Τρεις απόψεις για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή

Τρεις ειδικοί γράφουν με αφορμή τις συγκλονιστικές ιστορικές φωτογραφίες που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας 82 χρόνια μετά, χάρη στη σελίδα Greece at WWWII Archives, από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τα γερμανικά στρατεύματα Κατοχής, την Πρωτομαγιά του 1944.

«Λέξεις όπως “ηρωισμός”, τώρα γίνονται εικόνα αδιάψευστη»

Λέξεις: Ιάσονας Χανδρινός

Από την Ελλάδα την περίοδο της Κατοχής πέρασαν εκατοντάδες χιλιάδες Γερμανοί στρατιώτες. Φρουρές, στρατεύματα κατοχής, περαστικοί για τα διάφορα μέτωπα, ασθενείς σε ανάρρωση, πεζικάριοι, Ες-Ες, ναύτες, αεροπόροι. Πολλοί είχαν μαζί τους φωτογραφικές μηχανές και απαθανάτιζαν με συστηματικό τρόπο την καθημερινότητα της θητείας και μαζί τα άγνωστα για αυτούς μέρη και πρόσωπα της κατεχόμενης χώρας, καθώς ο τουρισμός είναι ένα αρχαιότατο ένστικτο στον άνθρωπο. Εκατομμύρια φωτογραφίες από τον Πόλεμο βγαίνουν εδώ και πάρα πολλά χρόνια από σεντούκια και ντουλάπες στη Γερμανία και πωλούνται σε δημοπρασίες ανά τον κόσμο. Χθες, ένας πωλητής από το Βέλγιο έβαλε για δημοπρασία στο ebay οκτώ μικρές φωτογραφίες-αναμνηστικά ενός Γερμανού στρατιωτικού (δεν γνωρίζουμε ποιου ούτε γιατί τις τράβηξε) και ο συναγερμός στους παροικούντες την Ιερουσαλήμ έχει δικαίως χτυπήσει. Είναι λήψεις από την Πρωτομαγιά του 1944 και την εκτέλεση των 200 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Είμαι συγκλονισμένος. Είναι τα μοναδικά οπτικά τεκμήρια για το γεγονός 80 χρόνια μετά, και όχι μόνο δεν είναι αφηρημένες λήψεις, αλλά κάδρα γεμάτα ευκρινείς μικρές λεπτομέρειες. Καλοντυμένοι και κουρεμένοι γουλί φτάνουν με φορτηγά από το Χαιδάρι. Ένας Ιταλός βοηθητικός της Βέρμαχτ με τσιγάρο μπροστά σε ένα φορτηγό. Τα πρόσωπα των μελλοθανάτων φαίνονται καθαρά. Έξω από την είσοδο του Σκοπευτηρίου, κάτι πεταμένα ρούχα (αυτών που προηγήθηκαν). Παράστημα στητό. Βλέμμα σταθερό. Μισάνοιχτα στόματα κατά το βάδισμα -κάτι τραγουδούν. Ένας σηκώνει το χέρι σε γροθιά. Ένας αστυνομικός στην πύλη του Σκοπευτηρίου χαμογελάει. Είναι επειδή χαιρετά τους φίλους τους τους Γερμανούς ή κάποιος από τους μελλοθάνατους του λέει χαρούμενος “πάμε για καθαρό αέρα” ή κάτι τέτοιο; Ο ψυχρός φακός του κατακτητή συναντά το αγέρωχο βλέμμα των κομμουνιστών αγωνιστών, όπως οδηγούνται σε ομάδες για να τουφεκιστούν.

Λέξεις όπως “ηρωισμός” που μέχρι τώρα ήταν επενδύσεις νοήματος και επικοί τόνοι πάνω στην ιστορική ανάμνηση, τώρα γίνονται εικόνα αδιάψευστη. Και μια από τις πιο εμβληματικές στιγμές της Κατοχής και της Αντίστασης, μια σελίδα της εθνικής ιστορίας, αποκτά ήχο, παλμό, σχεδόν χρώμα. Δεν ξέρω ποιος ήταν ο Γερμανός που απαθανάτισε τους δεσμώτες της Ακροναυπλίας -κάποιοι μετρούσαν 8 χρόνια στα σίδερα- που πάνε περήφανοι να στηθούν μπροστά στη μάντρα που ο Βάρναλης αποκάλεσε “το σύνορο του κόσμου” και τι είχε στο μυαλό του. Εκτελούσε υπηρεσία προπαγανδιστικής τεκμηρίωσης; Ήθελε να τις δείχνει στα παιδιά του μετά τον Πόλεμο και να λέει “να πώς μοιάζουν οι Έλληνες εγκληματίες”; Να τις βλέπει και να αναπολεί τη θητεία του στην Ελλάδα; Ή τον παρακίνησε κάποιος μικρός κρυφός θαυμασμός για τους εχθρούς που αντίκρισαν κατάματα και αλύγιστοι τον θάνατο;

Κι απ’ τα Ιερά τους Κόκκαλα Πρώτη του Μάη και πάλι Θα ξεπηδήσει η Λευτεριά κι ο Καθαρμός του Κόσμου

Κώστας Βάρναλης

*Ο Ιάσονας Χανδρινός είναι ιστορικός

«Αυτοί οι άνθρωποι ήταν πρωτίστως θύματα του αντικομμουνιστικού ελληνικού κράτους και δευτερευόντως των Γερμανών κατακτητών»

Λέξεις: Μενέλαος Χαραλαμπίδης

Πρώτες σκέψεις για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, που εμφανίστηκαν χθες προς δημοπρασία στο eBay:

Οι φωτογραφίες είναι συγκλονιστικές. Τα λόγια μοιάζουν φτωχά για να περιγράψουν τα συναισθήματα που μας δημιουργούν. Πρέπει να γίνει προσπάθεια ώστε αυτές οι φωτογραφίες να αποκτηθούν και να κατατεθούν σε επίσημο αρχειακό φορέα, με τον όρο ότι θα είναι διαθέσιμες στην έρευνα και ότι τα ψηφιακά τους αντίγραφα θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς αντίτιμο σε εκδόσεις, εκθέσεις, ντοκιμαντέρ κ.ά. Μεγάλος αριθμός πολύτιμων πηγών (έγγραφα, φωτογραφίες, κινηματογραφικά αρχεία, αντικείμενα κ.ά.) αγοράζεται από ιδιώτες συλλέκτες, χρησιμοποιείται για ιδιωτική χρήση και δεν είναι διαθέσιμος στην έρευνα.

Οι φωτογραφίες αυτές χρειάζονται επιστημονική τεκμηρίωση. Βλέπουμε λήψεις από το στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου, από τα γερμανικά φορτηγά που μετέφεραν τους κρατουμένους και από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι απεικονίζουν κάποιους από τους 200 εκτελεσμένους της Πρωτομαγιάς του 1944, γιατί η ίδια διαδικασία επαναλήφθηκε λίγες ημέρες αργότερα, στις 10 Μαΐου 1944, με την εκτέλεση άλλων 100 πολιτικών κρατουμένων. Συνεπώς, πρέπει να αναγνωρίσουμε τουλάχιστον ένα από τα πρόσωπα που διακρίνονται σε αυτές.

Αν θέλουμε να αφηγηθούμε την ιστορία των κομμουνιστών πολιτικών κρατουμένων που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, αφετηρία μας δεν μπορεί να είναι η περίοδος της Κατοχής, αλλά εκείνη της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936, που επιβλήθηκε από τον Ιωάννη Μεταξά με την υποστήριξη του βασιλιά. Και αυτό διότι οι 157 από τους 200 εκτελεσμένους ήταν κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι που είχαν συλληφθεί από τις αρχές ασφαλείας του δικτατορικού καθεστώτος του Ιωάννη Μεταξά την περίοδο 1936–1939 και είχαν παραδοθεί από τις ελληνικές αρχές στα γερμανικά στρατεύματα, όταν αυτά εισέβαλαν στη χώρα τον Απρίλιο του 1941. Όμως, και μετά την κατάληψη της χώρας από τους Γερμανούς και τους συμμάχους τους, η διοίκηση των χώρων κράτησης των κομμουνιστών παρέμεινε στα χέρια της Ελληνικής Χωροφυλακής. Με άλλα λόγια, αυτοί οι άνθρωποι ήταν πρωτίστως θύματα του αντικομμουνιστικού ελληνικού κράτους και δευτερευόντως των Γερμανών κατακτητών.

Εκτός από τους 157 προπολεμικούς κομμουνιστές πολιτικούς κρατουμένους (από αυτούς, τρεις ήταν αρχειομαρξιστές και τέσσερις τροτσκιστές), μεταξύ των εκτελεσμένων της Πρωτομαγιάς του 1944 υπήρχαν και τουλάχιστον 22 μέλη του ΕΑΜ, τα οποία είχαν συλληφθεί κατά τη διάρκεια της Κατοχής από την Ελληνική Χωροφυλακή, η οποία τα παρέδωσε στους Γερμανούς προς εκτέλεση.

Θα μπορούσαμε να έχουμε μια σαφέστερη εικόνα για τα θύματα αυτά, καθώς έχουμε ηθική υποχρέωση να τιμούμε τη μνήμη τους. Όμως το ελληνικό κράτος εξακολουθεί να κρατά κλειστά τα πολύτιμα για την έρευνα αρχεία των ελληνικών υπηρεσιών ασφαλείας, παρά το γεγονός ότι έχουν περάσει 80 χρόνια από τη λήξη του πολέμου και 85 χρόνια από την περίοδο της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά.

*Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης είναι ιστορικός

«Η επιμονή στην προτεραιότητα των δεδομένων δεν είναι ουδετερότητα· είναι η μόνη μορφή επιστημονικής δέσμευσης»

Λέξεις: Δ.Α.

Επειδή βλέπω ότι έχει ξεσπάσει μια μικρή αντιπαράθεση μεταξύ ιστορικών, έχω μια επιστημολογική ανάγνωση της συζήτησης για τους 200 εκτελεσμένους κομμουνιστές και ΕΑΜίτες της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944. Μια ανάγνωση ξεκινά από το «ποια είναι η τάξη των γεγονότων». Τα δεδομένα δεν είναι απλώς ένα ακόμη συστατικό της ιστορικής γραφής· είναι το όριο μέσα στο οποίο μπορεί να κινηθεί κάθε ερμηνεία. Η αφήγηση είναι αναγκαία για να αποκτήσει συνοχή το παρελθόν, αλλά δεν έχει το δικαίωμα να αναδιατάσσει την αιτιακή δομή των γεγονότων.

Στην περίπτωση της Καισαριανής, το επίπεδο των δεδομένων είναι νομίζω σαφές. Το στρατόπεδο Χαϊδαρίου τελούσε υπό γερμανική διοίκηση των SS. Η επιλογή των 200 εντάχθηκε ρητά στην πολιτική των αντιποίνων μετά το φόνο του στρατηγού Φραντς Κρεχ λίγες μέρες νωρίτερα. Η μεταφορά τους στο Σκοπευτήριο και η εκτέλεση οργανώθηκαν και πραγματοποιήθηκαν από γερμανικές δυνάμεις και μάλιστα ανακοινώθηκαν ως γερμανικό μέτρο αντιποίνων. Αυτά δεν αποτελούν ερμηνευτικές εκδοχές αλλά εμπειρικά τεκμήρια. Εξίσου τεκμηριωμένο είναι ότι η μεγάλη πλειονότητα των εκτελεσμένων ήταν κομμουνιστές κρατούμενοι -Ακροναυπλιώτες και Αναφιώτες- κυρίως εργάτες και στελέχη του συνδικαλιστικού κινήματος που είχαν συλληφθεί πριν από τον πόλεμο από το καθεστώς Μεταξά και ότι το 1941 δεν απελευθερώθηκαν αλλά μεταβιβάστηκαν σε καθεστώς γερμανικής ομηρίας. Και τα δύο σύνολα στοιχείων ανήκουν στον πυρήνα των ιστορικών δεδομένων.

Το επιστημολογικό πρόβλημα εμφανίζεται όταν περνάμε από τη διαδοχή των γεγονότων στην ιεράρχησή τους. Εκεί παρατηρείται συχνά μια μετατόπιση: η προϋπόθεση μετατρέπεται σε αιτία και η αιτία υποβαθμίζεται σε συγκυρία. Η προπολεμική σύλληψη και κράτηση είναι η συνθήκη δυνατότητας της ομηρίας αλλά δεν προκύπτει ότι είναι ο μηχανισμός που παράγει την εκτέλεση. Η εκτέλεση παράγεται από μια συγκεκριμένη πολιτική αντιποίνων, η οποία αποφασίζεται και εφαρμόζεται από την κατοχική εξουσία. Όταν αυτή η αιτιακή ακολουθία αντιστρέφεται, δεν προκύπτει νέα γνώση αλλά αλλαγή νοηματικού πλαισίου.

Η προτεραιότητα των δεδομένων σημαίνει ότι η αφήγηση δεν μπορεί να επιλέγει αυθαίρετα την «αφετηρία» της ιστορίας. Η επιλογή του 1936, του 1941 ή του 1944 θέλει προσοχή. Όταν ως σημείο εκκίνησης τίθεται η προπολεμική αντικομμουνιστική καταστολή, ο μηχανισμός που παράγει τις εκτελέσεις μετατοπίζεται προς τα πίσω. Όταν ως αφετηρία τίθεται η πολιτική των αντιποίνων, η εκτέλεση των 200 εμφανίζεται ως πράξη κατοχικής τρομοκρατίας. Η επιστημονική συνέπεια απαιτεί να διατηρηθεί η διαδοχή: προπολεμική σύλληψη – κατοχική ομηρία – μαζικές εκτελέσεις ως αντίποινα.

Η προπολεμική καταστολή δεν είναι ασήμαντη. Αντίθετα, είναι απολύτως κρίσιμη για να κατανοήσουμε ποιοι ήταν οι εκτελεσμένοι και γιατί βρέθηκαν διαθέσιμοι ως όμηροι. Η σημασία της, όμως, βρίσκεται στο επίπεδο της συνθήκης δυνατότητας και όχι της άμεσης αιτίας. Η διάκριση ανάμεσα σε «συνθήκη δυνατότητας» και «αιτιακό μηχανισμό» είναι θεμελιώδης για κάθε σοβαρή ιστορική ανάλυση. Όταν καταργείται, η ιστορία μετατρέπεται σε αυθαίρετη ηθικοπολιτική αφήγηση αντί να ανασυνθέτει τη δομή των γεγονότων.

Η επιμονή στην προτεραιότητα των δεδομένων δεν είναι ουδετερότητα· είναι η μόνη μορφή επιστημονικής δέσμευσης. Προστατεύει την ιστορική ανάλυση τόσο από την υποβάθμιση της ναζιστικής κατοχικής βίας και τρομοκρατίας όσο και από τη διαγραφή της μακράς διάρκειας της κρατικής αντικομουνιστικής καταστολής στην Ελλάδα. Τα ίδια τα τεκμήρια επιβάλλουν μια συγκεκριμένη τάξη: η εκτέλεση είναι ναζιστικό έγκλημα αντιποίνων που κατέστη δυνατό επειδή προϋπήρχε ένα σώμα πολιτικών κρατουμένων. Η ιστοριογραφία που παραμένει πιστή σε αυτή τη δομή δεν εξισορροπεί ευθύνες ούτε τις μεταθέτει· αποδίδει σε κάθε επίπεδο το ιστορικό του βάρος και διατηρεί την ιστορική γνώση εντός των ορίων που θέτουν οι πηγές.

Αν το κείμενο ακούγεται κάπως «βαρύ», ζητώ συγγνώμη. Η πρόθεση είναι περισσότερο να ξεκαθαρίσουμε τα επίπεδα της συζήτησης παρά να την οξύνουμε.