Για τον σπουδαίο Carlo Ginzburg που μας άφησε πρόσφατα…

Λέξεις: Άγγελος Βλάχος

Υπάρχουν σε κάθε Επιστήμη σπουδαίες προσωπικότητες, διαπρεπείς ερευνητές, διεισδυτικοί θεωρητικοί, οξυδερκείς μελετητές, το έργο των οποίων λειτουργεί διαμορφωτικά για επιμέρους πεδία του αντικειμένου τους.

«Η Ιστορία είναι μια Επιστήμη στα όρια της Τέχνης», έλεγε κάποτε ο Ν. Σβορώνος.

Εννοώντας ότι πέρα (και δίπλα) από την απαιτούμενη αυστηρή μεθοδολογική πειθαρχία (discipline), υπάρχει μια προσωπική διαχείριση του αντικειμένου της έρευνας του κοινωνικού, των εργαλείων που υιοθετεί ο μελετητής και της μαστοριάς που ασφαλώς απαιτεί η τελική σύνθεση αποδίδοντας ένα σφαιρικό, ολοκληρωμένο αποτέλεσμα.

«Κολιός και Κολιός από άλλο βαρέλι…»

O Carlo Ginzburg, που έφυγε τις προάλλες, υπήρξε μια ιδιοσυστασιακή φυσιογνωμία με αδιαμφισβήτητα έντονο, διακριτό στίγμα στο πεδίο των ερευνών του.

Για να μην πω, μία σπάνια περίπτωση.

Η οικογενειακή κληρονομιά, ασφαλώς τον σφράγισε ανεξίτηλα: η εβραϊκή καταγωγή (ως πολιτισμική συνθήκη) + ο αντιφασίστας πατέρας (που εκτελέστηκε από τους ναζί), σηματοδότησαν πιθανώς τους -ΕΚΚΕΝΤΡΟΥΣ- προσανατολισμούς του.

Τα βιβλία του, εστιάζοντας σε πρόσωπα που ανήκαν στις κατώτερες λαϊκές τάξεις στο μεσαίωνα, στους φαινομενικά ασήμαντους της ιστορίας, στους περιθωριακούς, σε αυτούς που δεν είχαν φωνή και δεν άφησαν άμεσα, δικά τους ίχνη, αποτελούν ανεκτίμητη συνεισφορά στην κατανόηση για εμάς ενός «χαμένου σύμπαντος».

Στην απόπειρα του αυτή, ο ριζοσπάστης όσο και δεξιοτέχνης ιταλός διανοούμενος, δραστηριοποιήθηκε ουσιαστικά σε ένα πεδίο που ταυτίστηκε με το όνομά του: τη μικροϊστορία.

Κατά την άποψή μου, το ιστοριογραφικό πεδίο αυτό, παρερμηνεύτηκε από πολλούς # όσο λίγα αντίστοιχα.

Μικροϊστορία δεν σημαίνει έμφαση στο μικρό, επιμονή στο τοπικό η λατρεία στο ασήμαντο.

Αντίθετα, όπως μας έδειξε με το παράδειγμά του ο Γκίνζμπουργκ, σημαίνει διεξοδική, εξονυχιστική μελέτη ενός κλειστού συστήματος (και στο σημείο αυτό, το έργο του συνομιλεί εποικοδομητικά με συμπληρωματικές επιστήμες και συγκεκριμένα πρόσωπα!), προκειμένου να αναδειχθούν οι -συχνά- αθέατες πλευρές του.

Σε σχέση μάλιστα με τις οφειλές του αυτές, αναφέρει χαρακτηριστικά σε μια ελληνική συνέντευξη του (2013), «Το σηµαντικό είναι η ποιότητα των ερωτηµάτων που τίθενται [στην Μικροϊστορία]· και εδώ ανακαλώ συχνά εκείνα του Μαλινόφσκι ή του Μαρκ Μπλοχ, αλλά και την επίδραση της ανθρωπολογίας στην Ιστορία, κυρίως τις δεκαετίες του ’60 και του ’70».

Μάλιστα, το έργο του «Dialogue avec Marc Bloch» που αναφέρεται σε αυτά τα ζητήματα, εκδόθηκε στη Γαλλία πέρυσι, με αφορμή τα 100 χρόνια από την έκδοση του «Rois thaumaturges», απολύτως επιδραστικού για την πρώιμη οπτική του Γκίνζμπουργκ.

Κομβικός στόχος του Ιταλού ιστορικού ήταν η αποκωδικοποίηση, επομένως η δυνατότητα μιας συνειδητοποίησης σε βάθος, όψεων του καθημερινού στις δεδομένες σχέσεις εξουσίας του Μεσαίωνα.

Η ανάδειξη της λαϊκής κουλτούρας όχι ως αντανάκλαση του Λόγιου αλλά ως αυτόνομο πεδίο, η μοίρα του ανώνυμου ανθρώπου μπροστά στην Εξουσία (λχ. της Ιεράς Εξέτασης) συνιστούν νευραλγικά στοιχεία της προβληματικής του.

Ο Μενόκκιο, ο άσημος μυλωνάς στο διασημότερο έργο του Γκίνζμπουργκ «το τυρί και τα σκουλήκια», έγινε ένα άτυπο, μα πραγματικό σύμβολο της πνευματικής περιέργειας του απλού ανθρώπου, και σαφέστατα του δικαιώματος στην ελεύθερη σκέψη και στην αμφισβήτηση των «παραδεδεγμένων».

Και πράγματι, υπό μία προοπτική αποτελεί μια ειρωνεία της Τύχης, η ανάδειξη ενός από τους απειράριθμους ‘λησμονημένους’ >σε πρόσωπο με υπόσταση και στοιχειοθετημένη διαδρομή.

Αλλά τα περισσότερα από αυτά, είναι ίσως γνωστά σε αρκετούς.

Πρόθεση μου είναι εν προκειμένω να δώσω έμφαση ακριβώς στην τεκμηρίωση, στην αρχειακή επιμονή, στην αδιανόητα ευρηματική διασύνδεση πολλαπλών, ετερόκλητων στοιχείων, στην προσπάθεια ύφανσης ενός κοινωνικού «κεντήματος» με μεγεθυντικό φακό.

Στην κατεύθυνση αυτή, ο Γκίνζμπουργκ δεν υπήρξε απλά καινοτόμος, αλλά ασύλληπτα ευρηματικός.

Ας κατονομάσουμε όμως μια θεμελιώδη δυσχέρεια – και αντίστροφα μια Αρετή στο έργο του ή καλύτερα, ας αφήσουμε τον ίδιο να την επισημάνει:

«Και σήμερα ακόμη η κουλτούρα των υπαλλήλων τάξεων είναι (και κατά μείζονα λόγο ήταν στους περασμένους αιώνες) στο συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της μια προφορική κουλτούρα».

[Στο «Το τυρί και τα σκουλήκια: ο κόσμος ενός μυλωνά του 16ου αιώνα» α’ εκδοση (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 1994), σελ. 14] Η παρατήρηση αυτή συνιστά ένα -λανθάνον-μείζον ή και μέγιστο επιστημονικό πρόβλημα.

Με τι υλικό να προσπελάσεις, πόσο μάλλον να αναφερθείς σ’ έναν κόσμο αιώνες πριν – με βασικό χαρακτηριστικό την Προφορικότητα..;

Συνήθως βασισμένος σε τεκμήρια στα οποία μιλούν Άλλοι για το Υποκείμενο.

Δηλαδή, ένα διαμεσολαβημένο υλικό που εκπέμπει την αντίληψη τρίτων, και το οποίο πρέπει να φιλτραριστεί κατάλληλα και να αποκαθαρθεί.

Γράφει γλαφυρά μα και εύστοχα ο Antonis Liakos στην “Καθημερινή” (αναδημοσιεύεται στο Parallaximag – βλ. Το 1ο σχόλιο) πως ο Γκίνζμπουργκ « (..) θεωρούσε την ιστορική έρευνα κάτι σαν την ικανότητα του κυνηγού που μπορεί να διακρίνει τα ίχνη του θηράματος, ή του ντέτεκτιβ που θα διακρίνει όχι τί έσβησε ο δολοφόνος, αλλά τί παρά τη θέληση αποσιώπησης και απόκρυψης, άφησε πίσω του. Και αυτό, γράφει είναι αντικείμενο απόδειξης, και χρησιμοποιεί την ελληνική λέξη στα κείμενά του».

Στην περίπτωση λχ. του Μενόκκιο, βασικός άξονας είναι οι διασωθέντες φάκελοι της Ιεράς Εξέτασης που αποτυπώνουν έναν ιστό προσλαμβάνουσας πληροφορίας (και όχι αυτόχρημα, «γεγονότων»), για τη ζωή και την κατάληξη του μυλωνά.

Σε συνδυασμό με ατέλειωτα επιμέρους σπαράγματα πληροφορίας, απομεινάρια υλικά, έτερες ψηφίδες λεπτομερειακής γνώσης της εποχής> προκειμένου να απεικονιστεί με θαυμαστή πληρότητα ο Κόσμος ενός Μυλωνά σε μια ιταλική επαρχία του ύστερου 16ου αιώνα.

Και για αυτή τη ‘δουλειά’ της Σύνθεσης – Αφήγησης, δεν επαρκεί η επιστημονική γνώση ενός επιμελούς, καλά καταρτισμένου ιστορικού…

Αυτό λοιπόν που δεν γράφει ο Αντώνης, είναι πως κατά μία έννοια, ο Ιταλός ερευνητής θα μπορούσε να περιγραφεί πιθανώς, ως ο απόλυτος Sherlock Holmes της ιστοριογραφίας.

Προσπαθώ να ανακαλέσω στη μνήμη μου εκείνη την πρώτη επίσκεψη του Κάρλο Γκίνζμπουργκ στην Ελλάδα – νομίζω στις αρχές της δεκαετίας του 2000 (Στο πλαίσιο εκείνο και μετά από μια διάλεξη που έκανε (αν θυμάμαι καλά) σε κλειστό κύκλο, δέχτηκε την ακόλουθη παρατήρηση.

– «εντάξει κύριε καθηγητά, υπάρχει μια συγκλονιστική τεκμηρίωση στη έρευνα σας, αλλά δεν μπορείτε να αρνηθείτε πως υπάρχουν και στοιχεία λογοτεχνίζοντα»

Και το περιστατικό εξελίσσεται περίπου, ως εξής:

– «Τι ακριβώς εννοείτε;» του απαντάει ο Γκίνζμπουργκ.

– « ε, να, πχ. στο «τυρί και στα σκουλήκια», γράφετε σε κάποιο σημείο του βιβλίου σας, στο τέλος της ιστορίας, πως “με τρεμάμενο χέρι ο Μυλωνάς υπέγραψε την ομολογία του”.

[ο.π., σελ. 207 στην προαναφερθείσα πρώτη έκδοση στα ελληνικά]

– Προφανώς, πρόκειται για ένα λογοτεχνικό στοιχείο στην αφήγηση σας».

– «κάνετε λάθος, αγαπητέ μου», του απαντάει ο Ιταλός ιστορικός. Μελέτησα με μεγεθυντικό φακό το έγγραφο και είδα πως όντως ήταν τρεμάμενη η υπογραφή του μυλωνά σε συνδυασμό με τα ανθρώπινα εκκρίματα που έσταξαν πάνω στο έγγραφο – μετά τα βασανιστήρια που είχε υποβληθεί».

Και μείναμε όλοι παγωτό…..

Και αυτή ήταν μόνο μία από τις όψεις ενός τεράστιου κοινωνικού επιστήμονα που διακρίθηκε επίσης για τις ριζοσπαστικές πολιτικές παρεμβάσεις του και ασφαλώς την κατασκευή Θεωρίας > μέσα από το ίδιο το έργο του.

*Ο Άγγελος Βλάχος είναι διευθύνων σύμβουλος του Οργανισμού Λιμένος Καβάλας (ΟΛΚ ΑΕ).