«Ἐπὶ ἀσπαλάθων…» Το τελευταίο «όχι» του Γιώργου Σεφέρη

Ο ασπάλαθος (επιστημονική ονομασία Calicotome villosa), ένα από τα πιο όμορφα φυτά της Ελληνικής φύσης είναι ένας ανθεκτικός, αγκαθωτός φυλλοβόλος θάμνος, αυτόχθονος στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ανθίζει την άνοιξη με κίτρινα, ευωδιαστά άνθη και αποτελεί βασικό στοιχείο των φρυγανικών οικοσυστημάτων, ενώ απαντάται σε αφθονία τόσο στην ηπειρωτική όσο και στη νησιωτική Ελλάδα.

Στην αρχαιότητα, ο ασπάλαθος συνδέθηκε με την τιμωρία των τυράννων στον Άδη. Στο κλείσιμο της «Πολιτείας» του Πλάτωνα (Μύθος του Ηρός), περιγράφεται η τιμωρία του τυράννου Αρδιαίου, τον οποίο οι εκτελεστές έσερναν πάνω σε ανθισμένους ασπαλάθους, γδέρνοντάς τον πριν τον ρίξουν στα Τάρταρα.

Σε αυτή την αναφορά βασίστηκε ο Γιώργος Σεφέρης για το τελευταίο του ποίημα, «Ἐπὶ ἀσπαλάθων…», το οποίο αποτέλεσε μια ηχηρή πράξη αντίστασης και πολιτική καταδίκη της δικτατορίας των Συνταγματαρχών.

Γράφτηκε στις 31 Μαρτίου 1971 και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Το Βήμα» στις 23 Σεπτεμβρίου 1971, μόλις τρεις ημέρες μετά τον θάνατο του ποιητή.

Το ποίημα επισφράγισε τη συνεπή στάση του Σεφέρη κατά της Χούντας, που είχε ξεκινήσει με την ιστορική του δήλωση στο BBC το 1969.

Η κηδεία του, λίγες μέρες μετά τη δημοσίευση του ποιήματος, μετατράπηκε στην πρώτη μεγάλη αντιδικτατορική διαδήλωση στην Αθήνα, με το πλήθος να αποχαιρετά τον ποιητή τραγουδώντας το (τότε απαγορευμένο) μελοποιημένο ποίημά του, «Άρνηση» (Στο περιγιάλι το κρυφό).

«Ἐπὶ ἀσπαλάθων…»

Ήταν ωραίο το Σούνιο τη μέρα εκείνη του Ευαγγελισμού πάλι με την άνοιξη. Λιγοστά πράσινα φύλλα γύρω στις σκουριασμένες πέτρες το κόκκινο χώμα κι ασπάλαθοι δείχνοντας έτοιμα τα μεγάλα τους βελόνια και τους κίτρινους ανθούς. Απόμακρα οι αρχαίες κολόνες, χορδές μιας άρπας αντηχούν ακόμη… Γαλήνη. —Τί μπορεί να μου θύμισε τον Αρδιαίο εκείνον; Μια λέξη στον Πλάτωνα θαρρώ, χαμένη στου μυαλού τ’ αυλάκια· τ’ όνομα του κίτρινου θάμνου δεν άλλαξε από εκείνους τους καιρούς. Το βράδυ βρήκα την περικοπή: «Τον έδεσαν χειροπόδαρα» μας λέει «τον έριξαν χάμω και τον έγδαραν τον έσυραν παράμερα τον καταξέσκισαν απάνω στους αγκαθερούς ασπάλαθους και πήγαν και τον πέταξαν στον Τάρταρο, κουρέλι». Έτσι στον κάτω κόσμο πλέρωνε τα κρίματά του ο Παμφύλιος Αρδιαίος ο πανάθλιος Τύραννος.

Πηγή: Ασπάλαθος – Wikipedia