κριτικής και επαναπροσδιορισμού της έννοιας της εκπροσώπησης στο παιδικό παιχνίδι.

Για να κατανοήσουμε τη σημασία αυτής της εξέλιξης, είναι αναγκαίο να θυμηθούμε πώς ξεκίνησε η Barbie και να εξετάσουμε την πορεία της προς τη συμπερίληψη και τη διαφορετικότητα.

H Barbie της εταιρείας Mattel ξεκίνησε το 1959 ως κούκλα μόδας ενώ στη συνέχεια απέκτησε και άλλους επαγγελματικούς ρόλους, Έγινε αμέσως αγαπητή στο ευρύ κοινό και παραμένει έως σήμερα μία από τις πιο αναγνωρίσιμες και εμπορικά επιτυχημένες κούκλες παγκοσμίως. Το μάρκετινγκ της Mattel έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην επέλαση της Barbie στον κόσμο της κούκλας. Η παγκόσμια κυριαρχία της Barbie εξελίχθηκε σε μια ολόκληρη βιομηχανία: πέρα από τις ίδιες τις κούκλες και τα σετ παιχνιδιού, δημιουργήθηκε ένα εκτεταμένο δίκτυο προϊόντων με καθεστώς δικαιόχρησης (ρούχα, ταινίες, βιβλία, ψηφιακά παιχνίδια κ.ά.). Ενδεικτική της πολιτισμικής της εμβέλειας είναι και η πρόσφατη κινηματογραφική μεταφορά.

Για πρώτη φορά μια κούκλα που απευθυνόταν σε παιδιά χάνει τελείως τα παιδικά χαρακτηριστικά, την αθωότητα που είχαν οι προηγούμενες κούκλες και εμφανίζεται με σώμα και βλέμμα γυναικείο γεμάτο σεξουαλικά υπονοούμενα.

Επιπλέον συνοδευόταν από νέα μοντέρνα αξεσουάρ, νέους επαγγελματικούς ρόλους και συγκεκριμένα καταναλωτικά πρότυπα.

Έχει ασκηθεί αυστηρή κριτική στην παγκοσμίου φήμης κούκλα Barbie, το πιο σημαντικό όμως σημείο είναι ότι αποτελεί πρότυπο ομορφιάς με αναλογίες σώματος που είναι αδύνατον να υπάρξουν στην πραγματική ζωή. Επίσης, επικρίθηκε λόγω του τρόπου ζωής που πρόβαλε: ορισμένα σετ παιχνιδιών διαπαιδαγωγούσαν τα κορίτσια να επιθυμούν μια ζωή πολυτέλειας και χλιδής, ένα στυλ ζωής που συχνά απέχει σημαντικά από την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα των περισσότερων παιδιών. Η προβολή αυτών των προτύπων μπορεί να λειτουργήσει επιζήμια για τη διαμόρφωση ρεαλιστικών προσδοκιών και στόχων ζωής των κοριτσιών.

Στο πλαίσιο των αυξανόμενων κοινωνικών πιέσεων και της σταδιακής μείωσης των πωλήσεων, η Mattel προχώρησε σε μια συστηματική αναθεώρηση του προτύπου σώματος που για δεκαετίες εκπροσωπούσε η Barbie. Καθοριστικό σημείο αυτής της μεταστροφής αποτέλεσε το 2016, με το λανσάρισμα της σειράς Barbie Fashionistas, μέσω της οποίας εισήχθησαν νέοι σωματότυποι – curvy, tall και petite. Για πρώτη φορά από το 1959, η Barbie απομακρύνθηκε από το μοναδικό, αυστηρά κανονιστικό πρότυπο σώματος, ανταποκρινόμενη σε μακρόχρονες κοινωνικές, φεμινιστικές και επιστημονικές κριτικές που αφορούσαν την προβολή μη ρεαλιστικών προτύπων ομορφιάς και σώματος – εξέλιξη που αποτυπώθηκε συμβολικά ακόμα και σε εξώφυλλο του περιοδικού TIME.

Η μετατόπιση αυτή δεν περιορίστηκε στο σχήμα του σώματος. Κατά την περίοδο 2017–2018, η ποικιλομορφία ενισχύθηκε περαιτέρω μέσα από την εισαγωγή διαφορετικών τόνων δέρματος, τύπων μαλλιών και χαρακτηριστικών προσώπου, καθώς και μέσω της ενσωμάτωσης μη λεπτόσωμων σωματότυπων ως ισότιμων εκδοχών και όχι ως εξαιρέσεων. Παράλληλα, στη σειρά Fashionistas, τόσο η Barbie όσο και ο Ken παρουσιάζονται πλέον με μεγαλύτερη ποικιλία ως προς την εθνικότητα, το σώμα και τη συνολική εμφάνιση, σηματοδοτώντας μια ευρύτερη διεύρυνση της αναπαράστασης.

Η αλλαγή αυτή αξιοποιήθηκε και σε συμβολικό επίπεδο, με τη δημιουργία συλλογών αφιερωμένων σε ιστορικά και σύγχρονα γυναικεία πρότυπα από διαφορετικά κοινωνικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα των Δικαιωμάτων των Γυναικών, η Mattel κυκλοφόρησε 17 κούκλες εμπνευσμένες από γυναίκες που διεύρυναν τα έμφυλα όρια στους τομείς της επιστήμης, της πολιτικής, του πολιτισμού και του αθλητισμού, λειτουργώντας ως πρότυπα έμπνευσης για τα παιδιά.

Το 2019, η αναπαράσταση επεκτάθηκε και στον τομέα της αναπηρίας, με την παρουσίαση Barbie σε αναπηρικό αμαξίδιο και με προσθετικό μέλος. Η εξέλιξη αυτή απέκτησε ιδιαίτερη σημασία σε σύγκριση με την παλαιότερη περίπτωση της Becky (1997), της πρώτης κούκλας σε αναπηρικό αμαξίδιο, η οποία, παρά την αρχική εμπορική επιτυχία, αποσύρθηκε λόγω των δομικών περιορισμών των υπαρχόντων σετ παιχνιδιού. Το γεγονός αυτό ανέδειξε με σαφήνεια ότι η συμπερίληψη δεν αφορά μόνο την εικόνα, αλλά και τον σχεδιασμό των ίδιων των υλικών και των πλαισίων παιχνιδιού.

Σταδιακά, η έννοια της διαφορετικότητας άρχισε να υπερβαίνει την εξωτερική εμφάνιση, αγγίζοντας εμπειρίες, ανάγκες και ταυτότητες που έως πρόσφατα παρέμεναν αόρατες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πρόσφατη Barbie που εκπροσωπεί άτομο στο φάσμα του αυτισμού, η οποία σηματοδοτεί μια νέα φάση στη φιλοσοφία της σειράς: το παιδικό παιχνίδι δεν περιορίζεται πλέον στην οπτική αναπαράσταση, αλλά επιχειρεί να αποτυπώσει και διαφορετικούς τρόπους βίωσης και αλληλεπίδρασης με τον κόσμο, ανοίγοντας νέες δυνατότητες παιδαγωγικού διαλόγου γύρω από τη νευροδιαφορετικότητα.

Η συμπερίληψη ως πρόοδος και ως πρόκληση: Κριτική αποτίμηση της μεταστροφής της Barbie

Η στροφή της Barbie προς τη συμπερίληψη δεν έχει μείνει στο απυρόβλητο της κριτικής. Ένα βασικό σημείο αφορά τον εργαλειακό χαρακτήρα της, καθώς συχνά ερμηνεύεται ως στρατηγική επανατοποθέτησης του προϊόντος στην αγορά, παρά ως αποτέλεσμα βαθιάς αξιακής μετατόπισης. Υπό αυτή την οπτική, η συμπερίληψη κινδυνεύει να λειτουργήσει ως μορφή εναλλακτικού μάρκετινγκ.

Παράλληλα, επισημαίνεται ο συχνά επιφανειακός ή αποσπασματικός χαρακτήρας της αναπαράστασης. Αν και αυξάνεται η ποικιλία σωμάτων και εμπειριών, η διαφορετικότητα περιορίζεται συχνά σε μεμονωμένα χαρακτηριστικά, χωρίς ουσιαστική αναθεώρηση των κυρίαρχων αφηγημάτων και προτύπων. Έτσι, το κυρίαρχο αισθητικό και καταναλωτικό μοντέλο παραμένει σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητο. Δεν υπάρχει ουσιαστική αποδόμηση των κυρίαρχων κανονιστικών προτύπων καθώς και οι «συμπεριληπτικές» Barbie συχνά διατηρούν στοιχεία που ευθυγραμμίζονται με κυρίαρχα πρότυπα ομορφιάς, κατανάλωσης. Επιπλέον, έχει επισημανθεί ότι η συμπερίληψη δεν είναι πάντα ισόρροπη. Ορισμένες κατηγορίες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται ή να απουσιάζουν πλήρως δημιουργώντας ιεραρχήσεις ως προς το ποια σώματα και εμπειρίες θεωρούνται «αποδεκτές». Ας ελπίσουμε ότι μπορεί να διαφοροποιηθεί στο μέλλον.

Παρά τις αντιφάσεις αυτές, η νέα κατεύθυνση της Barbie συνιστά έναν σημαντικό πολιτισμικό δείκτη, καθώς ενισχύει την ορατότητα και ανοίγει πεδία παιδαγωγικού διαλόγου γύρω από το σώμα, τη διαφορετικότητα και την κοινωνική αποδοχή, υπό την προϋπόθεση της κριτικής και εκπαιδευτικής αξιοποίησής της.

Η Δήμητρα Κογκίδου, είναι ομότιμη καθηγήτρια ΑΠΘ, Συντονίστρια του Δικτύου των Επιτροπών Ισότητας των Φύλων και Καταπολέμησης των Διακρίσεων στα ΑΕΙ.