Εσύ ήξερες ότι… Στη Θεσσαλονίκη υπάρχει το αρχαιότερο βιβλίο της Ευρώπης

Η Θεσσαλονίκη κρύβει ιστορίες σε κάθε γωνιά της. Από κτίρια και σημεία που προσπερνάμε καθημερινά μέχρι ιστορίες και μικρές λεπτομέρειες της πόλης που δύσκολα προσέχει κανείς ή δεν έχει ακούσει κάτι γι’ αυτές.

Αυτή η στήλη ξεψαχνίζει μικρά και μεγάλα μυστικά της πόλης.

Εσύ ήξερες ότι…

Στη Θεσσαλονίκη υπάρχει το αρχαιότερο βιβλίο της Ευρώπης.

Και όμως. Πρόκειται για τον Πάπυρο του Δερβενίου και αυτή είναι η ιστορία του.

Λίγα χιλιόμετρα έξω από τη Θεσσαλονίκη, σε έναν τάφο που ανασκάφηκε τυχαία το 1962 στο Δερβένι, βρέθηκε ένα αντικείμενο που κανείς δεν περίμενε να επιβιώσει: ένας καμένος πάπυρος.

Ο Πάπυρος του Δερβενίου θεωρείται σήμερα το αρχαιότερο σωζόμενο βιβλίο της Ευρώπης, γραμμένο γύρω στο 340 π.Χ, ίσως και λίγο νωρίτερα.

Το παράδοξο είναι ότι σώθηκε ακριβώς επειδή… κάηκε.

Ο πάπυρος βρέθηκε σε έναν μακεδονικό τάφο της κλασικής εποχής. Όταν ο νεκρός αποτεφρώθηκε, η φωτιά άνθρακοποίησε το υλικό του παπύρου. Αυτή η διαδικασία τον έκανε εύθραυστο αλλά ταυτόχρονα τον προστάτευσε από την πλήρη αποσύνθεση.

Για αιώνες, τα περισσότερα αρχαία βιβλία χάθηκαν επειδή ήταν γραμμένα σε εύθραυστα υλικά όπως ο πάπυρος. Η περίπτωση του Δερβενίου είναι σχεδόν θαυμαστή: η φωτιά λειτούργησε σαν μια αρχαία μορφή συντήρησης.

Το κείμενο που περιέχει ο πάπυρος είναι εξίσου συναρπαστικό. Πρόκειται για ένα φιλοσοφικό σχόλιο σε έναν ορφικό ύμνο, δηλαδή σε ένα ποίημα που αποδίδεται στη μυστηριακή παράδοση του Ορφέας.

Ο άγνωστος συγγραφέας του παπύρου επιχειρεί κάτι τολμηρό για την εποχή. Να ερμηνεύσει έναν μυστικιστικό ύμνο με εργαλεία φιλοσοφίας και ορθολογισμού.

Μέσα από το κείμενο περνούν ιδέες που θυμίζουν την κοσμολογία των προσωκρατικών φιλοσόφων, όπως του Αναξαγόρας και του Ηράκλειτος.

Ο συγγραφέας προσπαθεί να εξηγήσει τους θεούς ως φυσικές δυνάμεις και το σύμπαν ως μια ενιαία λογική τάξη.

Με άλλα λόγια, ο πάπυρος είναι ένα παράθυρο σε μια εποχή όπου ο μύθος και η φιλοσοφία συναντιούνται.

Σήμερα ο πάπυρος θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα γραπτά τεκμήρια της αρχαιότητας. Το 2015 εντάχθηκε στο διεθνές πρόγραμμα μνήμης της ανθρωπότητας της UNESCO.

Σύμφωνα με την UNESCO “Ο Πάπυρος του Δερβενίου έχει τεράστια σημασία, όχι μόνο για τη μελέτη της ελληνικής θρησκείας και της φιλοσοφίας, οι οποίες είναι η βάση της δυτικής φιλοσοφικής σκέψης, αλλά και επειδή αποδεικνύει την πρώιμη χρονολόγηση των Ορφικών ποιημάτων προσφέροντας μια ξεχωριστή έκδοση του προσωκρατικών φιλοσόφων. Ο Πάπυρος του Δερβενίου, που αποτελεί το πρώτο βιβλίο της δυτικής παράδοσης, έχει παγκόσμια σημασία, δεδομένου ότι αντανακλά τις οικουμενικές αξίες του ανθρώπου: την ανάγκη του να κατανοήσει τον κόσμο , την επιθυμία του να ανήκει σε μια ανθρώπινη κοινωνία με κοινώς παραδεκτούς κανόνες και την αγωνία του να αντιμετωπίσει το τέλος της ζωής.”

Δεν είναι απλώς ένα αρχαιολογικό εύρημα. Είναι ένα σπάνιο ίχνος του τρόπου με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες διάβαζαν, ερμήνευαν και προσπαθούσαν να κατανοήσουν τον κόσμο.

Για τη Θεσσαλονίκη, ο Πάπυρος του Δερβενίου έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι μόνο ένα παγκόσμιο πολιτιστικό τεκμήριο· είναι και ένα εύρημα που συνδέει τη σύγχρονη πόλη με την πνευματική ιστορία της αρχαίας Μακεδονίας.

Σε μια εποχή όπου η αρχαιολογία συχνά αντιμετωπίζεται σαν παρελθόν, ο πάπυρος θυμίζει κάτι διαφορετικό: ότι οι άνθρωποι πριν από 2.300 χρόνια είχαν τις ίδιες αγωνίες, για τη φύση του κόσμου, για τους θεούς, για το νόημα της ζωής.

Και κάπως έτσι, ένα καμένο βιβλίο από έναν τάφο έξω από τη Θεσσαλονίκη εξακολουθεί να μιλάει.

Πού θα τον βρεις

Ο πάπυρος φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και αποτελεί ένα από τα πολυτιμότερα εκθέματά του.

Στην επίσημη ιστοσελίδα του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, διαβάζουμε:

Ο πάπυρος του Δερβενίου, το αρχαιότερο βιβλίο της Ευρώπης, αποτελεί ένα από τα πολυτιμότερα εκθέματα του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Παράλληλα, είναι και ένα από τα σπανιότερα ευρήματα του ελληνικού χώρου, καθώς το κλίμα της Ελλάδας δεν ευνοεί τη διατήρηση παπύρων. Το τμήμα του παπύρου, το οποίο διασώθηκε ακριβώς επειδή απανθρακώθηκε, βρέθηκε το 1962 στον κιβωτιόσχημο τάφο Α του νεκροταφείου του Δερβενίου, ανάμεσα στα υπολείμματα της νεκρικής πυράς.

Η γραφή του παπύρου χρονολογείται ανάμεσα στο 340 και στο 320 π.Χ., το βιβλίο όμως το οποίο αντιγράφεται σε αυτόν είναι πολύ παλαιότερο (χρονολογείται περίπου στο 420-410 π.Χ.). Ο συγγραφέας του βιβλίου, το οποίο κινείται στα όρια μεταξύ θεολογίας και φιλοσοφίας, ήταν πιθανότατα ο Ευθύφρων από τα Πρόσπαλτα, έναν δήμο της Αττικής.

Το σωζόμενο τμήμα του παπύρου αποτελεί το επάνω μέρος του κυλίνδρου (του βιβλίου που προέκυπτε από τη συνένωση πολλών φύλλων παπύρου). Το κείμενο είναι γραμμένο σε στήλες, από τις οποίες αποκαθίστανται 26 και διαιρείται σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος γίνεται μια περιγραφή των λατρευτικών πρακτικών που σχετίζονται με τη μεταθανάτια τύχη των ψυχών. Στο δεύτερο μέρος υπάρχει ένας ορφικός ύμνος που συνόδευε τις τελετουργίες των μυστών, για τους οποίους προορίζει ο συγγραφέας το βιβλίο του.