In memoriam

Λέξεις: Όμηρος Ταχμαζίδης

Περιφερόμενος στα κατατόπια του Διαδικτύου και των online εκδόσεων “έπεσα πάνω” σε ένα σχετικά πρόσφατο άρθρο του Ραφαήλ Γκαϊδατζή, από τα πολλά του στην parallaxi. Θέμα του o “πάπυρος του Δερβενίου”.

Η ανάγνωση του εμπεριστατωμένου κειμένου ανέσυρε στην μνήμη μου ένα συμβάν, το οποίο συνδέεται τυχαίως και με δύο θανάτους: στην αρχή του έτους μας εγκατέλειψαν ο θεσσαλονικιός αρχιτέκτονας και φιλότεχνος Άρης Παπαδόπουλος, ιδιοκτήτης του café art Container (πεζόδρομος της “Αγνώστου Στρατιώτου”, δίπλα στα αρχαία της Ρωμαϊκής Αγοράς) και ο Γερμανός φιλόσοφος Bernhard Waldenfels (Μπέρνχαρντ Βάλντενφελς). Με κάποιο τρόπο, κάπως τυχαίως συνδέονται τα δύο πρόσωπα.

Προχωρώ στην “τυχανάλυση” – ο όρος ανήκει στην αυστριακό φιλόσοφο Walter Seitter (Βάλτερ Ζάιτερ) κείμενα του οποίου έχω μεταφράσει στα ελληνικά και κυκλοφορούν από τις εκδόσεις του περιοδικού ΕΝΕΚΕΝ – της συγκεκριμένης συνάφειας. Στο πλαίσιο των “φιλοσοφικών νυκτηγοριών” (πρόκειται για την μοναδική ελληνική εκδοχή των λεγόμενων café Philo τα οποία πραγματοποιούνται σε café ευρωπαϊκών μεγαλουπόλεων και κάτι αντίστοιχο πραγματοποιώ σε καφέ της Θεσσαλονίκης – αισίως για “δεκαπέντε και κάτι” χρόνια), φιλοξένησα μια από τις κορυφές της σύγχρονης γερμανικής φιλοσοφίας, τον φαινομενολόγο Bernhard Waldenfels.

Η συγκεκριμένη συνάντηση, όπως και πολλές άλλες για μακρό χρονικό διάστημα, έλαβε χώρα στο καφέ Container, του ακραίου “αισθητή” και φιλότεχνου Άρη Παπαδόπουλου.

Ο Γερμανός φαινομενολόγος επισκέφτηκε δύο φορές την Ελλάδα. Και τις δύο φορές προορισμός του ήταν η Θεσσαλονίκη. Κατά την δεύτερη επίσκεψή του στην πόλη ομίλησε στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο σε κλειστή συνάντηση της φιλοσοφικής σχολής, στο Ινστιτούτο Γκαίτε και στην ανοικτή σύναξη της “φιλοσοφικής νυκτηγορίας” στο café art Container. Και οι δύο επισκέψεις του οφείλονταν στην Βιεννέζα Σοφία Παντελιάδου.

Ο διακεκριμένος επισκέπτης ξεναγήθηκε στα Στάγειρα, την Βέροια (η υπογραφή του μαζί με τις εντυπώσεις του είναι καταγραμμένη στο βιβλίο επισκεπτών ενός ήσσονος σημασίας μουσείου της πόλης), την Βεργίνα, την Πύδνα. Στην Θεσσαλονίκη επισκεφτήκαμε το Γεντί Κουλέ, την Άνω Πόλη, περιδιαβήκαμε την αγορά και το βυζαντινό και αρχαιολογικό μουσείο. Οι ξεναγήσεις γινόταν στα γερμανικά από εμένα και την Σοφία Παντελιάδου και στα γαλλικά από τον Γιώργο Γιαννόπουλο και επεκτεινόταν πάντοτε σε σύντομες συζητήσεις, αλλά μεστές σε πολιτικό, κοινωνικό και φιλοσοφικό περιεχόμενο. Φυσικά το ενδιαφέρον επικεντρωνόταν και στην κατάσταση της χώρας, διότι ευρισκόμασταν ήδη μέσα στην δίνη της χρεοκοπίας.

Σε επίσκεψή μας στο αρχαιολογικό μουσείο – και αυτό συνδέει το συγκεκριμένο κείμενο με το άρθρο του Ραφαήλ Γκαϊδατζή, το οποίο λειτούργησε ως πυροδότης για την μνήμη μου – όπου συνόδευσα μόνος τον Γερμανό στοχαστή αντικρίσαμε κάποια στιγμή και τον “πάπυρο του Δερβενίου”.

Ενημέρωσα σύντομα, ο γερμανός φιλοξενούμενος έβγαλε τα γυαλιά του, τα φόρεσε, πλησίασε γερτός πιο κοντά και άρχισε να διαβάζει, ελληνομαθής γαρ… Αμέσως μετά και κάπως ενθουσιασμένος γύρισε και μου είπε: “Μα αυτό είναι ένα φιλοσοφικό κείμενο”.

Από τις πολλές συζητήσεις για διάφορα θέματα συγκρατώ ακόμη ζωντανή στην μνήμη μου αυτήν την φράση – τα υπόλοιπα είναι καταγεγραμμένα στις πρόχειρες και ασύντακτες σημειώσεις μου από εκείνες τις ημέρες – καθώς και μια άλλη την οποία εκστόμισε στα αρχαία Στάγειρα (Ολυμπιάδα) για τον μέγα Σταγειρίτη: “Τελικά ο Αριστοτέλης ήταν επαρχιώτης”!

Η ελληνομάθειά του – αναφερόμαστε στα αρχαία ελληνικά – δημιουργούσε μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα στις συζητήσεις μαζί του. Αλλά και ο ίδιος αισθανόταν μια οικειότητα με την χώρα και τους ανθρώπους εξ αιτίας της γλώσσας. Κάτι που είχε επισημάνει αμέσως κατά την πρώτη του επίσκεψη στην Θεσσαλονίκη όταν τον παραλάβαμε από το αεροδρόμιο, αναφέροντας χαρακτηριστικά τις λέξεις “είσοδος”, “έξοδος”.

Η τρίτη φράση που συγκρατώ ακόμη ζωντανή στην μνήμη μου αφορά στην σχέση του με την ελληνική γλώσσα. Ευρισκόμενοι στον περίβολο της μονής Βλατάδων τον ρώτησα εάν καταλαβαίνει τι σημαίνει η πινακίδα “βιβλιοπωλείο” επισημαίνοντας ότι είναι σύνθετη λέξη. Μετά από σύντομη σκέψη απάντησε: Buchhandlung – η αντίστοιχη γερμανική λέξη. Και μετά από μια σύντομη αναφορά μου στην εξέλιξη της ελληνικής από τα αρχαία στην Κοινή, την μεσαιωνική και την νέα μού αποκρίθηκε ότι: “Αν έμενα εδώ έξι μήνες νομίζω ότι θα μάθαινα την γλώσσα” – την νεοελληνική. Δεν νομίζω να χρειαζόταν τόσο χρονικό διάστημα.

Η βραδιά μαζί του στο café Container ήταν η πιο σημαντική σε όλη την διαδρομή των “φιλοσοφικών νυκτηγοριών”. Νομίζω ότι η γενικότερη παρουσία του στην Θεσσαλονίκη είναι ένα πολιτιστικό γεγονός μεγέθους για την πόλη. Και μπορεί να μην έχουν καταγραφεί οι επισκέψεις του από κανένα εγχώριο μέσο πληροφόρησης εκείνη την περίοδο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα παρασιωπηθούν αμετακλήτως και ες αεί.

Ήδη οδεύουν στην διεθνή βιβλιογραφία μέσω του τόμου “Το ταξιδιωτικό ημερολόγιο ενός φαινομενολόγου –Das Reisetagebuch eines Phaenomenologen”, όπου ο φιλόσοφος της “ξενότητας” και της “αποκριτικής λογικής”, περιγράφει ανάμεσα στις πολλές επισκέψεις του σε χώρες εκτός Γερμανίας και την διπλή επίσκεψη του στην Θεσσαλονίκη. Στην εξιστόρηση του Γερμανού επισκέπτη ηχούν πολλές από τις συζητήσεις που είχαμε σε διάφορα σημεία της πόλης, π.χ. για το μπρικολάζ στους τοίχους του Γεντί Κουλέ. Δεν γίνεται αναφορά στον “πάπυρο του Δερβενίου” και σε άλλα τα οποία συζητήσαμε, προφανώς διότι δεν θεωρήθηκαν τόσο σημαντικά για να καταγραφούν. Όπως κάποιες κακοήθειες των οικοδεσποτών του Αριστοτελείου. Ο επισκέπτης ευγενικός και σεβόμενος την γενικότερη φιλοξενία, – εξάλλου το “ξένο”, η “ξενότητα” και ότι σχετίζεται με αυτά είναι η δική του ιδιαίτερη και σημαντική συμβολή στην παγκόσμια φιλοσοφική συζήτηση – απέφυγε προφανώς να συμπεριλάβει και τις αρνητικές εμπειρίες του στο ημερολόγιό των ταξιδιών του.

Ο Άρης Παπαδόπουλος ήταν ιδιόρρυθμος και δύσκολος, αλλά είχε συμβάλλει και αυτός με το café art Container και με τον τρόπο του στην πολιτιστική, εικαστική κυρίως, κίνηση της Θεσσαλονίκης. Η παρουσία ωστόσο του Bernhard Waldenfels στον συγκεκριμένο χώρο και η όλη σύναξη εκείνης της βραδιάς των “φιλοσοφικών νυκτηγοριών” είχε μια αύρα από Weltgeist.

Μετέφρασα τα κεφάλαια από το ογκωδέστατο “Ημερολόγιο ενός φαινομενολόγου”, τα οποία αναφέρονται στην επίσκεψη του φιλοσόφου στην Θεσσαλονίκη και τα οποία εδώ και ένα έτος αναμένουν την έκδοσή τους. Ανάδειξη της Θεσσαλονίκης υπό την μορφή υποσημείωσης στην γεωγραφία του σύγχρονου πνεύματος. Κάτι είναι και αυτό.

Στο μεταξύ η πρόσοψη του café art Container έχει παραδοθεί στην βαρβαρότητα του εφήμερου και έχει γεμίσει “ορνιθογραφήματα” και αφισοκολλήσεις – αγριόχορτα σε εγκαταλελειμμένους τάφους.

*Ο Όμηρος Ταχμαζίδης είναι ερευνητής