Αποδυναμώνοντας το κράτος δικαίου

Λέξεις: Λευτέρης Παπαγιαννάκης

Η ανάρτηση σε δημόσια διαβούλευση, αργά το απόγευμα της 30ής Δεκεμβρίου, του νομοσχεδίου του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου με τίτλο «Προώθηση πολιτικών νόμιμης μετανάστευσης, ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/1233 σχετικά με ενιαία διαδικασία υποβολής αίτησης για τη χορήγηση στους υπηκόους τρίτων χωρών, ενιαίας άδειας διαμονής και εργασίας στην επικράτεια κράτους μέλους και σχετικά με κοινό σύνολο δικαιωμάτων για τους εργαζομένους από τρίτες χώρες που διαμένουν νομίμως σε κράτος μέλος, τροποποιήσεις του Κώδικα Μετανάστευσης και άλλες διατάξεις» περιλαμβάνει αρκετές αλλαγές. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια τροποποίηση στον Κώδικα Μετανάστευσης, η οποία δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη, ούτε να θεωρηθεί τεχνικού χαρακτήρα.

Συγκεκριμένα, στις επιβαρυντικές περιστάσεις του αδικήματος της διευκόλυνσης παράνομης εισόδου, εξόδου ή παραμονής υπηκόων τρίτων χωρών, προστίθεται –πέραν της κερδοσκοπίας και της κατ’ επάγγελμα τέλεσης– η ιδιότητα του δράστη ως μέλους Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης εγγεγραμμένης στο σχετικό Μητρώο του Υπουργείου. Η προσθήκη αυτή δεν αφορά τον τρόπο τέλεσης της πράξης ούτε τον σκοπό της, ούτε προϋποθέτει οικονομικό όφελος, οργανωμένη εγκληματική δράση ή αυξημένο δόλο. Αρκεί και μόνο η ιδιότητα.

Με τον τρόπο αυτό, η συμμετοχή σε έναν νόμιμα αναγνωρισμένο συλλογικό φορέα παύει να είναι ποινικά ουδέτερη και μετατρέπεται σε στοιχείο επιβάρυνσης. Η ποινική μεταχείριση διαφοροποιείται όχι με βάση τη συμπεριφορά, αλλά με βάση το ποιος είναι ο δράστης και σε ποιον θεσμικό χώρο ανήκει. Πρόκειται για μια επιλογή με σαφή ιδιώνυμα χαρακτηριστικά, ακόμη κι αν δεν εισάγεται τυπικά νέο αυτοτελές αδίκημα.

Η μετατόπιση αυτή είναι κρίσιμη: το ποινικό δίκαιο απομακρύνεται από τη λογική της πράξης και πλησιάζει επικίνδυνα σε μια λογική ποινικοποίησης της ιδιότητας. Η ποινική απαξία δεν αντλείται αποκλειστικά από το τι έγινε, αλλά και από το ποιος το έκανε. Και αυτό δεν αποτελεί απλώς ένα τεχνικό ζήτημα ποινικής πολιτικής, αλλά αγγίζει τον πυρήνα θεμελιωδών συνταγματικών αρχών.

Ταυτόχρονα, αποστέλλεται ένα σαφές πολιτικό μήνυμα μέσω της στοχοποίησης της κοινωνίας των πολιτών που δρα στο ευρύτερο πεδίο της μετανάστευσης και του προσφυγικού. Η κυβέρνηση δείχνει με αυτό τον τρόπο μνησικακία και εκδικητική διάθεση, αφού σε αυτό το πλαίσιο οργανώσεις έχουν υπερασπιστεί δικαιώματα ενώπιον διεθνών δικαστηρίων και έχουν οδηγήσει την Ελλάδα σε νομικές ήττες. Το τελευταίο παράδειγμα είναι τα ασφαλιστικά μέτρα για την προστασία σουδανών, κυρίως, προσφύγων μετά την αναστολή πρόσβασης στη διαδικασία ασύλου για όσους έφταναν στην Κρήτη. Ο υπουργός μετανάστευσης και ασύλου είχε εκφράσει έντονη δυσφορία τονίζοντας ότι δεν καταλαβαίνει πως οργανώσεις εγγεγραμμένες στο μητρώο του υπουργείου ενεργούν με τρόπο που δεν συνάδει με τις εθνικές επιλογές.

Μοιάζει περιττό να θυμίσουμε στον υπουργό ότι, μεταξύ άλλων, ο ρόλος των οργανώσεων είναι ακριβώς αυτός. Αυτή η διάταξη φαίνεται να είναι η προσαρμοσμένη σε αυτή ακριβώς την προσέγγιση της κυβέρνησης

Σε μια περίοδο που η ανάγκη για διαφάνεια, λογοδοσία και συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών είναι μεγαλύτερη από ποτέ, τέτοιες ρυθμίσεις δεν ενισχύουν το κράτος δικαίου. Αντιθέτως, το αποδυναμώνουν, εισάγοντας διαχωρισμούς και καχυποψία εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει θεσμική εγγύηση και νομική ασφάλεια.

*Ο Λευτέρης Παπαγιαννάκης είναι Διευθυντής του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες