Μάλτα: Από τα μουσεία της Βαλέτας, στους μεγαλιθικούς ναούς, στο μέγαρο του ιεροεξεταστή και στο «The Ship»

Λέξεις, εικόνες: Στέργιος Μήτας 

Αυτό το μικρό νησί στη μέση της Μεσογείου, με τη μακρινή και άγνωστη ιστορία, με τα σπίτια από ασβεστόλιθο και τις χρωματιστές gallariji στις προσόψεις, με γοητεύει κάθε φορά που πηγαίνω.

Και δεν είναι μόνο η ιστορία και τα σπίτια. Είναι οι άνθρωποι, είναι το φώς, είναι το τοπίο, είναι τα αμπέλια, είναι τα πλακόστρωτα στενά με τις Μαντόνες στα εικονοστάσια.

Η Μάλτα είναι ένας εύκολος προορισμός και έρχεσαι σε μιάμιση ώρα, πολλές φορές με εισιτήρια φθηνότερα από μια ημερήσια εξόρμηση με αυτοκίνητο στην Ελλάδα. Το νησί είναι μικρό, έχει πολύ καλό δίκτυο δημόσιων λεωφορείων, αλλά και πολλά ταξί γνωστής εφαρμογής, οικονομικά και με ευγενικούς οδηγούς.

Η Βαλέτα είναι μια όμορφη πόλη με το ιστορικό της κέντρο πεζοδρομημένο και ευχάριστο να το περπατήσεις. Αν ψάξεις για διαμονή αξίζει να βρεις ένα παραδοσιακό σπίτι με gallarija, για να νοιώσεις την τοπική ατμόσφαιρα των σπιτιών. Αν βαριέσαι τα μουσεία μπορείς να μην πάς, αλλά να πας οπωσδήποτε στον αρχαιολογικό χώρο με τους μεγαλιθικούς ναούς το Hagar Qim.

Αν είσαι vegetarian όπως εγώ, δεν είναι και το καλύτερο μέρος. Αν αγαπάς το κρασί όπως κι εγώ, θα βρεις ενδιαφέροντα οινοποιεία να δοκιμάσεις τις δύο ντόπιες ποικιλίες που υπάρχουν μόνον εδώ. Στην Μάλτα δεν έρχεσαι για τις παραλίες, ούτε καλοκαίρι, τις υπόλοιπες εποχές είναι πολύ πιο ευχάριστος ο καιρός και λιγότερος ο κόσμος.

Ξαναέγραψα για την Μάλτα για ένα ταξίδι που είχα κάνει από την παγωμένη Νορβηγία στη ζεστή Μάλτα, αν θέλεις να το διαβάσεις είναι εδώ: 

Κήποι Upper Barrakka – μπαλκόνι με θέα στο λιμάνι

Ξεκινήσαμε νωρίς το πρωί με την Αρετή την περιήγηση μας στη Βαλέτα και αυτό ήταν από τα πρώτα σημεία που θέλαμε να δούμε, γιατί μόνο νωρίς το πρωί είναι άδειο. Αυτό το πέτρινο μπαλκόνι του 17ου αιώνα είναι ψηλά και δίνει μια ανοιχτή, καθαρή θέα στο λιμάνι.

Ο ήλιος είναι μπροστά σου, με εκείνο το γλυκό πρωινό φώς που, έστω και για λίγο, σε κάνει να ονειρευτείς και να πεις μέσα σου: τι ωραία που είναι η ζωή.

Λέγονται κήποι, αλλά μην περιμένεις να δεις τίποτα μεγάλες εκτάσεις πράσινου. Ίσως τους ταιριάζει περισσότερο ο τίτλος ‘’μπαλκόνι με θέα στο λιμάνι’’.

Από κάτω είναι και κάτι κανόνια που μαζεύουν τουρίστες στις δώδεκα το μεσημέρι, που θα τα βάλουν να κάνουν το καθιερωμένο ‘’μπάμ’’.

Το πρωινό φως στις gallariji

Μετά τους κήπους Upper Barrakka περπατήσαμε γρήγορα με την Αρετή, για να προλάβουμε το χειμερινό πρωινό φως τη στιγμή που αρχίζει να ακουμπά τις ξύλινες gallariji. Αυτή την εικόνα που βλέπεις στη φωτογραφία την έχεις μόνο το πρωί, λίγο αργότερα χάνεται.

Το φως γλιστρά πάνω στο παλιό ξύλο, στα μικρά τζάμια, στις ατέλειες του χρόνου. Φωτίζει τις όψεις των σπιτιών αλλά και την καθημερινότητα που μοιάζει να έχει παγώσει σε άλλη εποχή.

Για μένα είναι το απόλυτο σκηνικό της Βαλέτας. Ένα καθαρά κινηματογραφικό περιβάλλον, σαν να μπήκες στο καλύτερο location για γύρισμα ταινίας. Δεν θα το βρεις πουθενά αλλού. Σου δίνει μια ήρεμη, πρωινή ζεστασιά και την ευχάριστη βεβαιότητα ότι βρίσκεσαι μέσα σε έναν τόπο με έντονη ατμόσφαιρα — και ότι καλά έκανες και ήρθες να τον δεις.

Όσο για τις gallariji, που τις αγαπάω πολύ, θα τις δούμε αναλυτικά λίγο πιο κάτω.

Στα στενά δρομάκια της Βαλέτας – σπίτια από ασβεστόλιθο

Να το πω ξανά, το πρωί αξίζει να έρθεις να περπατήσεις εδώ. Θα ανταμειφτείς με την ησυχία – δεν υπάρχουν ακόμη τουρίστες, η πόλη ξυπνάει αργά – και το πρωινό φώς ζωντανεύει τους ασβεστόλιθους και τις gallariji. Μπορείς να χαθείς μέσα σε ατελείωτα στενάκια, όλα με το ίδιο ύφος και την αίσθηση μιας ανθρώπινης, ζεστής γειτονιάς.

Το υλικό είναι παντού το ίδιο, ασβεστόλιθος. Aυτό είχε το νησί αυτό χρησιμοποίησαν για να χτίσουν τα σπίτια αλλά και τα μεγάλα δημόσια κτίρια. Ενα απόλυτο οικολογικό αστικό περιβάλλον – από την φύση κατευθείαν στο σπίτι.

Ο ασβεστόλιθος δίνει στη Βαλέτα το χρώμα της. Μαλακός όταν εξορύσσεται, σκληραίνει με τον χρόνο και παίρνει αυτή τη ζεστή, μελί απόχρωση που αλλάζει μέσα στη μέρα. Πάνω του ακουμπάνε οι βαριές ξύλινες πόρτες, συχνά ζωγραφισμένες με έντονα χρώματα, με μεταλλικά ρόπτρα και φθαρμένα σημάδια χρήσης.

Μικρές λεπτομέρειες που, περπατώντας αργά, σε κάνουν να σταματάς ξανά και ξανά να τις βλέπεις και να τις φωτογραφίζεις.

Pastizzeria

Μετά το πρωινό περπάτημα για να προλάβουμε το φώς άρχισε να μας τυλίγει και μια πρωινή πείνα. Ψάξαμε κάτι απλό, παραδοσιακό, για πρωινό. Σταματήσαμε σε μια pastizzeria, αυτά τα μικρά μαγαζιά που συναντάς συχνά στη Μάλτα.

Ο κύριος πίσω από τον πάγκο ήταν πολύ πρόθυμος. Μας εξήγησε τι περιείχε το κάθε είδος και, όταν του είπαμε ότι είμαστε vegetarian μας πρότεινε Pastizzi και Qassatat. Για εμάς ήταν ιδανικά, διαφορετικά υπάρχουν και τυρόπιτες με κρέας ή κοτόπουλο.

Τα pastizzi είναι μικρές πίτες από σφολιατένια ζύμη, από τα πιο συνηθισμένα καθημερινά φαγητά του νησιού. Τέτοια μαγαζάκια είδαμε πολλά. Δεν πρόκειται για εργαστήρια που τα φτιάχνουν επιτόπου, συνήθως τα προμηθεύονται από μεγαλύτερες βιοτεχνίες και τα ψήνουν εκείνη τη στιγμή. Απλό, γρήγορο, και μέσα στον ρυθμό της πόλης.

Qassatat – Κασάτατ

Μοιάζει σαν γλυπτό στο χέρι της Αρετής. Είναι από τα πιο δημοφιλή και εμβληματικά “street food” της Μάλτας, μαζί με τα πασίγνωστα Pastizzi.

Ενώ τα Pastizzi φτιάχνονται συνήθως με φύλλο σφολιάτας, τα Qassatat έχουν μια πιο στιβαρή, τριφτή ζύμη -παρόμοια με τη δική μας ζύμη κουρού. Είναι αρκετά σταθερή η ζύμη ώστε να μπορείς να το φας στο χέρι καθώς περπατάς, χωρίς να θρυμματίζεται παντού, όπως η σφολιάτα.

Το Qassatat έχει ένα πολύ χαρακτηριστικό σχήμα που θυμίζει μικρό πουγκί. Η ζύμη κόβεται σε κύκλο, μπαίνει η γέμιση στο κέντρο και μετά οι άκρες διπλώνονται προς τα πάνω, αφήνοντας μια μικρή τρύπα στην κορυφή ώστε να φαίνεται η γέμιση και να φεύγουν οι υδρατμοί κατά το ψήσιμο.

Αυτό που πήραμε ήταν με σπανάκι που είναι η αγαπημένη εναλλακτική όσων θέλουν κάτι λίγο πιο “πλούσιο” σε γεύση από την κλασική γέμιση ρικότας. Οι Μαλτέζοι τα συνοδεύουν συχνά με το τοπικό τους αναψυκτικό, το Kinnie, που έχει μια ιδιαίτερη πικρόγλυκη γεύση από πορτοκάλια και βότανα.

Για καφέ στη Βαλέτα

Μετά το Μαλτέζικο πρωινό χρειαζόμασταν ένα καφέ. Όχι τόσο για να ξυπνήσουμε, αλλά για να βρούμε τον ρυθμό μας. Στη Βαλέτα έχει παντού καφέ τα πιο πολλά τουριστικά, προβλέψιμα, αλλά και μερικά που ξεχωρίζουν αν κάνεις ένα βήμα πιο πέρα από τους κεντρικούς δρόμους.

Καθισμένος με τον καφέ στο χέρι, στον πρωινό ήλιο, νιώθεις μια διπλή τόνωση. Ο καφές δουλεύει από μέσα, ο ήλιος από έξω. Ο καφές θα σε τονώσει για την συνέχεια της ημέρας και ο ήλιος θα σου φτιάξει την διάθεση. Είναι μια στιγμή που ανήκει μόνο σε σένα.

Ξέραμε πως μας περίμεναν μία βιβλιοθήκη και τρία μουσεία και αυτό δεν είναι ποτέ απλό. Χρειάζεται συγκέντρωση, αντοχή, επιλογές τι αξίζει να δεις, πού θα σταθείς, πότε θα φύγεις. Ο καφές ήταν μια μικρή παύση για να ακούσουμε τον εαυτό μας, πριν αρχίσει να μιλάει το παρελθόν.

Εθνική Βιβλιοθήκη της Μάλτας

Μετά τον πρωινό καφέ ήμασταν έτοιμοι να ανακαλύψουμε κάποια κρυμμένα, παλιά βιβλία. Και αυτά τα βρίσκεις στην ατμοσφαιρική Εθνική βιβλιοθήκη της Βαλέτας.

Μολονότι είναι στο κέντρο της πόλης, μένει μακριά από τους τουρίστες. Μπαίνεις από μια βαριά ξύλινη πόρτα, ανεβαίνεις τα μαρμάρινα σκαλιά και στον δεύτερο όροφο, ξαφνικά ο χρόνος αλλάζει.

Εδώ βρίσκεσαι στον μεσαίωνα. Σε περιμένει μια αίθουσα γεμάτη χειρόγραφα βιβλία, ή πρώτες εκδόσεις. Ένα ταξίδι στον χρόνο, στη μνήμη και την ανθρώπινη υπομονή να διαφυλάξει τις ιδέες της.

Δώσε χρόνο να δεις και να ‘’μυρίσεις’’ τα παλιά χειρόγραφα βιβλία. Φυσικά τα πιο πολλά δεν μπορείς να τα πιάσεις, είναι τόσο ευαίσθητα που χρειάζονται προστασία.

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Μάλτας έχει τις ρίζες της στον 16ο αιώνα και είναι πολύ στενά δεμένη με το Τάγμα των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη.

Εδώ φυλάσσονται χιλιάδες χειρόγραφα, σπάνια έντυπα και βιβλία τυπωμένα πριν από πέντε αιώνες, μαζί με το πλήρες αρχείο του Τάγματος — έγγραφα διοίκησης, χάρτες, επιστολές, ίχνη μιας εποχής που η Μεσόγειος ήταν κέντρο του κόσμου.

Περὶ Ὕπνου καὶ Ἐγρηγόρσεως – Αριστοτέλης

Ανάμεσα στα παλιά βιβλία βρήκα αυτό το κείμενο του Αριστοτέλη που ανήκει στα Parva Naturalia, μια σειρά σύντομων πραγματειών που έγραψε για βασικές λειτουργίες της ζωής.

Ένα βιβλίο που προσπαθεί να εξηγήσει βιολογικά και φιλοσοφικά μαζί, κάτι που όλοι βιώνουμε, αλλά ελάχιστα καταλαβαίνουμε, τον ύπνο.

Ο ύπνος, για τον Αριστοτέλη, δεν είναι απουσία ζωής είναι μια σιωπηλή αναστολή των αισθήσεων, απαραίτητη για να μπορέσει το σώμα και ο νους να συνεχίσουν. Δεν τον αντιμετωπίζει σαν μυστήριο, αλλά σαν φυσική ανάγκη, δεμένη με το αίμα, την καρδιά και την κόπωση της σκέψης.

Το βιβλίο είναι από την εποχή που τα ελληνικά φιλοσοφικά κείμενα τυπώνονταν και κυκλοφορούσαν ξανά στην Ευρώπη, κυρίως τον 16ο αιώνα. Τέτοια έργα έφτασαν στη Μάλτα μέσω λόγιων, μοναστηριών και των Ιπποτών, που συνέλεγαν βιβλία όχι μόνο για γνώση αλλά και για πολιτιστική δύναμη.

Τα ξεφτισμένα βιβλία πίσω από το σύρμα

Τι περίεργος τρόπος προστασίας, εκεί που περιμένεις γυαλί, ξύλο ή βελούδο, κάτι «μουσειακό» επιτέλους, βρίσκεις ένα υλικό αγροτικό, πρόχειρο, σχεδόν βίαιο. Σαν να σου λέει δεν είναι ιερά — είναι εύθραυστα.

Παρατηρώντας τα βιβλία από κοντά, σκεφτόμουν πόσο γρήγορα, σε μόλις πέντε αιώνες, άλλαξε η ανθρώπινη ιστορία.

Κάποτε χρειάστηκαν αμέτρητες ώρες και κόπος για να γραφτούν όλα αυτά με το χέρι, με μελάνι που έσταζε και χαλούσε το χαρτί. Σήμερα ολόκληρη η βιβλιοθήκη χωράει σε μερικούς σκληρούς δίσκους στο σακίδιο μου.

Ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας η γνώση δεν ήταν χωμένη σε τόσο μικρά αρχεία, αλλά και τόσο μακριά από τα χέρια μας.

Grand Master Palace.

Εδώ είσαι μέσα στην πιο φημισμένη περίοδο της ιστορίας της Μάλτας. Από αυτό το κτίριο κυβέρνησαν το νησί για 250 χρόνια (1530-1798) οι Ιππότες του Αγίου Ιωάννη.

Το 1565 κατάφεραν υπό τις διαταγές του 70χρόνου τότε, Jean de Valette – που πολεμούσε μαζί τους – να αποκρούσουν μια τεράστια οθωμανική εισβολή, μια νίκη που τους χάρισε φήμη σε όλη την Ευρώπη και τους έκανε ήρωες.

Ηταν 700 ιππότες, που φορούσαν πανοπλίες, μαζί με 7.000 Μαλτέζους εναντίον 40.000 Οθωμανών και γενιτσάρων. Οι ιππότες πολέμησαν για τέσσερεις μήνες μέσα σε πανοπλίες των 25 κιλών με 40 βαθμούς ζέστη και την πανοπλία να έχει γίνει φούρνος. Πολλοί πέθαναν από θερμοπληξία, στο τέλος όμως κατάφεραν το ακατόρθωτο.

Αμέσως μετά την νίκη τους έκτισαν την Βαλέτα, σαν μια πανίσχυρη πόλη-φρούριο, με εντυπωσιακά κτίρια και ναούς και τις έδωσαν το όνομα του αρχηγού τους. Για αυτό σήμερα η Μάλτα είναι γνωστή σαν το νησί των Ιπποτών.

Armoury – η συλλογή με τις πανοπλίες

Το μουσείο είναι γεμάτο με πανοπλίες και όπλα. Η Armoury θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες συλλογές πανοπλιών στην Ευρώπη. Θα δεις εκατοντάδες πλήρεις πανοπλίες μάχης, κράνη, σπαθιά, λόγχες, ασπίδες, ακόμη και πανοπλίες ειδικά φτιαγμένες για τελετές.

Δεν ήταν φτηνές, ήταν πανάκριβες, δεν μπορούσε να τις έχει ο λαός. Οι ιππότες κατάγονταν από πλούσιες οικογένειες της Ευρώπης και μπορούσαν να τις έχουν. Πολλές ανήκαν σε Μεγάλους Μαγίστρους ή σε Ιππότες από διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες, κάτι που φαίνεται στις λεπτομέρειες και στα εμβλήματα.

Περπατήσαμε με την Αρετή ανάμεσά στις πανοπλίες και ιδρώσαμε από το βάρος και την ζέστη – πως μπορούσαν και τις φορούσαν ; Η πανοπλία δεν είναι ενδυμασία ρομαντική, είναι βαριά, περιοριστική, σχεδόν ασφυκτική. Ο πόλεμος είναι μια φρίκη έτσι κι αλλιώς, αλλά αν είσαι κλεισμένος και μέσα σε μια πανοπλία η φρίκη μεγαλώνει.

MUZA – Εθνικό Μουσείο Καλών Τεχνών της Μάλτας

Φύγαμε από τις πανοπλίες και τον πόλεμο και ήρθαμε σε αυτό το κτίριο που είναι πολύ κοντά. Το MUŻA στεγάζεται στο Auberge d’ Italie – το πανδοχείο των Ιταλών- ένα από τα ιστορικά κτίρια των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη. Το κτίριο είναι πολύ όμορφο και εξωτερικά αλλά και μέσα.

Στο εσωτερικό του υπάρχει ένα μεγάλο αίθριο, χαρακτηριστικό στοιχείο των Auberge, που λειτουργούσε σαν χώρος για να μπαίνει φώς, δροσιά, αλλά και να βοηθήσει στην κοινωνική ζωή των ανθρώπων.

Σήμερα παραμένει ο πνεύμονας του μουσείου, ένας χώρος δροσερός, ευχάριστος, με τραπεζάκια που μπορείς να καθίσεις, να πιείς κάτι αν θέλεις και να σκεφτείς ότι η ιστορία δεν είναι τελικά και πολύ μακριά σου.

Τι εκθέτει το MUŻA

H λογική του μουσείου δεν είναι «μια σειρά από πίνακες», αλλά μια αφήγηση της μαλτέζικης ταυτότητας μέσα από την τέχνη. Έτσι θα δεις πολλά ετερόκλητα εκθέματα.

Μαλτέζικη τέχνη από τον 16ο αιώνα έως σήμερα

Ζωγραφική, γλυπτική και έργα σε χαρτί που δείχνουν πώς εξελίχθηκε η καλλιτεχνική έκφραση στο νησί, πάντα σε διάλογο με τη Μεσόγειο.

Έργα Ευρωπαίων καλλιτεχνών

Κυρίως Ιταλών, αλλά και άλλων Ευρωπαίων που εργάστηκαν στη Μάλτα ή επηρέασαν έντονα την τοπική τέχνη, ειδικά την περίοδο των Ιπποτών.

Θρησκευτική τέχνη

Πίνακες και αντικείμενα που αντανακλούν τον κεντρικό ρόλο της Καθολικής Εκκλησίας στη μαλτέζικη κοινωνία και ιστορία.

Πορτρέτα και ιστορικές σκηνές

Ιππότες, ευγενείς, λόγιοι, αλλά και στιγμές καθημερινής ζωής, που λειτουργούν σαν εικαστικά ντοκουμέντα εποχών.

Σύγχρονη μαλτέζικη δημιουργία

Έργα που δείχνουν πώς οι σημερινοί καλλιτέχνες συνομιλούν με την παράδοση, την αποικιακή μνήμη και τη σύγχρονη πραγματικότητα του νησιού.

Το Εθνικό Μουσείο Αρχαιολογίας

Στη Βαλέτα όλα είναι πολύ κοντά, περπατώντας ελάχιστα από το Muza θα φτάσεις σε αυτό το κτίριο. Το Εθνικό Μουσείο Αρχαιολογίας στεγάζεται στο Auberge de Provence, ένα ακόμη ιστορικό κτίριο των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη, στο κέντρο της Βαλέτας.

Το μουσείο εστιάζει κυρίως στην προϊστορία της Μάλτας, μια από τις πιο εντυπωσιακές και λιγότερο γνωστές της Μεσογείου.

Εδώ θα δεις ευρήματα από τους μεγαλιθικούς ναούς. Αντικείμενα ηλικίας 5.000–7.000 ετών, που δείχνουν ότι στη Μάλτα αναπτύχθηκε ένας από τους αρχαιότερους πολιτισμούς στον κόσμο — παλαιότερος από τις πυραμίδες της Αιγύπτου.

Τα περίφημα προϊστορικά ειδώλια. Ανθρώπινες μορφές με έντονα καμπύλα σώματα, γνωστές και ως “Fat Ladies”. Είναι σύμβολα γονιμότητας, λατρείας και μιας κοινωνίας που παραμένει σε μεγάλο βαθμό μυστήριο.

Κεραμική, εργαλεία και κοσμήματα. Από τη Νεολιθική έως την Εποχή του Χαλκού, που δείχνουν πώς ζούσαν, τι έτρωγαν και πώς αντιλαμβάνονταν τον κόσμο οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού.

Μπορώ να πω ότι αυτό το μουσείο λειτουργεί συμπληρωματικά με τον αρχαιολογικό χώρο Hagar Qim. Προτείνω να τα δεις και τα δύο θα έχεις πολύ καλύτερη άποψη.

Τα περίεργα κρανία από το Hal Saflieni Hypogeum

Εδώ κόλλησα για λίγο βλέποντας αυτά τα πολύ ιδιαίτερα ανθρώπινα κρανία που δεν μοιάζουν με ότι ξέρουμε.

Στον υπόγειο αρχαιολογικό χώρο του Hal Saflieni Hypogeum έχουν βρεθεί χιλιάδες ανθρώπινα οστά και κρανία, μιας και ο χώρος λειτουργούσε κυρίως σαν τόπος ταφής και τελετουργιών (περ. 4000–2500 π.χ.)

Ανάμεσα σε αυτά, ορισμένα κρανία ξεχωρίζουν γιατί παρουσιάζουν ασυνήθιστη μορφολογία. Είναι επιμήκη, πιο μακρόστενα από το συνηθισμένο, κάποια με ίχνη τελετουργικής μεταχείρισης, γεγονός που έχει οδηγήσει σε πολλές ερμηνείες και έχουν τροφοδοτήσει εδώ και χρόνια θεωρίες περί εξωγήινων, χαμένων πολιτισμών κ.λπ.

Το μουσείο τώρα βάζει επίτηδες εικόνες από εξωγήινους για να μας πει ότι κάθε φορά που δεν καταλαβαίνουμε κάτι ανθρώπινο, το βαφτίζουμε εξωγήινο. Ίσως να είναι έτσι, ίσως όμως και όχι.

Στο Hal Saflieni Hypogeum δυστυχώς δεν μπορέσαμε να πάμε, λειτουργεί μόνο με κρατήσεις που πρέπει να κάνεις πολλές εβδομάδες πριν, γιατί ο κόσμος που μπαίνει είναι περιορισμένος, 80 άτομα ημερησίως.

Για φαγητό στην Μάλτα

Είμαστε vegetarian στην διατροφή και η Μάλτα δεν είναι εύκολος προορισμός. Η μαλτέζικη κουζίνα είναι βαθιά κρεατοκεντρική. Παντού θα συναντήσεις να πετάγεται ένα κουνέλι, όχι ζωντανό αλλά στο πιάτο. Καλύτερα να μην μιλήσω εδώ για την βάναυση θανάτωση αυτών των ευαίσθητων ζώων.

Γιατί όμως τόσο πολύ κουνέλι στη Μάλτα; θεωρείται το εθνικό πιάτο και η ιστορία του πάει πίσω αιώνες και έχει να κάνει με φτώχεια, επιβίωση και περιορισμούς.

Σε ένα μικρό, βραχώδες νησί χωρίς μεγάλες εκτάσεις για κτηνοτροφία, το κουνέλι εκτρεφόταν εύκολα, σε μικρούς χώρους, με λίγη τροφή.

Την εποχή των Ιπποτών, το κυνήγι κουνελιών ήταν προνόμιο της αριστοκρατίας. Οι ντόπιοι τα εκτρέφανε κρυφά. Το να τρως κουνέλι έγινε σχεδόν πολιτική πράξη.

Στην Μάλτα σήμερα ακόμη και οι μακαρονάδες και οι πίτσες ήταν τουριστικές. Μόνη μας επιλογή, να φτιάξουμε το δείπνο μας ψωνίζοντας από κάποιο super-market, αλλά και εδώ ήταν πολύ λίγες οι επιλογές δυστυχώς. Φυσικά τα καταφέραμε, βρήκαμε και ένα ντόπιο κρασί και απολάυσαμε ένα υπέροχο δείπνο στην gallarija του σπιτιού μας, συζητώντας όσα είδαμε σήμερα και χαζεύοντας τον δρόμο και τους περαστικούς.

Gallarija

Ξημέρωσε μια πολύ όμορφη μέρα σήμερα. Κατέβηκα και πήρα μερικά φρέσκα μπισκότα από τον φούρνο της γειτονιάς και καθίσαμε στην gallarija με ένα πρωινό ελαφρύ τσάι να τα απολαύσουμε.

Στα παλιά σπίτια της Βαλέτας, αυτά τα μικρά, κλειστά, ξύλινα μπαλκόνια με τζάμια, λέγονται “gallarija” και είναι από τα πιο χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά στοιχεία της Μάλτας και τα λατρεύω.

Η gallarija για μένα είναι ο πιο όμορφος χώρος των Μαλτέζικων σπιτιών όλες τις ώρες της ημέρας. Από το πρωί για τσάι η καφέ, έως το βράδυ για το δείπνο σου με ένα ποτήρι κρασί και λίγα κεράκια.

Τι εξυπηρετούσαν οι “gallariji”

Έχουν μια πολύ συγκεκριμένη ιστορία και λειτουργία. Καταρχάς εξυπηρετούσαν την κοινωνική παρατήρηση χωρίς να βγαίνεις στο δρόμο.

Οι γυναίκες της εποχής 17ος–19ος αιώνας μπορούσαν να βλέπουν τι γίνεται στον δρόμο χωρίς να εκτίθενται. Ήταν κάτι σαν “observatory box” μέσα από το σπίτι, μπορούσες να βλέπεις προς τα έξω χωρίς να φαίνεσαι.

Τα περισσότερα σπίτια ήταν στενά και βαθιά, με μικρό άνοιγμα προς τον δρόμο. Η gallarija επέτρεπε να μπαίνει περισσότερο φυσικό φως και περισσότερος αέρας. Τα τζάμια και η προεξοχή προστάτευαν από τον μεσογειακό ήλιο και τον άνεμο που σαρώνει συχνά την Βαλέτα.

Σε αυτά τα μικρά σπίτια, αυτό το κλειστό μπαλκόνι ήταν επίσης ένα έξτρα δωμάτιο, συνήθως χρησιμοποιούνταν για διάβασμα, ράψιμο, ξεκούραση ή για να αποθηκεύουν πράγματα.

Η Σιωπηλή Ποίηση των gallariji

Στα στενά σοκάκια της Βαλέτας, εδώ που ο χρόνος μοιάζει να έχει παγώσει πάνω στον ασβεστόλιθο, κρέμονται οι πιστοί φύλακες της Μαλτέζικης καθημερινότητας, οι gallariji.

Κάποιες με καθαρό βαθύ μπλε – το χρώμα της θάλασσας που περιβάλλει το νησί – και άλλες με μελί, σαν τον ασβεστόλιθο. Αυτά τα ξύλινα κουτιά, κρεμασμένα σαν κοσμήματα πάνω στους τοίχους, σπάνε τη μονοτονία της πέτρας και δίνουν μια σιωπηλή ποίηση στην πόλη.

Δυο άνθρωποι που απλώς κοιτάζουν την πόλη ή τον εσωτερικό τους κόσμο, καθώς τους ζεσταίνει το πρόσωπο ο πρωινός ήλιος. Αυτή είναι η μαγεία της gallarija.

Με ένα κανό στη Μεσόγειο

Είναι δυνατόν και μάλιστα πριν 12.000 χρόνια; Ναι είναι δυνατόν και προκαλεί μεγάλη εντύπωση το ότι βρίσκονται στοιχεία που τεκμηριώνουν μια ναυτική γνώση και πλοήγηση στη Μεσόγειο από τόσο παλιά.

Η Μεσόγειος είναι ένας από τους αρχαιότερους ναυτικούς δρόμους του ανθρώπου. Πολύ πριν από πόλεις και κράτη, άνθρωποι διέσχιζαν ανοιχτές θάλασσες με απλές σχεδίες και κανό. Αυτό σημαίνει ότι ήταν ικανοί να ταξιδεύουν στη θάλασσα πριν από την γεωργική επανάσταση.

Στη Μάλτα, οι πρώτοι κάτοικοι έφτασαν γύρω στο 6000 π.χ. από τη Σικελία, διασχίζοντας 60 μίλια ανοιχτής θάλασσας χωρίς πυξίδες ή χάρτες και φυσικά με πλοήγηση και την νύχτα. Ένα κανό η μια σχεδία σε καλές συνθήκες και με δυνατά μπράτσα διασχίζει περίπου δύο ναυτικά μίλια την ώρα. Καταλαβαίνεις πόσες μέρες ήταν μέσα στην θάλασσα μεταφέροντας ζώα, σπόρους, τρόφιμα, πέτρινα εργαλεία και τις οικογένειες τους.

Γιατί έφυγαν από την Σικελία; Κάποιες θεωρίες λένε ότι εξάντλησαν τους φυσικούς πόρους της Σικελίας με την γεωργία και την υπερβόσκηση και στράφηκαν σε ένα νησί ακατοίκητο που θα τους έδινε την δυνατότητα επιβίωσης. Το να εξαντλήσεις εκείνη την εποχή τους φυσικούς πόρους ενός νησιού μοιάζει σαν να είναι η πρώτη ανθρωπογενής οικολογική καταστροφή στον πλανήτη.

Οι μεγαλιθικοί ναοί της Μάλτας

Είναι δύσκολο να πιστέψεις ότι αυτό το νησί έχει τόσο παλιά ιστορία και μνημεία πριν από τις Πυραμίδες. Εδώ θα γνωρίσεις την πολύ παλιά ιστορία της Μάλτας. Η επίσκεψη στους μεγαλιθικούς ναούς θα σε ενθουσιάσει και θα σε γεμίσει ερωτηματικά.

Πως κατάφεραν και μετακίνησαν δίχως εργαλεία αυτές τις τεράστιες πέτρες βάρους μέχρι και είκοσι τόνους και τις έστησαν με τόση ισορροπία και πλαστικότητα; Πόσο σύγχρονοι και οικολογικοί είναι αυτοί οι ναοί;

Στην ίδια περιοχή συνυπάρχουν δύο από τα σημαντικότερα ιερά της προϊστορικής Μάλτας, ο Haġar Qim στο ύψωμα και ο Mnajdra – στην φωτογραφία – χαμηλότερα, κοντά στη θάλασσα. Κατασκευάστηκαν περίπου στα 3600-3200 π.χ. Και οι δύο ναοί αναγνωρίστηκαν από την UNESCO σαν Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς

Οι δύο ναοί απέχουν λίγα λεπτά περπάτημα μεταξύ τους και θεωρείται ότι αποτελούσαν ένα ενιαίο ιερό τόπο, όχι απομονωμένα μνημεία. Δεν είναι «δύο τυχαίοι ναοί», αλλά κομμάτια της ίδιας κοσμοαντίληψης.

Η τοποθεσία που επέλεξαν να κτίσουν τους ναούς φυσικά δεν είναι τυχαία. Άφθονος ασβεστόλιθος δίπλα τους και καθαρός ορίζοντας προς την ανατολή για τις ευθυγραμμίσεις με τα ηλιοστάσια και τις ισημερίες.

Πηγαίνεις πολύ εύκολα από τον ένα ναό στον άλλο. Όταν τους δεις και τους δύο αξίζει να κάνεις μια βόλτα στα μονοπάτια της περιοχής με θέα στη θάλασσα και το νησάκι Filfla.

Με εντυπωσίασαν βαθειά και οι δύο ναοί και απεφάσισα να στους παρουσιάσω αναλυτικά και με την δική μου ματιά, που τους συνδέει με το παρόν σαν έργα τέχνης και όχι μόνο.

Τα στέγαστρα

Και οι δύο ναοί είναι προστατευμένοι κάτω από ειδικά στέγαστρα. Τα στέγαστρα δεν τοποθετήθηκαν για την άνεση των επισκεπτών – αν και προσφέρουν σκιά – αλλά σαν επείγον μέτρο συντήρησης.

Οι ναοί είναι φτιαγμένοι από μαλακό ασβεστόλιθο, ο οποίος διαβρώνεται ταχύτατα από τη βροχή – που ξεπλένει τα αρχαία γεμίσματα μέσα στις πέτρες, τον ήλιο – η έντονη ακτινοβολία προκαλεί θερμικό στρες – ρωγμές και το αλάτι της θάλασσας που μεταφέρεται με τον άνεμο και κρυσταλλώνεται μέσα στην πέτρα, θρυμματίζοντάς την.

Τα στέγαστρα μοιάζουν με γιγάντιες «τέντες» και σχεδιάστηκαν με πολύ αυστηρές προδιαγραφές. Αποτελούνται από λευκό, ημιδιαφανές ύφασμα -επικαλυμμένο πολυεστερικό PVC- που στηρίζεται σε ατσάλινα τόξα.

Σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να μπορούν να αφαιρεθούν πλήρως στο μέλλον χωρίς να αφήσουν μόνιμα σημάδια στο τοπίο ή στον αρχαιολογικό χώρο. Είναι ανοιχτά στα πλάγια για να επιτρέπουν την κυκλοφορία του αέρα και να αποφεύγεται το «φαινόμενο του θερμοκηπίου», που θα παγίδευε υγρασία και θα έβλαπτε τους ναούς.

Οι ναοί αυτοί είναι διάσημοι για τον αστρονομικό τους προσανατολισμό σε συγκεκριμένες ημερομηνίες. Τα στέγαστρα σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να μην εμποδίζουν τις ακτίνες του ήλιου κατά τις σημαντικές αυτές ημερομηνίες, διατηρώντας ζωντανή τη σύνδεση των ναών με τα ουράνια σώματα.

Hagar Qim- Χατζάρ Κιμ

Αυτή είναι η κύρια είσοδος στον μεγαλιθικό ναό Hagar Qim. Μεγαλοπρεπής, όπως ταιριάζει σε ένα ναό, φτιαγμένη όμως μόνο με λίγες τεράστιες πέτρες. Μπαίνεις σιωπηλά και ξέρεις ότι έρχεσαι σε κάτι πολύ μοναδικό.

Ο Justin Farrugia, o ευγενικός ξεναγός μας, για δυο ώρες μας έδωσε απίστευτες πληροφορίες και μας έδειξε σημεία που δεν τα βλέπεις εύκολα.

Ο ναός Hagar Qim είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά και καλοδιατηρημένα μεγαλιθικά μνημεία στον κόσμο και μία από τις παλαιότερες ανεξάρτητες κατασκευές στη Γη.

Χρονολογείται περίπου στα 3600-3200 π.χ., γεγονός που τον κάνει παλαιότερο από τις Πυραμίδες της Αιγύπτου.

Ο ναός

Ο ναός Hagar Qim είναι χτισμένος κυρίως από σφαιριδικό ασβεστόλιθο -Globigerina limestone – που υπάρχει άφθονος στην περιοχή.

Αποτελείται από ένα κεντρικό κτίριο με μια σειρά από ημικυκλικούς θαλάμους. Έχει πολλαπλές εισόδους που οδηγούν σε διαφορετικά τμήματα του συγκροτήματος. Διαφέρει από τον γειτονικό ναό Mnajdra στην εσωτερική του διαρρύθμιση. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι ο ναός τροποποιήθηκε αρκετές φορές κατά τη διάρκεια των αιώνων, με προσθήκες δωματίων και νέων εισόδων, υποδηλώνοντας μια εξελισσόμενη λατρευτική πρακτική.

Ο κύριος ρόλος του ήταν η επικοινωνία με το θείο. Η διάταξη των δωματίων υποδηλώνει ότι οι πιστοί εισέρχονταν σε έναν ιερό χώρο όπου πραγματοποιούνταν τελετουργίες. Ηταν επίσης το μέρος όπου η κοινότητα συγκεντρωνόταν για μεγάλες γιορτές, ενισχύοντας τους δεσμούς της.

Στο εσωτερικό του ναού έχουν βρεθεί πέτρινοι βωμοί και κοιλότητες που μοιάζουν με λεκάνες. Η ανακάλυψη οστών ζώων δείχνει ότι γίνονταν θυσίες προς τιμήν των θεοτήτων.

Ένα άλλο ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Hagar Qim είναι οι μικρές οπές στους τοίχους που συνδέουν το εσωτερικό του ναού με εξωτερικούς θαλάμους. Πιστεύεται ότι οι ιερείς ή οι ιέρειες χρησιμοποιούσαν αυτές τις οπές – γνωστές ως “oracle holes” για να μεταφέρουν χρησμούς ή να μιλούν στους πιστούς που βρίσκονταν έξω, δίνοντας την εντύπωση μιας θεϊκής φωνής που έρχεται μέσα από την πέτρα.

Fat Ladies

Βρέθηκαν πολυάριθμα αγαλματίδια με πληθωρικές μορφές – Fat Ladies όπως είναι γνωστά – που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο ναός ήταν αφιερωμένος σε μια Θεά Μητέρα ή στη γονιμότητα της γης και των ανθρώπων.

Πρόκειται για μικρά έως μεσαίου μεγέθους φιγούρες χαραγμένες ή σμιλευμένες σε πέτρα. Οι φιγούρες αυτές παρουσιάζουν σώματα με υπερβολικά πλατιά ισχία, παχιά μηριαία τμήματα και τονισμένα κάτω άκρα, χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε μορφές γονιμότητας, αφθονίας και ζωής.

Πιθανώς αναπαριστούσε μια θεότητα-μητέρα ή ένα πνευματικό πρότυπο που συνδέεται με την αναγέννηση και τον κύκλο ζωής στην κοινωνία των πρώιμων κατοίκων της Μάλτας.

Mnajdra – Μνάιντρα

Ο Ναός Mnajdra όπως και ο Hagar Qim είναι από τα πιο καλοδιατηρημένα μνημειακά συγκροτήματα της νεολιθικής εποχής στον κόσμο.

Περπατάς περίπου 500 μέτρα από τον ναό Hagar Qim και φτάνεις στον Mnajdra. Αποτελείται από τρεις διακριτούς, αλλά ανεξάρτητους ναούς — τον Άνω, τον Μεσαίο και τον Κάτω ναό — που χρονολογούνται σε διαφορετικές φάσεις της νεολιθικής περιόδου.

Κάθε ναός έχει τη δική του είσοδο και ξεχωριστή αρχιτεκτονική, δείχνοντας μια εξελικτική πορεία στην κατασκευή και χρήση τέτοιων μνημείων.

Οι τρεις ναοί του Mnajdra είναι κατασκευασμένοι από ασβεστόλιθο, με τα εξωτερικά και εσωτερικά στοιχεία να παρουσιάζουν τεχνικές που επέτρεπαν τη δημιουργία κυκλικών ή ημικυκλικών χώρων και πιθανώς σκέπαστρων.

Το Ηλιακό Ρολόι της Προϊστορίας

Ο ναός Mnajdra θεωρείται ένα από τα πιο εξελιγμένα προϊστορικά «αστεροσκοπεία» του κόσμου. Είναι προσανατολισμένος με τέτοια ακρίβεια, ώστε να λειτουργεί σαν δείκτης των εποχών. Στην μακέτα βλέπεις την διαδρομή του φωτός.

Στις ισημερίες. Κατά την εαρινή -συνήθως στις 20 ή 21 Μαρτίου και τη φθινοπωρινή ισημερία- συνήθως στις 22 ή 23 Σεπτεμβρίου οι ακτίνες του ήλιου που ανατέλλει περνούν ακριβώς μέσα από την κύρια είσοδο του ναού. Το φως διασχίζει τον κεντρικό διάδρομο και φωτίζει απευθείας το ιερό στο βάθος του ναού.

Στα ηλιοστάσια, το φως δεν ευθυγραμμίζεται με το κέντρο, αλλά με τις άκρες από τις μεγάλες πέτρες που πλαισιώνουν την είσοδο. Στο Θερινό Ηλιοστάσιο -21 Ιουνίου – οι πρώτες ακτίνες του ήλιου φωτίζουν την άκρη της μεγάλης πέτρας στα αριστερά της εισόδου. Στο Χειμερινό Ηλιοστάσιο -21 Δεκεμβρίου- το φως πέφτει στην άκρη της μεγάλης πέτρας στα δεξιά της εισόδου.

Οι ημερομηνίες αυτές πιθανότατα συνέπιπταν με μεγάλες γιορτές γονιμότητας ή θυσίες, συνδέοντας την πνευματική ζωή με την παραγωγή τροφής.

Για μια νεολιθική κοινότητα, ο Mnajdra δεν ήταν μόνο ένας ναός, αλλά ένα εργαλείο επιβίωσης. Ένας γιγάντιος ημερολογιακός μηχανισμός που ενημέρωνε την κοινότητα για την κατάλληλη στιγμή της σποράς ή του θερισμού. Η επιβίωσή τους βασιζόταν στην καλλιέργεια της γης και την εκτροφή ζώων, δραστηριότητες που εξαρτώνται άμεσα από τον κύκλο των εποχών.

Πως φτιάχτηκαν αυτοί οι ναοί

Στις φωτογραφίες βλέπεις τον μεγαλύτερο και τον ψηλότερο ασβεστόλιθο στο Hagar Qim. Η μετακίνηση και η τοποθέτηση ασβεστόλιθων που ζυγίζουν όσο 4-5 ελέφαντες από μια κοινωνία που δεν διέθετε τροχούς, μεταλλικά εργαλεία ή γερανούς, παραμένει ένα από τα πιο εντυπωσιακά επιτεύγματα της προϊστορίας.

Οι αρχαιολόγοι και οι μηχανικοί έχουν καταλήξει σε ορισμένες μεθόδους που πιθανότατα χρησιμοποίησαν οι κάτοικοι της Μάλτας πριν από 5.500 χρόνια. Κατά τις ανασκαφές γύρω από τον Hagar Qim, βρέθηκαν πολλές πέτρινες μπάλες από σκληρό ασβεστόλιθο. Οι εργάτες έβαζαν τις μεγάλες πέτρες πάνω σε αυτές τις μπάλες οι οποίες λειτουργούσαν σαν πρωτόγονα “ρουλεμάν”. Έφτιαχναν έτσι έναν επίπεδο διάδρομο και κυλούσαν τον ογκόλιθο πάνω στις μπάλες. Μόλις μια μπάλα έβγαινε από το πίσω μέρος, τη μετέφεραν ξανά μπροστά.

Εκτός από τις μπάλες, είναι σχεδόν βέβαιο ότι χρησιμοποιούσαν ξύλινα έλκηθρα. Τοποθετούσαν την πέτρα πάνω σε μια ξύλινη κατασκευή και την έσερναν πάνω στο έδαφος που το είχαν λειάνει με ζωικό λίπος για να μειωθεί η τριβή.

Υπολογίζεται ότι για τη μετακίνηση ενός ασβεστόλιθου 20 τόνων χρειάζονταν τουλάχιστον 100-200 άνδρες που τραβούσαν ταυτόχρονα με σχοινιά από δέρμα ζώων ή φυτικές ίνες. Αυτό προϋποθέτει μια κοινωνία με αυστηρή ιεραρχία και κοινό όραμα, πιθανότατα υπό την καθοδήγηση ιερέων.

Χρησιμοποιούσαν επίσης μεγάλους κορμούς δέντρων σαν μοχλούς για να ανασηκώσουν ελαφρώς τις πέτρες και να τις τοποθετήσουν στη σωστή θέση.

Η πλαστικότητα στην τοποθέτηση των ασβεστόλιθων

Εντύπωση μου έκανε η πλαστικότητα στην τοποθέτηση των τεράστιων ασβεστόλιθων δίπλα δίπλα. Δες στη φωτογραφία πόσο αρμονικά και ‘’γλυπτικά’’ ακουμπά η μία πέτρα με την άλλη. Πόσο τέλεια κουμπώνει η κάθε πέτρα με την διπλανή της δημιουργώντας ένα ρευστό γλυπτικό σύνολο.

Στον Hagar Qim και τον Mnajdra, οι πέτρες δεν είναι μόνο δομικά στοιχεία είναι γλυπτικά μέλη ενός οργανικού συνόλου. Εδώ απουσιάζει η ευθεία γραμμή. Σε αντίθεση με την αιγυπτιακή ή την ελληνική αρχιτεκτονική που βασίζεται σε ορθές γωνίες, οι ναοί της Μάλτας είναι καμπυλόγραμμοι.

Οι τοίχοι δεν είναι ευθείες, αλλά καμπυλώνουν για να δημιουργήσουν ημικυκλικούς θαλάμους. Αυτό απαιτεί κάθε πέτρα να έχει μια συγκεκριμένη κλίση, ώστε η μία να «προετοιμάζει» την καμπύλη της επόμενης. Οι ογκόλιθοι τοποθετούνται με τέτοιο τρόπο ώστε ο ένας να «αγκαλιάζει» τον άλλον, δημιουργώντας μια αίσθηση ότι ο ναός δεν χτίστηκε, αλλά βγήκε από το έδαφος σαν ένας ζωντανός οργανισμός.

The “Puzzle” Fit

Aν μια πέτρα είχε μια φυσική προεξοχή –κυρτότητα – η διπλανή της σκαλιζόταν ώστε να έχει μια αντίστοιχη εσοχή – κοιλότητα. Αυτό εξασφάλιζε σταθερότητα, καθώς δεν χρησιμοποιούσαν λάσπη ή συνδετικό υλικό, αλλά και μια αισθητική που θυμίζει γλυπτό.

Η επιλογή του σφαιριδικού ασβεστόλιθου – Globigerina Limestone – είναι το «κλειδί» για αυτή την πλαστικότητα. Το υλικό αυτό είναι εξαιρετικά εύπλαστο κατά την εξόρυξη. Οι τεχνίτες μπορούσαν να λειάνουν τις γωνίες, κάνοντας τις πέτρες να φαίνονται «μαλακές» και στρογγυλεμένες, αφαιρώντας την αγριότητα του βράχου.

Στη βάση τοποθετούνταν οι πιο τραχείς και ογκώδεις πέτρες από- Coraline Limestone- για δύναμη, ενώ στα σημεία που πλησίαζαν το βλέμμα του επισκέπτη χρησιμοποιούσαν τον πιο εκλεπτυσμένο και δουλεμένο ασβεστόλιθο. Οι τεράστιες όρθιες πέτρες – ορθοστάτες – επιλέγονταν για το σχήμα τους, ώστε να δημιουργούν ένα κάδρο για τον ουρανό ή το τοπίο, λειτουργώντας σαν ξεχωριστά γλυπτά μέσα στον χώρο.

Ένα στάχυ και η στιγμογραφία

Αυτό το μικρό μινιμαλιστικό γλυπτό μου άρεσε πολύ γιατί έχει σημαντικά στοιχεία επάνω του. Ο τρόπος που είναι δουλεμένη η πέτρα από τους ανθρώπους της Νεολιθικής εποχής είναι εντυπωσιακός. Αν αφαιρέσεις το ιστορικό πλαίσιο, αυτό που μένει είναι ένα αντικείμενο που θα μπορούσε άνετα να σταθεί δίπλα σε έργο του Brancusi ή του Carl Andre ή σε μια έκθεση για land-based minimalism. Καθαρή μορφή, απουσία αφήγησης, έμφαση στη σχέση επιφάνειας – φωτός.

Στο κέντρο βλέπεις ένα στάχυ που ανεβαίνει, που θρέφει, που επανέρχεται σε κάθε κύκλο, δεν δείχνει ‘’ένα στάχυ’’ το συμπυκνώνει σαν έννοια.

Έχει κάθετες γραμμικές ισορροπίες, στηρίζεται σε κάθετη αξονικότητα, το ανάγλυφο είναι το κεντρικό «νεύρο» οι τρύπες λειτουργούν σαν πλευρική αναπνοή.

Πάμε τώρα στις εκατοντάδες τρυπούλες την στιγμογραφία. Τα στίγματα αυτά ακυρώνουν τη μάζα, σπάνε τη βαριά πέτρα και μετατρέπουν την επιφάνεια σε πεδίο δόνησης. Για μένα δεν είναι διακόσμηση είναι ενεργειακή επεξεργασία της ύλης.

Αυτή η πέτρα δεν διακοσμεί τον ναό, είναι όργανο του σώματος του ναού.

Να πούμε και λίγο για την στιγμογραφία, αυτές τις μικρές τρύπες που δημιουργούν μια υφή που διαχέει το φως του ήλιου. Αντί για μια επίπεδη, ανακλαστική επιφάνεια, ο τοίχος αποκτά βάθος και «πλαστικό» όγκο, καθώς οι μικρές σκιές από τις τρύπες κάνουν την πέτρα να φαίνεται τρισδιάστατη και ανάλαφρη.

Land Art + Site-Specific Installation

Κάθισα πολύ ώρα και κοιτούσα αυτές τις πέτρες, την γλυπτική τους πλαστικότητα αλλά και την οικολογική τους διάσταση. Σκεφτόμουν ότι αν τις απογυμνώσεις από την αρχαιολογική τους βαρύτητα και τις δεις σαν μορφή και χώρο, δεν απέχουν πολύ από αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε Land Art + site-specific installation. Θα το αναλύσω λίγο και ελπίζω να σε ενδιαφέρει η άποψη μου.

Αυτοί οι ναοί θα μπορούσαν να είναι τα τέλεια installations για την Biennale Arte για τρεις λόγους.

Οικολογική Διάσταση: “Zero Kilometer” Αρχιτεκτονική

Στην αρχιτεκτονική, ο όρος περιγράφει τη φιλοσοφία του να χτίζεις χρησιμοποιώντας αποκλειστικά υλικά που βρίσκονται στον άμεσο χώρο του εργοταξίου. Σήμερα, στην εποχή της κλιματικής κρίσης, οι αρχιτέκτονες αναζητούν τρόπους να χτίζουν χωρίς να επιβαρύνουν το περιβάλλον. Οι ναοί της Μάλτας είναι το απόλυτο παράδειγμα.

Οι πέτρες δεν μεταφέρθηκαν από μακριά εξορύχτηκαν από το ίδιο το υπέδαφος πάνω στο οποίο πατούν. Χωρίς καμία τεχνολογία, οι ναοί χρησιμοποιούν τη θερμική μάζα της πέτρας και τον προσανατολισμό του ήλιου για να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον που «ζει» σε αρμονία με τις εποχές. Δεν χρησιμοποιήθηκαν τοξικά συνδετικά υλικά, μόνο η βαρύτητα και η τριβή. Είναι μια κατασκευή που, αν την άφηνες να αποσυντεθεί, θα γινόταν ξανά μέρος του βράχου χωρίς να αφήσει κανένα ξένο κατάλοιπο.

Η Πλαστικότητα σαν Μινιμαλιστική Γλυπτική

Στη σύγχρονη τέχνη, η πλαστικότητα δεν αφορά μόνο τη μορφή, αλλά και το πώς ο θεατής κινείται ανάμεσα στους όγκους. Στους ναούς αυτούς, η εμπειρία είναι σωματική. Οι καμπύλες των τοίχων σε καθοδηγούν, σε αγκαλιάζουν και σε κάνουν να νιώθεις το βάρος και την ηρεμία της ύλης.

Αυτή η αίσθηση της «οργανικής συνέχειας» είναι ακριβώς αυτό που βραβεύεται σήμερα σαν υψηλή αισθητική, ο τρόπος δηλαδή που οι όγκοι «ρέουν» ο ένας δίπλα στον άλλο, θυμίζει τα έργα μεγάλων σύγχρονων γλυπτών, όπως ο Richard Serra ή ο Henry Moore.

Δες όμως τώρα την είσοδο πως διαγράφεται μέσα στην καμπυλότητα της αίθουσας. Σε αυτή την καμπύλη, σχεδόν μητρική γεωμετρία του ναού, η είσοδος εμφανίζεται με την δική της καμπυλότητα. Ένα καθαρό ορθογώνιο, που δεν διακόπτει την πλαστικότητα και την καμπυλότητα αλλά την επαναπροσδιορίζει.

Η Σύνδεση με το “Cosmos” Installation Art

Μια σύγχρονη εγκατάσταση στην Biennale συχνά προσπαθεί να επανασυνδέσει τον άνθρωπο με το σύμπαν- π.χ. τα έργα του Olafur Eliasson.

Ο ναός Mnajdra κάνει ακριβώς αυτό εδώ και 5.000 χρόνια, χρησιμοποιεί το φως σαν δομικό υλικό. Το γεγονός ότι μια συγκεκριμένη πέτρα φωτίζεται μόνο δύο φορές το χρόνο, μετατρέπει το κτίριο από «πέτρινο σκελετό» σε ένα ζωντανό όργανο μέτρησης του χρόνου και σε συνδέει με το Σύμπαν.

Η Δική μου Οπτική

Η διαφορά ανάμεσα στον προϊστορικό τεχνίτη πού έκανε τους ναούς και στον σύγχρονο καλλιτέχνη της Biennale είναι ίσως μόνο στον χρόνο και το «λεξιλόγιο».

Ο προϊστορικός άνθρωπος το έκανε για την επιβίωση και τη λατρεία.

Ο σύγχρονος καλλιτέχνης το κάνει για να αφυπνίσει τη συνείδηση.

Όπως και να το δεις οι ναοί αυτοί είναι απίστευτα σύγχρονοι, απολύτως ανθρώπινοι, ακραία οικολογικοί και φυσικά εκπληκτικά έργα τέχνης που έγιναν μόνο με ανθρώπινα χέρια

Στο Οινοποιείο Ta’ Betta

Περάσαμε όλο το πρωί στους μεγαλιθικούς ναούς και τώρα νωρίς το απόγευμα ήλθαμε σε αυτό το Boutique οινοποιείο. Έπρεπε και λίγο να ξεκουραστεί το μυαλό μας δοκιμάζοντας κάποιο κρασί.

Το κτήμα Ta’ Betta βρίσκεται στην περιοχή Girgenti, σε ένα υψόμετρο σχετικά ψηλό για Μάλτα, 200 μέτρα. Στο κτήμα υπάρχουν περίπου 15.000 αμπέλια, αλλά και 200 ελιές, συκιές, χαρουπιές και άλλα ενδημικά φυτά. Ξεκίνησε το 2002 από το ζευγάρι Astrid και Juanito Camilleri.

Στην οινοποίηση δίνεται μεγάλη έμφαση στο terroir, προσπαθούν να αναδείξουν τον χαρακτήρα της περιοχής και της χρονιάς, αποφεύγοντας μεγάλη χημική παρέμβαση. Το οινοποιείο είναι μικρό και παράγει περίπου 25.000 φιάλες ετησίως με τέσσερεις βασικές ετικέτες. Αυτές οι ετικέτες όμως είναι εξαιρετικά κρασιά.

Isabella Guasconi – Rosé (Syrah & Mourvèdre), φρέσκο και ζωηρό ροζέ κρασί. Jean Parisot – Λευκό Chardonnay, πλούσιο και πολύπλοκο. Antonio Manoel – Ερυθρό blend Merlot & Cabernet Sauvignon, «opulent» και δομημένο. Philippe Villiers – Ερυθρό blend Syrah & Cabernet Franc, πλούσιο και robust.

Isabella Guasconi – Rose Syrah

Δοκιμάσαμε και τις τέσσερεις ετικέτες του οινοποιείου. Θα μείνω στην Isabella Guasconi. Το κρασί είναι αφιερωμένο στην ιστορική μορφή της Isabella Guasconi γνωστή για την ομορφιά της. Σε αυτό το κρασί το οινοποιείο συνεργάστηκε με τον Siciliano οινοποιό Vincenzo Melia ο οποίος εδώ έκανε εξαιρετική οινοποίηση.

Θα σας το περιγράψω κάπως έτσι. Στο χρώμα, ζωντανό ρόδινο με λίγη πορτοκαλί λάμψη, πολύ ελκυστικό.

Στη μύτη, λουλουδένια και φρουτώδη αρώματα με βιολέτες, τριαντάφυλλο, μανταρίνι και μούρα.

Στο στόμα, φρέσκο και ζουμερό, με ισορροπημένη οξύτητα και μακρύ τελείωμα. Αυτό το κρασί με γοήτευσε με την διάρκεια της επίγευσης του λειτουργώντας σταδιακά σε τρία επίπεδα.

Spazju Kreattiv – Eθνικό κέντρο Δημιουργικότητας της Μάλτας

Ήρθαμε προς το βράδυ σε αυτόν τον πολιτιστικό χώρο στο κέντρο της Βαλέτας. Τον είχα ξαναεπισκευτεί και μου είχε αρέσει πολύ για δύο λόγους. Εξαιρετική αναπαλαίωση ενός πρώην φρούριου και καλά επιμελημένες εκθέσεις. Λειτουργεί μέσα στο ιστορικό St James Cavalier, ένα φρούριο του 16ου αιώνα.

Είναι ένας δυναμικός χώρος αφιερωμένος στις σύγχρονες τέχνες, τον πολιτισμό και την καλλιτεχνική έκφραση.

Το Spazju Kreattiv προσφέρει ένα πλούσιο, πολυσυλλεκτικό πρόγραμμα που περιλαμβάνει.

Εικαστικές εκθέσεις σύγχρονης τέχνης με έργα ντόπιων και διεθνών καλλιτεχνών. Θεατρικές παραστάσεις, πολλές φορές με καινοτόμα ή προκλητικά θέματα. Κινηματογραφικές προβολές, arthouse αίθουσα. Εργαστήρια, ομιλίες και εκπαιδευτικές δραστηριότητες για όλες τις ηλικίες. Πρόγραμμα για παιδιά και νέους, το εκπληκτικό ‘’ZiguZaig’ ’ένα από τα πιο αγαπημένα παιδικά φεστιβάλ τέχνης στη Μάλτα. Το είδαμε και θα στο παρουσιάσω.

BLOW-UP: Art, Fashion & Cinema from 1960 to Today

Αγαπημένος μου σκηνοθέτης ο Michelangelo Antonioni και αυτή του η ταινία με σημάδεψε σαν σκηνοθέτη.

Το όνομα και η ιδέα της έκθεσης πηγάζουν από την ταινία του, Blow-Up (1966) Η έκθεση εξερεύνησε πώς ο κινηματογράφος, η μόδα και η τέχνη αλληλεπιδρούν από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα και πώς οι εικόνες, από απλή καταγραφή της πραγματικότητας, έχουν γίνει πλέον καθοριστικές για την ζωή μας.

Σε έβαζε να σκεφτείς πώς η εικόνα μπορεί να δημιουργεί, να παραμορφώνει ή να αποκαλύπτει την αλήθεια. Αν είχες δει την ταινία καταλάβαινες αμέσως το σκεπτικό.

Fashion

Η μόδα της δεκαετίας του 1960 στο Blow-Up του Michelangelo Antonioni αντλεί άμεσα από το πνεύμα του Swinging London και από τη δουλειά φωτογράφων όπως οι David Bailey, Terence Donovan και Brian Duffy, που αναδιαμόρφωσαν τη φωτογραφία μόδας σαν πεδίο έντασης, αυθορμητισμού και σεξουαλικής απελευθέρωσης.

Το γυναικείο ντύσιμο – μίνι φορέματα, γραφικά μοτίβα, έντονα χρώματα, ψηλές μπότες και καθαρές, γεωμετρικές γραμμές – προβάλλει μια νέα εικόνα θηλυκότητας – ανεξάρτητη, προκλητική, αλλά και συχνά αποπροσωποποιημένη.

Στις σκηνές της ταινίας, στο στούντιο φωτογράφισης, τα μοντέλα μετατρέπονται σε επιφάνειες προβολής της επιθυμίας και της κατανάλωσης, ενώ ο φωτογράφος, σαν φιγούρα εμπνευσμένη από τους σταρ φωτογράφους της εποχής, κινείται ανάμεσα στη δημιουργική έκσταση και την ψυχρή κυριαρχία του βλέμματος.

Έτσι, στο Blow-Up, η μόδα δεν αφορά μόνο το στιλ, αλλά αποκαλύπτει μια βαθύτερη σχέση εξουσίας ανάμεσα στο βλέμμα, το γυναικείο σώμα και την εικόνα.

Blow-Up, αναμνήσεις από το φιλμ σε κόκκινο φόντο

Μέσα σε ένα μικρό κόκκινο χαρτόνι οι επιμελητές της έκθεσης μας μετέφεραν στα γυρίσματα της ταινίας με τρία κολλάζ. Αριστερά βλέπουμε μια φωτογραφία από τα γυρίσματα. Μια εξέδρα πάνω σε μια Jaguar, με την θηριώδη μηχανή λήψης Arriflex, τον διευθυντή φωτογραφίας Carlo Di Palma και τον Antonioni ξαπλωμένο να προσπαθεί να κρατηθεί για να βλέπει τον ηθοποιό του David Hemmings.

Δεξιά πάνω. Contact sheets – φύλλα επαφής- με καρέ σε σειρά από την ταινία. Τα φύλλα επαφής λειτουργούν σαν χάρτης χρόνου, η αλήθεια δεν βρίσκεται στο ένα καρέ, αλλά στη σειρά, στην επανάληψη, στη διαφορά.

Δεξιά κάτω. Οι λωρίδες φιλμ – η χειρωνακτική μνήμη με σημειώσεις για το μοντάζ. Αν δεν έχεις κάνει μοντάζ σε φιλμ δεν μπορείς να καταλάβεις τι άγχος ήταν και τι πονοκέφαλος. Καμία σχέση με την σύγχρονη ψηφιακή εποχή.

Το χορτοφαγικό δείπνο

Μου άρεσε πάρα πολύ η έκθεση Blow-up. Βγήκαμε έξω, ήταν βράδυ και χρειαζόμασταν προμήθειες για το δείπνο μας. Στο super-market στο κέντρο της Βαλέτας ο κόσμος ψώνιζε έτοιμα φαγητά κουρασμένος από την δουλειά δίχως όρεξη να μαγειρέψει.

Το καταλαβαίνω, προσπαθώ όμως να μην το κάνω. Σήμερα ήμασταν έξω από τις οκτώ το πρωί μέχρι τις οκτώ το βράδυ. Γύρισα στο Μαλτέζικο σπίτι έκανα ένα μπάνιο και μπήκα στην κουζίνα να μαγειρέψω.

Μου δίνει μεγάλη χαρά να ετοιμάζω το φαγητό μου, πιάνοντας με τα χέρια μου τα λαχανικά και τα χόρτα. Σε μισή ώρα περίπου ήταν έτοιμες δυο σαλάτες, ένα ρύζι και ένα πιάτο με τυριά. Τα δύο κρασιά για γευσιγνωσία τα είχα ανοίξει πιο μπροστά. Η gallarija μας περίμενε.

Ντυθήκαμε απλά αλλά όμορφα, άναψα λίγα κεράκια, έβαλα μουσική και η ατμόσφαιρα ήταν έτοιμη. Το δείπνο και το κρασί είναι για να τα μοιράζεσαι.

Marsovin winery

Σήμερα ξεκινήσαμε την μέρα μας με μια επίσκεψη σε αυτό το ιστορικό οινοποιείο της Μάλτας. Μπαίνοντας γελούσαμε με την Αρετή ότι αφού θα ξεκινήσουμε τη μέρα μας με μία σαμπάνια τότε όλα θα πάνε καλά.

Το Marsovin ιδρύθηκε το 1919 από τον Chevalier Anthony Cassar. Στην αρχή η επιχείρηση ήταν μικρή, ο Cassar αγόραζε κρασί από ντόπιους παραγωγούς και το πουλούσε σε καταστήματα χρησιμοποιώντας άμαξες με άλογα.

Το 1956, η εταιρεία μετονομάστηκε σε Marsovin Ltd., με στόχο την αύξηση της παραγωγής και την βελτίωση της ποιότητας. Σε αυτή τη φάση άρχισε η σύγχρονη ανάπτυξη του οινοποιείου με επενδύσεις σε τεχνολογία και επαγγελματίες οινολόγους.

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, το Marsovin έκανε αρκετές σημαντικές “πρώτες” στην οινοποιία της Μάλτας.

Ήταν από τα πρώτα οινοποιεία που εμφιάλωσαν κρασί σε γυάλινα μπουκάλια στην Μάλτα. Κατασκεύασε τα πρώτα ανοξείδωτα δοχεία ζύμωσης στο νησί. Εισήγαγε πρώτος στην αγορά το ‘’vintage ‘’ σταφύλια μόνο από μια χρονιά, την ‘’estate ‘’ σταφύλια από ιδιόκτητους αμπελώνες και έφτιαξε επίσης και βιολογικά κρασιά στη Μάλτα.

Μεγάλη πρωτιά επίσης είναι ότι παράγει τα πρώτα Μethode Traditionnelle αφρώδη κρασιά της Μάλτας, χρησιμοποιώντας παραδοσιακές μεθόδους ζύμωσης στη φιάλη.

Σήμερα έχει περίπου 200 στρέμματα αμπέλια σε πέντε μεγάλους αμπελώνες.

Στο κελάρι με τα βαρέλια

Στέκομαι δίπλα στα βαρέλια και νιώθω πως πρέπει να χαμηλώσω τη φωνή μου.

Όχι από σεβασμό στον χώρο, αλλά σε κάτι που εργάζεται αθόρυβα.

Το ξύλο είναι ζεστό, σχεδόν ζωντανό.

Ακουμπάω την παλάμη μου πάνω του και σκέφτομαι ότι από μέσα του το κρασί δεν κοιμάται, ξεκουράζεται. Αναπνέει αργά, αλλάζει χωρίς να φαίνεται, μαθαίνει τον χρόνο.

Μου αρέσει να χαϊδεύω τα βαρέλια, να τους μιλάω χαμηλόφωνα, σαν να μπορούν να με καταλάβουν. Γιατί μπορούν. Το κρασί έχει μνήμη, θυμάται το χώμα που μεγάλωσε, τον ήλιο, τον άνεμο, τη χρονιά του, θυμάται ποιο είναι.

Αυτές τις μνήμες θα συναντήσεις αργότερα όταν βάλεις το κρασί σε ένα ποτήρι, το στροβιλίσεις λίγο, δεις το χρώμα του, μυρίσεις τα αρώματα του, δοκιμάσεις την γεύση του και προσπαθήσεις να μεταφράσεις τις μνήμες του σε ανθρώπινες λέξεις.

Η Ιεροτελεστία των Φυσαλίδων

Αυτές τις φιάλες που βλέπεις στοιβαγμένες στα κελάρια της Marsovin έχουν μέσα αυτό που θα γίνει αφρώδης οίνος δηλαδή σαμπάνια. Για να γίνει αυτό δεν είναι εύκολο, είναι μια άσκηση ακρίβειας. Εδώ ακολουθείται η Παραδοσιακή Μέθοδος (Méthode Traditionnelle), η ίδια που χρησιμοποιείται και στην Καμπανία και η διαδικασία είναι πραγματικά συναρπαστική.

Η Γέννηση της Φυσαλίδας. Όλα ξεκινούν με έναν “ήσυχο” λευκό οίνο βάσης, ο οποίος εμφιαλώνεται μαζί με μια μικρή ποσότητα ζάχαρης και ειδικών ζυμών. Στη συνέχεια, οι φιάλες σφραγίζονται με το προσωρινό μεταλλικό πώμα που βλέπεις. Μέσα στο περιορισμένο περιβάλλον της φιάλης, ξεκινά μια δεύτερη ζύμωση. Καθώς το διοξείδιο του άνθρακα δεν μπορεί να διαφύγει, ενσωματώνεται στο υγρό, δίνοντας στο κρασί τις φυσαλίδες.

Η Σιωπηλή Ωρίμανση. Αυτό που κάνει το Cassar de Malte να ξεχωρίζει είναι ο χρόνος. Οι φιάλες παραμένουν ακίνητες στο σκοτάδι του κελαριού για τουλάχιστον 12 έως 24 μήνες. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το κρασί ωριμάζει πάνω στις οινολάσπες του (τις νεκρές ζύμες), οι οποίες του χαρίζουν αυτή την πολυπόθητη πολυπλοκότητα, με αρώματα που θυμίζουν φρυγανισμένο ψωμί και ξηρούς καρπούς.

Ο Χορός των Μπουκαλιών. Όταν η ωρίμανση ολοκληρωθεί, το ίζημα πρέπει να αφαιρεθεί χωρίς να χαθούν οι φυσαλίδες. Οι φιάλες τοποθετούνται σε ειδικά ξύλινα σταντ και καθημερινά περιστρέφονται ελαφρώς, αυξάνοντας σταδιακά την κλίση τους προς τα κάτω. Με αυτόν τον τρόπο, το ίζημα συγκεντρώνεται αργά στον λαιμό του μπουκαλιού.

Η Τελική Μεταμόρφωση. Στο τελικό στάδιο, ο λαιμός της φιάλης ψύχεται ακαριαία, παγώνοντας το ίζημα. Με το άνοιγμα του μεταλλικού πώματος, η εσωτερική πίεση “εκτοξεύει” το παγωμένο ίζημα έξω, αφήνοντας το κρασί πεντακάθαρο. Η φιάλη κλείνει με φελλό και σύρμα και το κρασί είναι έτοιμο – με φυσαλίδες που γεννήθηκαν εδώ μέσα.

Η ιστορική κάβα με τα κρασιά

Ο χώρος της κάβας στο υπόγειο είναι πολύ εντυπωσιακός μιας και πρόκειται για ένα ιστορικό κτίριο από την εποχή των ιπποτών. Το τεράστιο ξύλινο τραπέζι και τα ξύλινα ράφια με τα κρασιά φτιάχνουν μια ατμόσφαιρα που σε μαγνητίζει αμέσως μόλις μπεις.

Το Marsovin έχει μια μεγάλη ποικιλία κρασιών, από απλά καθημερινά μέχρι premium boutique.

Κλασικές ετικέτες – La Valette Blanc / Rosé / Red – καθημερινό, φιλικό κρασί απο διεθνείς & τοπικές ποικιλίες, Σειρά 1919. Αφιερωμένη στη χρονιά ίδρυσης του οινοποιείου, με πιο παραδοσιακές και τοπικές επιρροές 1919 White – συνήθως από την γηγενή ποικιλία Girgentina (λευκό) μαζί με λίγες διεθνείς ποικιλίες. 1919 Red – περιλαμβάνει και την κόκκινη γηγενή ποικιλία Gellewza στις συνθέσεις του. Boutique & Premium. Primus – με μεγάλο βάθος και δομή, από Gellewza και Shiraz με ηλιοξηραμένα σταφύλια για περισσότερη συγκέντρωση αρωμάτων. Marnisi Estate – οργανικό κόκκινο blend από Cabernet/Merlot.

Girgentina και Gellewza

Η Μάλτα έχει μόνο δύο παραδοσιακές γηγενείς ποικιλίες σταφυλιών και το Marsovin τις διασώζει προσεχτικά. Girgentina – λευκή ποικιλία, ελαφρύ, φρέσκο, νιώθεις αμέσως φρούτα του δάσους και ένα απαλό, πικάντικο άγγιγμα που θυμίζει μπαχαρικά.

Με χαμηλό αλκοόλ και φινέτσα, χαρακτηριστικά που ταιριάζουν στο μεσογειακό κλίμα. Gellewza – ερυθρή ποικιλία, αρώματα λουλουδιών και εσπεριδοειδών, μεσαίο σώμα με μια δροσερή οξύτητα που σε ξυπνάει.

Και οι δύο ποικιλίες είναι σπάνιες εκτός Μάλτας, πράγμα που τις κάνει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες αν θέλεις να δοκιμάσεις κάτι μοναδικό.

Το Μέγαρο του Ιεροεξεταστή

Πήγαμε να επισκεφτούμε ένα κτίριο με βαριά ιστορία και μνήμη. Βρίσκεται στη Vittoriosa (Birgu) μία από τις «Τρεις Πόλεις» της Μάλτας.

Το Μέγαρο του Ιεροεξεταστή στη Μάλτα είναι το μοναδικό τέτοιο κτίριο στον κόσμο ανοιχτό στο κοινό. Χτισμένο τον 16ο αιώνα, σε μια εποχή που το νησί βρισκόταν στο σταυροδρόμι αυτοκρατοριών. Υπήρξε αρχικά κοσμικό δικαστήριο των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη, όταν όμως η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στη Βαλέτα, το κτίριο απέκτησε έναν βαρύτερο ρόλο, από το 1574 έγινε η έδρα της Ρωμαϊκής Ιεράς Εξέτασης.

Για περισσότερα από διακόσια χρόνια, πίσω από τις πέτρινες όψεις του, εκδικάζονταν υποθέσεις πίστης, ηθικής και απόκλισης από την καθολική πίστη. Το κτίριο λειτουργούσε ταυτόχρονα σαν κατοικία, δικαστήριο και φυλακή.

Η Ιερά Εξέταση καταργήθηκε το 1798 με την άφιξη των Γάλλων και το κτίριο μεταμορφώθηκε διαδοχικά σε νοσοκομείο, στρατιωτική λέσχη και μοναστήρι, κουβαλώντας κάθε φορά ένα νέο στρώμα ζωής. Σήμερα, σαν μουσείο, στο Μέγαρο θα δεις την ιστορία της καταστολής και της τιμωρίας, αλλά και την εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στην πίστη, τον φόβο και την καθημερινότητα των απλών ανθρώπων.

Η Ιερά Εξέταση στη Μάλτα

Αυτή είναι η αίθουσα που δίκαζε ο ιεροεξεταστής. Αν έφτανες εδώ μέσα κατηγορούμενος για την θρησκευτική σου πίστη είχες πρόβλημα. Σε αυτή την αίθουσα λαμβάνονταν αποφάσεις που μπορεί να μην άφηναν σοβαρά ίχνη στο σώμα, αλλά σίγουρα χαράσσονταν βαθειά στη ζωή των ανθρώπων.

Η Ιερά Εξέταση είναι μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες στην ιστορία του Καθολικισμού, γιατί δείχνει πώς η θρησκεία, όταν συνδυάζεται με εξουσία χωρίς έλεγχο, μπορεί να γίνει εργαλείο καταπίεσης και φόβου αντί για πνευματικής καθοδήγησης, με τραγικές συνέπειες για χιλιάδες ανθρώπους.

Στη Μάλτα έφτασε το 1574 και πήγε μέχρι το 1798, δύο αιώνες δηλαδή. Σε αυτή την περίοδο ο καθένας μπορούσε να καταγγείλει τον γείτονά του σαν ύποπτο για απιστία ή απόκλιση. Μια λέξη, μια φήμη, ένα βιβλίο ακόμη και μια απρόσεκτη χειρονομία αρκούσαν για να ανοίξει φάκελος. Δεν κατέληγαν όλοι σε δίκη, όμως το ενδεχόμενο της καταγγελίας αρκούσε, η Ιερά Εξέταση ήταν εκεί για να σε παρακολουθεί και αν το ξαναέκανες να σε πάει σε δίκη. Μια κοινωνία επιτήρησης και ελέγχου της προσωπικής σου ζωής.

Χρησιμοποίησε βασανιστήρια, απειλές και δημόσιες δίκες για να αναγκάσει τους υπόπτους να ομολογήσουν ή να “μετανοήσουν”. Ο τρόπος αυτός απέχει πολύ από έννομες και δίκαιες διαδικασίες όπως τις εννοούμε σήμερα. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, εδώ δεν κυριάρχησαν οι πυρές και οι μαζικές εκτελέσεις αλλά η πιο ήπια τιμωρία.

Η αίθουσα των βασανιστηρίων

Εδώ σε αυτή την κρύα υπόγεια αίθουσα με το που μπαίνεις σε πιάνει μια τρεμούλα από τον φόβο. Δεν αισθανόμασταν καθόλου καλά που βλέπαμε αυτά τα όργανα τιμωρίας σκεπτόμενοι πόσοι άνθρωποι υπέφεραν εδώ μέσα εν ονόματι μιας θρησκείας.

Το strappado, το σχοινί με τον μηχανισμό στην οροφή είναι το πιο χαρακτηριστικό εργαλείο. Σε έδεναν με τα χέρια πίσω από την πλάτη, σε σήκωναν από το έδαφος με σχοινί και στη συνέχεια σε άφηναν να πέσεις απότομα χωρίς να αγγίξεις το πάτωμα. Τι έκανε αυτό; σου έβγαιναν οι ώμοι, είχες αφόρητο πόνο και ψυχολογική κατάρρευση. Ήταν «καθαρό» βασανιστήριο χωρίς αίμα, χωρίς σημάδια, ιδανικό για ένα σύστημα που ήθελε ομολογίες, όχι πτώματα.

Το ξύλινο τρίγωνο στα δεξιά ήταν ακινησία με ανάκριση, σε άβολη στάση πάνω στο μυτερό ξύλο με ανοιχτά τα πόδια. Στόχος ήταν να σπάσεις και να ομολογήσεις πίστη και σιωπή.

Οι κατηγορούμενοι έπρεπε να ομολογήσουν, να απαρνηθούν δημόσια τα σφάλματά τους και να δείξουν μετάνοια. Η Ιερά Εξέταση ενδιαφερόταν λιγότερο για την τιμωρία και περισσότερο για την επαναφορά στην πίστη, νηστείες, προσευχές, προσκυνήματα, πρόστιμα ή δημόσιες δηλώσεις πίστης ήταν συχνές ποινές. Η αθώωση δεν σήμαινε δικαίωση σήμαινε συμμόρφωση.

Σε όλη την Ευρώπη υπήρξαν χιλιάδες θύματα της Ιεράς εξέτασης, εδώ στην Μάλτα μας είπαν ότι υπήρξαν ελάχιστοι θάνατοι.

THE SHIP (unseen) – Matthew Attard

Και να που, μέσα σε ένα κτίριο φορτισμένο από την ιστορία της Ιεράς Εξέτασης, συναντάς κάτι απροσδόκητα σύγχρονο και βαθιά ανθρώπινο. The Ship (unseen) του Matthew Attard παρουσιάζεται εδώ σαν μια διαφορετική εκδοχή του έργου I Will Follow the Ship, με το οποίο εκπροσώπησε τη Μάλτα στην Biennale της Βενετίας το 2024. Το έργο το είχα δει στην Biennale μου είχε αρέσει πολύ και τώρα βρεθήκαμε με τον Matthew εδώ για να συζητήσουμε για την δουλειά του.

Είναι ένας καλλιτέχνης που κινείται με άνεση ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη. Σπούδασε στο Edinburgh College of Art, εστιάζοντας στη λεγόμενη «μηχανιστική όραση» και στην αντίληψη του βλέμματος, ενώ έχει και μεταπτυχιακές σπουδές στις Ψηφιακές Τέχνες στο Πανεπιστήμιο της Μάλτας.

Η πρακτική του βασίζεται στο σχέδιο, όχι όμως με την παραδοσιακή έννοια: χρησιμοποιεί πολυμέσα, performance και χρονικά βασισμένες διαδικασίες, επεκτείνοντας το σχέδιο πέρα από το χαρτί.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της δουλειάς του είναι η χρήση τεχνολογίας eye-tracking, μέσω της οποίας «σχεδιάζει» καταγράφοντας την κίνηση των ματιών του. Η όραση δεν αντιμετωπίζεται σαν μια απλή βιολογική λειτουργία, αλλά σαν πολιτισμικό και κοινωνικό κατασκεύασμα – τι σημαίνει να βλέπουμε, πώς εκπαιδεύεται το βλέμμα μας, πώς επηρεάζεται από το σώμα, την ιστορία και την τεχνολογία.

Σχεδιάζοντας με το βλέμμα

Η συζήτηση με τον Matthew γύρω από το σχέδιο ήταν μεγάλη και, όπως και το έργο του, δεν ακολουθούσε ευθείες γραμμές. Προσπαθούσε να εξηγήσει μια διαδικασία που δεν ξεκινά και δεν τελειώνει στο χέρι.

Η καλλιτεχνική του πρακτική στηρίζεται σε τρεις βασικούς άξονες: την πράξη της σχεδίασης, τα χαραγμένα σε πέτρα ιστορικά ship graffiti και μια διαρκή αμφισβήτηση της τεχνολογίας — του τρόπου με τον οποίο μας ορίζει και μας μετασχηματίζει. Δεν τον ενδιαφέρει η τεχνολογία ως εργαλείο επίδειξης, αλλά σαν μέσο για να θέσει το ερώτημα: ποιοι είμαστε μέσα από αυτήν;

Η διαδικασία του είναι κυκλική. Ξεκινά σχεδιάζοντας το θέμα του με στυλό διαρκείας, στη συνέχεια, μηχανές και αλγόριθμοι αναλαμβάνουν να συνεχίσουν τη σχεδίαση, επεκτείνοντας τη χειρονομία του. Όταν αυτή η φάση ολοκληρωθεί, επιστρέφει ξανά στο έργο και επεμβαίνει με το χέρι. Το τελικό αποτέλεσμα δεν ανήκει ούτε αποκλειστικά στον άνθρωπο ούτε στην τεχνολογία, αλλά σε μια ενδιάμεση, υβριδική περιοχή.

Πιστεύει στην ενεργή αντίληψη του θεατή απέναντι σε ένα έργο τέχνης — στην ιδέα ότι το βλέμμα μας φέρει μαζί του μνήμες, εμπειρίες και κοινωνικοπολιτικά φορτία. Αντιλαμβάνεται τη ζωγραφική όχι σαν αντικείμενο αλλά σαν πράξη, σαν μια ανοιχτή διαδικασία που συνεχίζει να διαμορφώνεται όσο την κοιτάζουμε.

THE SHIP (unseen)

Μεγαλώνοντας σε ένα μικρό νησί είσαι φυσικά στενά δεμένος με την θάλασσα. Όταν όμως συναντάς τα υπέροχα σχέδια – graffiti – που χάραζαν οι ναυτικοί στις πέτρινες πλάκες μικρών εκκλησιών γύρω στον 16ο αιώνα, λίγο πριν φύγουν για κάποιο ταξίδι, τότε η μνήμη αυτή χαράζεται βαθειά μέσα σου. Τα σχέδια αυτά των ναυτικών ήταν κάτι σαν τάμα να γυρίσουν πίσω ζωντανοί. Από αυτά τα ιστορικά Ship graffiti άντλησε έμπνευση ο Matthew για να φτιάξει το έργο του.

Ξεκίνησε φωτογραφίζοντας την θάλασσα σε διάφορα σημεία και σε διαφορετικές εποχές, αυτό ήταν μια βάση, κάτι σαν τον καμβά του πίνακα. Μετά από πάνω βάζει την βάση δεδομένων της κίνησης των ματιών του με πολλές αλγοριθμικές διαδικασίες και κώδικες που αντικαθιστούν το παραδοσιακό σφυρί και καρφί για την σμίλευση. Κάθε σχέδιο και κάθε εικόνα γίνεται μια φευγαλέα στιγμή συνάντησης μεταξύ της ανθρώπινης πρόθεσης και του τεχνολογικού μετασχηματισμού. Στο τέλος φυσικά δημιουργείται ένα βιντεο μεγάλης διάρκειας.

Το Πλοίο (αόρατο) ξεδιπλώνεται σαν ένας στοχασμός πάνω στην παρουσία και την απουσία. Είναι πλοία που διασχίζουν τα όρια μεταξύ παρελθόντος και παρόντος και μας μιλάνε για την λαχτάρα, την επιβίωση και την ταυτότητα στο πέρασμα του χρόνου. Το έργο μας υπενθυμίζει ότι τα πλοία είτε χαραγμένα σε πέτρα είτε σε κώδικα δεν είναι ποτέ ολοκληρωμένα.

Ο ήχος είναι πολύ σημαντικός στο έργο και τον έκανε ο – Jamie-, το software το δημιούργησε ο Joey Borg και την επιμέλεια της έκθεσης έκανε η Elyse Tonna.

Φεύγοντας από το Μέγαρο του Ιεροεξεταστή, είχα την αίσθηση πως τα πλοία του Matthew Attard δεν έμεναν πίσω στον χώρο. Mε ακολουθούσαν, όπως ακολουθεί τον άνθρωπο η ανάγκη να χαράξει ένα ίχνος, πριν χαθεί στο άγνωστο του χρόνου.

ZiguZajg – η μαλτέζικη εκδοχή του ζιγκ-ζαγκ.

Ηταν η μέρα της τέχνης και πήγαμε να αλλάξουμε οπτική γωνία, στο Spazju Kreattiv, το Εθνικό Κέντρο Δημιουργικότητας της Μάλτας στο κέντρο της Βαλέτας. Εδώ υπάρχει μια καταπληκτική παιδική έκθεση. Με εντυπωσίασε, γιατί σπάνια συναντάς μια παιδική έκθεση με τόσο σύγχρονη ματιά και τέτοια επιμέλεια μέσα σε έναν σοβαρό πολιτιστικό χώρο. Όχι σαν «παράλληλο πρόγραμμα», αλλά σαν ισότιμο κομμάτι του πολιτισμού.

To όνομα το βρήκα εξαιρετικό, το ZiguZajg είναι το δικό μας ζιγκ-ζαγκ, δηλαδή την κίνηση χωρίς ευθεία πορεία, το παιχνίδι, την περιπλάνηση, την ανακάλυψη, τον τρόπο που τα παιδιά σκέφτονται, μαθαίνουν και κινούνται: όχι γραμμικά, αλλά πλάγια, απρόβλεπτα, δημιουργικά.

Είναι το σημαντικότερο και πιο αγαπητό φεστιβάλ τέχνης της Μάλτας για παιδιά και νέους, με μια παράδοση που ξεκίνησε το 2010 και έχει εξελιχθεί σε αναπόσπαστο μέρος του πολιτιστικού ημερολογίου του νησιού.

Αρχικά ξεκίνησε σαν ετήσιο φεστιβάλ που προσφέρει πλούσιο πρόγραμμα θεάτρου, μουσικής, χορού, κινηματογράφου, οπτικής τέχνης και δημιουργικών εργαστηρίων, απευθυνόμενο ειδικά σε οικογένειες, παιδιά και εφήβους, και με την πάροδο του χρόνου έχει καταφέρει να συνδυάσει την τέχνη με τη μάθηση και τη φαντασία.

Δεν αντιμετωπίζει τα παιδιά σαν «μελλοντικό κοινό», αλλά σαν ενεργούς συνομιλητές της τέχνης στο παρόν και αυτό είναι πολύ σημαντικό για μένα.

Μαθαίνοντας να βλέπουν – μακριά από τις οθόνες, κοντά στην εμπειρία της τέχνης.

Κοιτάζοντας τα έργα μέσα στον χώρο της έκθεσης, σκεφτόμουν πόσο κρίσιμο είναι σήμερα να έρχονται τα παιδιά σε επαφή με την τέχνη όχι σαν «εκπαιδευτικό εργαλείο», αλλά σαν ζωντανή εμπειρία.

Σε μια εποχή όπου από βρέφη ακόμη μεγαλώνουν μπροστά σε οθόνες, εκτεθειμένα σε αποσπασματική, συχνά ψεύτικη πληροφορία και σε έναν διαρκή θόρυβο εικόνων, η τέχνη λειτουργεί σχεδόν θεραπευτικά. Ενεργοποιεί το σώμα, τη φαντασία, την κίνηση, την περιέργεια. Δίνει χώρο στη σιωπή, στο παιχνίδι, στην αμφιβολία. Και κυρίως, υπενθυμίζει ότι η εμπειρία δεν είναι κάτι που καταναλώνεται, αλλά κάτι που βιώνεται, κάτι που μπορεί να θρέψει την ψυχολογία ενός παιδιού πολύ πιο βαθιά από οποιαδήποτε οθόνη.

Μείναμε πολύ ώρα με την Αρετή σε αυτή την έκθεση – μας έβγαλε τα παιδιά από μέσα μας, πόση ανάγκη έχει ο άνθρωπος να παίξει σε όποια ηλικία και αν είναι και να χαθεί μέσα στο παραμύθι και την φαντασία.

Το ποτάκι

Βράδιασε και βγήκαμε στη Βαλέτα για ένα ποτάκι, όπως το λέμε στην καθημερινή έκφραση. Το ιστορικό κέντρο της πόλης είναι γεμάτο με μπαράκια που μπορείς να απολάυσεις ένα ποτό. Πολλά από αυτά είναι απλωμένα δίπλα σε κατηφορικά δρομάκια ή σε σκαλάκια. Έχεις πολλές επιλογές και στο αισθητικό κομμάτι και στην ποιότητα των ποτών, από μια απλή μπύρα μέχρι πολύπλοκα κοκτέιλ. Διαλέγεις ότι σου αρέσει και χαλαρώνεις. Εδώ μέσα δεν έχει θόρυβο από αυτοκίνητα μόνο ανθρώπινες φωνές που χαίρονται την επαφή και την επικοινωνία.

Αυτό είναι το σημαντικό, όχι το ίδιο το ποτό κατά βάση, αλλά η συντροφικότητα και η επικοινωνία με την φυσική σου παρουσία και όχι μέσα από τις οθόνες.

Το ταξίδι δεν τελειώνει ποτέ

Την τελευταία μέρα των ταξιδιών μας ποτέ δεν κυνηγάμε προορισμούς. Αφήνουμε τον χρόνο να χαλαρώσει και το σώμα να περπατήσει με τον δικό του ρυθμό, χωρίς προορισμό, μόνο για να συναντήσει τη στιγμή. Ξαναγυρίζουμε στα στενά της Βαλέτα, περνάμε κάτω από τα μικρά μπαλκόνια, ανεβαίνουμε και κατεβαίνουμε τα σκαλάκια που κρύβουν μέσα τους ιστορίες από περασμένους αιώνες.

Οι πέτρινες προσόψεις αντανακλούν το φως με τρόπο που αλλάζει ανάλογα με την ώρα, η σκιά μιας πόρτας, το φως του ήλιου σε ένα παράθυρο, ένα παλιό ξύλινο μαγαζί που ακόμη στέκει, αυτή είναι η μαγεία της στιγμής.

Ανακαλύπτουμε ξανά τα ίδια σοκάκια και τα ίδια σημεία που μας είχαν γοητεύσει από την πρώτη μέρα, όμως τώρα τα βλέπουμε με μάτια πιο ήρεμα, πιο δεκτικά. Έτσι η Βαλέτα δεν είναι πια μόνο μια πόλη, είναι ένα σώμα από πέτρα και φως, από μνήμες και σιωπές, που ανοίγεται σε όποιον περπατά χωρίς βιασύνη, σε αυτόν που αφήνεται να χαθεί στα μονοπάτια της και να ξαναβρεί τον εαυτό του.

Και τότε καταλαβαίνεις πως το ταξίδι δεν τελειώνει ποτέ.

*Ο Στέργιος Μήτας είναι σκηνοθέτης Η Αρετή Τουσέρ είναι μουσικός και συνθέτρια Ευχαριστούμε το Γραφείο Τουρισμού της Μάλτας