Η βαθιά συγγένεια της Joan Baez με την Patti Smith και η πραγματική τους κληρονομιά

Λέξεις: Δήμητρα Μαντζούκα*

Η σχέση της Joan Baez με την Patti Smith δεν υπήρξε ποτέ μια συμβατική συνεργασία. Δεν εκφράστηκε μέσα από κοινές ηχογραφήσεις ή περιοδείες, αλλά μέσα από μια σιωπηλή, βαθιά συγγένεια που διατρέχει τον χρόνο, τις ιστορικές στιγμές και –κυρίως– τη στάση ζωής. Και οι δύο έγιναν σύμβολα μιας καλλιτεχνικής ηθικής όπου η φωνή δεν είναι απλώς μέσο έκφρασης, αλλά πράξη ευθύνης.

Η Joan Baez εμφανίστηκε δυναμικά στον δημόσιο χώρο τη δεκαετία του ’60, σε μια Αμερική που έβραζε από κοινωνικά κινήματα. Τραγούδησε ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ, στάθηκε δίπλα στον Martin Luther King Jr., συμμετείχε ενεργά στους αγώνες για τα ανθρώπινα δικαιώματα και δεν δίστασε να συλληφθεί για τις θέσεις της. Δεν ήταν απλώς τραγουδίστρια· ήταν μια φωνή που έλεγε την αλήθεια, ακόμη κι όταν αυτή η αλήθεια κόστιζε.

Η Patti Smith εμφανίστηκε λίγα χρόνια αργότερα, σε έναν κόσμο κουρασμένο από τα μεγάλα συνθήματα των ‘60s αλλά διψασμένο για μια νέα, αυθεντική φωνή. Στην Baez αναγνώρισε ένα πρότυπο: μια γυναίκα που δεν χρησιμοποιεί την πολιτική ως διακόσμηση, που δεν υποτάσσεται στην εξουσία ή στον συμβιβασμό και που αντιλαμβάνεται την τέχνη ως πράξη αντίστασης και συνείδησης. Η Smith μετέφερε αυτή τη φλόγα σε μια πιο προσωπική, ποιητική μορφή διαμαρτυρίας· τα τραγούδια και τα ποιήματά της ουρλιάζουν για ελευθερία, δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια, χωρίς ποτέ να χάνουν τη λυρική τους δύναμη.

Στις επόμενες δεκαετίες, η πολιτική τους φωνή δεν σώπασε. Η Baez συνέχισε να μιλά για τον κίνδυνο του φασισμού και την ανάγκη ιστορικής μνήμης, ενώ η Smith χρησιμοποιεί τη μουσική και τον λόγο της ως εργαλείο εγρήγορσης σε μια εποχή που πολλοί θα προτιμούσαν οι καλλιτέχνες να σιωπούν. Εδώ η σχέση τους αποκτά συμβολικό χαρακτήρα: η Baez ενσαρκώνει τη μνήμη και την ηθική συνέπεια, ενώ η Smith μεταφέρει αυτή τη στάση στο παρόν, κρατώντας τη φλόγα ζωντανή.

Πέρα όμως από την ιστορία, η σχέση τους φωτίζει και κάτι βαθύτερο: τη γυναικεία πολιτική φωνή στη μουσική. Καμία από τις δύο δεν ζήτησε ποτέ άδεια για να μιλήσει, δεν λειτούργησε για να είναι αρεστή, ούτε χρησιμοποίησε το σώμα της ως εργαλείο. Η φωνή τους δεν ζητά συμπάθεια ούτε εξηγήσεις· απλώς υπάρχει και αντιστέκεται. Η Patti Smith χρησιμοποιεί το προσωπικό «εγώ» ως μοχλό πολιτικής μετατόπισης, ενώ η Joan Baez σχεδόν εξαφανίζει τον εαυτό της, λειτουργώντας ως αγωγός ενός συλλογικού μηνύματος. Και οι δύο, με διαφορετικό τρόπο, αποδεικνύουν ότι μια γυναίκα μπορεί να είναι παρούσα, ισχυρή και ανυποχώρητη, χωρίς να υποτάσσεται σε στερεότυπα.

Η πραγματική τους κληρονομιά δεν είναι αισθητική ούτε εμπορική. Είναι η άδεια που αφήνουν πίσω τους: να μιλάς χωρίς να είσαι ευχάριστος, να είσαι πολιτικός χωρίς να γίνεσαι σύνθημα, να είσαι γυναίκα χωρίς να παίζεις ρόλο. Η Joan Baez και η Patti Smith μας θυμίζουν ότι η μουσική και η πολιτική δεν είναι σκηνή ή πόζα, αλλά στάση ζωής – ένα εργαλείο αντοχής απέναντι στον χρόνο και την αδικία.

*Η Δήμητρα Μαντζούκα εργαζεται στη διοργάνωση συναυλιών