Θάφτηκε σαν να μην υπήρξε ποτέ: Η ανατριχιαστική ιστορία εκτελεσμένου κομμουνιστή στο Γεντί Κουλέ

Η νομική έρευνα της Μαρίας είχε «κολλήσει». Δεν μπορούσε να βγάλει άκρη για ποιο λόγο έλειπαν ληξιαρχικές πράξεις θανάτου δύο ανθρώπων που υπήρξαν ζευγάρι στα μέσα της δεκαετίας του ’30.

«Τι έγινε; Άνοιξε η γη και τους κατάπιε; Εξαφανίστηκαν;»

Αναγκάστηκε να ψάξει από μαρτυρίες απογόνων για να βρει την άκρη του νήματος. Κι αυτή οδήγησε σε μια αδιανόητη ιστορία ενός ανθρώπου που για πολλά χρόνια έζησε σαν φάντασμα. Ο θάνατός του ήταν σαν να μην συνέβη ποτέ. Πέρασε στη λήθη.

Η ζωή του και το τέλος του δε θα εξιστορούνταν τώρα, αν η Μαρία δεν την ερευνούσε. Αισθάνθηκε πως αποτέλεσε μέρος της ιστορίας. Πρωταγωνίστρια σε ένα γεγονός κατά το οποίο δεν είχε γεννηθεί καν. Γιατί η ιστορία μετρά μόνο όταν την ξέρεις και τη διηγείσαι.

Όσο το κουβάρι της ξετυλιγόταν, τόσο περισσότερο οι λεπτομέρειές της προκαλούσαν ανατριχίλα.

Ένα παζλ πληροφοριών που όσο συνέθετε τα κομμάτια τους, τόσο περισσότερο απίστευτο της φαινόταν.

Η μνήμη που ανασυντίθεται μέσα από την περιέργεια και την επιμονή. Τα γεγονότα που ξαναζωντανεύουν, 79 χρόνια αργότερα.

Δύο ψυχές που έψαχναν τη δικαίωσή τους, μετά από οκτώ δεκαετίες.

Η Μαρία αισθάνθηκε ρίγος. Και ένα χαμόγελο περηφάνειας που τα κατάφερε.

Από τα Ψαρά, στη Σύρο, τον Πειραιά και στον Ισπανικό εμφύλιο

«Μαρουσώ, θα πάμε στον Πειραιά. Εκεί θα μπορέσουμε να ζήσουμε καλύτερα, θα δουλέψεις κι εσύ». Ο Γιώργος έδειχνε αποφασισμένος. Όπως όταν την παντρεύτηκε, πριν από μερικά χρόνια. Είχε μετακομίσει από τα Ψαρά, τη γενέτειρά του, στην Ερμούπολη της Σύρου. Ήταν ναυτεργάτης και εργαζόταν σε εμπορικό πλοίο. Τη γνώρισε, την ερωτεύτηκε και την παντρεύτηκε. Ήταν η μικρότερη κόρη γνωστής οικογένειας του νησιού. Όμως στον Πειραιά για την οικογένειά τους οι συνθήκες θα ήταν καλύτερες.

Η Μαρουσώ εντωμεταξύ είχε μείνει έγκυος και σε μερικούς μήνες γέννησε ένα όμορφο κοριτσάκι. Διοματάρη. Το επίθετο του Γιώργου.

Ο Γιώργος είναι ενεργό μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος. Αυτό σήμαινε πολλά, τότε.

Η μεταξική δικτατορία του Αυγούστου του ’36 αλλάζει τα δεδομένα. Θεωρείται «εθνοπροδότης και «άπατρις» για το επίσημο ελληνικό κράτος. Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου αρχίζει πογκρόμ κατά των κομμουνιστών.

Ο Γιώργος ανησυχεί, αλλά δεν πτοείται. Είναι ιδεολόγος.

Ένα μήνα νωρίτερα είχε ξεσπάσει ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος. Η στάση της «στρατιάς της Αφρικής» στις 17 Ιουλίου του ’36  και άλλων τμημάτων του ισπανικού στρατού που την ακολούθησαν, σηματοδοτεί την ευθεία ρήξη με τον Φράνκο.

Η συνέχεια είναι λίγο πολύ γνωστή: Ακολουθούν τρία χρόνια πολέμου, το «No passaran!» γίνεται το σύνθημα των αντιφασιστών όλου του κόσμου, όμως η στρατιά του Ισπανού δικτάτορα πέρασε από τη Μαδρίτη και κατέστειλε την επανάσταση.

Η ελληνική Αριστερά δεν έμεινε αμέτοχη. Μέλη του ΚΚΕ απ’ όλο τον κόσμο συμμετείχαν στις προσπάθειες αποστολής βοήθειας στους Ισπανούς Δημοκρατικούς. Ναυτεργάτες, μέλη του κόμματος και της Ναυτεργατικής Ένωσης Ελλάδας έφυγαν για την πρώτη γραμμή. Μεταξύ αυτών και ο Γιώργος Διοματάρης. Φεύγει ως εθελοντής.

Η Μαρουσώ προσπάθησε να τον πείσει, αλλά μάταια. Είναι η τελευταία φορά που συναντιούνται.

Ο Γιώργος θα μπορούσε να είναι ο Ντέιβιντ του «Γη και Ελευθερία» που εμπνεύστηκε πολλά χρόνια αργότερα ο Κεν Λόουτς (1995). Στο συλλογικό φαντασιακό είναι ήδη.

Ας γυρίσουμε όμως στο 1937. Ο Διοματάρης βαπτίζεται  «Χήρας». Είναι το όνομα που παίρνει αυτοβούλως ως κομμουνιστής αγωνιστής.

Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Γιάννης Παντελάκης τον αναφέρει στο βιβλίο του «Los buenos antifascistas» (εκδ. Θεμέλιο).

Μια έκδοση ντοκουμέντο για τους περίπου 400 Έλληνες αντιφασίστες που πολέμησαν ως εθελοντές στον ισπανικό εμφύλιο.

Ο «Χήρας» είναι μέσα σε αυτούς.

Γράφει ο Γιάννης Παντελάκης. «ΔΙΑΜΑΝΤΑΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Με καταγωγή από τα Ψαρά. 28 χρονών, ναυτεργάτης, μέλος του ΚΚΕ, είχε το ψευδώνυμο Χήρας. Στα αρχεία των Δ.Τ. έχει καταγραφεί ως Diematiris Georg, Dianataris George και Diamataris Goerge. Πήγε στην Ισπανία στις 28.12.1937».

«Μας άφησε μέσα στις γιορτές. Μια γυναίκα με ένα μωρό στην αγκαλιά».

Η Μαρουσώ δούλευε ως ράφτρα και προσπαθούσε να τα βγάλει πέρα. «Μπορεί και να μην ξανάρθω ποτέ. Ακόμη κι αν ζήσω. Κινδυνεύεις κι εσύ μαζί μου. Θα είσαι χήρα. Σα να πέθανα». Της είχε πει. Κι εγώ θα είμαι ο Χήρας. Αυτό είναι το νέο μου όνομα».

Ο Γιώργος πολεμούσε ως Χήρας. Ζούσε ως «νεκρός« για αρκετά χρόνια. Για να μην κινδυνεύσει η οικογένειά του.

Επέστρεψε μετά την ήττα στην Ισπανία, που μπορεί να μην είχε αυτή την έκβαση, αν Γαλλία και Αγγλία βοηθούσαν τους επαναστάτες, όπως έκαναν οι Χίτλερ και Μουσολίνι με το Φράνκο.

Η ιστορία όμως γράφει και δεν ξεγράφει. Ενίοτε ξεχνά και ξεχνιέται, αλλά βρίσκει τον τρόπο και φυτρώνει και πάλι σαν αγριόχορτο.

Ο Γιώργος κυλιόταν στα αγριόχορτα, αλλά δεν κατάφερε να ξεφύγει. Ο εθνικός στρατός τον συλλαμβάνει μαζί με άλλους συντρόφους τον Ιούλιο του ’47. Δέκα χρόνια μετά την αποκοτιά να πάει στην Ισπανία, η ζωή τον βρίσκει πάλι να πολεμά στον «αδελφοκτόνο» ελληνικό εμφύλιο, αυτή τη φορά. Ο Δημοκρατικός Στρατός ηττάται κι εδώ.

«Πώς σε λένε; Διαμαντάρας;».

«Ναι. Διαμαντάρας».

Ο Γιώργος δεν θέλει να συνδεθεί με την οικογένειά του στον Πειραιά. Για να την προστατεύσει.

Είναι ένας άλλος. Είναι ο Διοματάρης που παντρεύτηκε ερωτευμένος, ο Χήρας που πολέμησε στο Αλμπαθέτε, ο Διαμαντάρας που συλλαμβάνεται και οδηγείται στο Γεντί Κουλέ της Θεσσαλονίκης, μαζί με δεκάδες ακόμη κομμουνιστές.

«Θα εκτελεστούν όλοι τις επόμενες μέρες». Η εντολή του στρατηγείου.

Ο στρατιώτης που έλαβε το σήμα «πάγωσε». Κάτι μέσα του του έλεγε πως δεν πρέπει, δεν μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο.

«Πάλι τυχερός είμαι. Θα μπορούσα να είμαι μέσα στους 40.000 νεκρούς στην Ισπανία. Ή να εκτελεστώ στην Καισαριανή. Ή σε ένα γερμανικό μπλόκο. Πάλι καλά που έφτασα εδώ».

Ο Γιώργος όμως και έκανε μια ακόμη αστραπιαία σκέψη πριν οδηγηθεί σο απόσπασμα. «Δε με σκότωσε ο Ισπανός φασίστας, ούτε ο Γερμανός. Με σκοτώνει τώρα ο Έλληνας». Γέλασε.

Στο Γεντί Κουλέ εκείνο το ζεστό πρωινό της 1ης Αυγούστου του 1947 ήταν όλα λαμπερά.

Ο Γιώργος δεν έβλεπε τίποτε άλλο, πέραν από το φωτεινό χαμόγελο της Μαρούσας και της κόρης του, που τώρα θα ΄ταν έφηβη, σχεδόν 13 ετών.

Δεν έκλεισε τα μάτια μπροστά στο απόσπασμα.

Χαιρέτησε αγωνιστικά και χαμογέλασε όπως στη φωτογραφία.

Η μοίρα το ΄θελε η ιστορία του να μην γίνει γνωστή ολοκληρωμένα, παρά μόνο μέσα από την έρευνα της Μαρίας.

Τα χαμόγελά τους τώρα είναι κοινά. Μαζί και το δάκρυ που έρχεται από τον ουρανό και σκάει στο μάγουλό της.

*

Την πραγματική ιστορία, στην οποία προσέθεσα ορισμένα στοιχεία μυθοπλασίας, την οφείλω στη Μαρία που έκανε έρευνα για μια υπόθεση κληρονομιάς. Αναζήτησε όμως την αλήθεια και τη βρήκε χάρη στη συνδρομή ανθρώπων, φίλων της, υπηρεσιών, εφημερίδων αλλά και του Γιάννη Παντελάκη. Το αδιανόητο της ιστορίας είναι ότι για τον Γιώργο Διοματάρη, «Χήρα», ή «Διαμαντάρα» αλλά και για όσους εκτελέστηκαν στο Γεντί Κουλέ με αποφάσεις των στρατοδικείων δεν συντάχθηκε ποτέ ληξιαρχική πράξη θανάτου.

Μετά το τέλος του εμφυλίου διαγράφηκαν από τα ληξιαρχεία με διοικητική πράξη, χωρίς αναφορά στην ημέρα και τον τόπο του θανάτου τους. Οι άνθρωποι αυτοί για τον κρατικό μηχανισμό δεν υπήρξαν ποτέ. Είχαν θαφτεί όχι στο Επταπύργιο, αλλά στη λήθη. Τα σώματά τους, μετά την εκτέλεση, θάφτηκαν σε ομαδικούς τάφους, που τώρα ήρθαν στο φως. Κάποια από τα οστά που βρέθηκαν είναι πιθανό να ανήκουν στο Διοματάρη. 

Η «ταυτοποίηση» γίνεται πια με έναν τραγικό τρόπο. Η ιστορία όμως κάτι χρωστά σε αυτούς τους ανθρώπους. Η Καισαριανή συναντά το Γεντί Κουλέ. Η ιστορική αλήθεια συναντά τη μνήμη. Και ύστερα τη δικαίωση.