Καταφύγιο ηρεμίας: Ο επιβλητικός ναός στην καρδιά της Θεσσαλονίκης που ξεκίνησε να κτίζεται πριν γκρεμιστεί ο παλιός

Στην καρδιά της Θεσσαλονίκης εκεί όπου ο ρυθμός της πόλης δε σταματά ποτέ, ο Ιερός Ναός της Παναγίας Δεξιάς λειτουργεί σχεδόν σαν μια μικρή παύση στο χρόνο.

Μέσα στον αδιάκοπο θόρυβο του κέντρου, το εσωτερικό του ναού προσφέρει ένα γαλήνιο καταφύγιο ηρεμίας. Έναν χώρο όπου ο επισκέπτης μπορεί έστω και για λίγο να αποσυνδεθεί από το πολύβουο περιβάλλον.

Ο ναός δεν ξεχωρίζει μόνο για τη θρησκευτική του σημασία, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο ενσωματώνεται στην καθημερινότητα της Θεσσαλονίκης.

Είναι από τα σημεία που προσπερνάς βιαστικά, μέχρι τη στιγμή που θα σταθείς στο κατώφλι του και θα αποφασίσεις να ανέβεις τα σκαλιά του για να μπεις στο εσωτερικό του και να συνειδητοποιήσεις ότι πίσω από την αστική ένταση κρύβεται μια βαθιά αίσθηση γαλήνης και ιστορικής συνέχειας.

Πολλοί θα πίστευαν ότι ο Ιερός Ναός της Παναγίας Δεξιάς θα είναι ακόμη μια εκκλησία της πόλης με μακραίωνη ιστορία, όμως δεν είναι έτσι.

Επίσης, πολλοί δε γνωρίζουν ότι η Παναγία Δεξιά θεμελιώθηκε στη θέση ενός άλλου Ιερού Ναού που βρισκόταν στο ίδιο σημείο, ενώ αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ξεκίνησε να χτίζεται χωρίς να έχει κατεδαφιστεί ο προηγούμενος.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Η Παναγία Δεξιά αποτελεί έναν από τους πιο αγαπημένους ναούς της Θεσσαλονίκης. Πανηγυρίζει στις 21 Νοεμβρίου, εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου.

Ο Ναός θεμελιώθηκε το 1956 στη θέση του βυζαντινού ναού του Αγίου Υπατίου. Ένας ναός που εξυπηρετούσε τις ανάγκες μιας παλιότερης γειτονιάς της Θεσσαλονίκης που δεν είχε καμία απολύτως σχέση με τη μορφή που έχει πάρει στο σήμερα.

Με την πάροδο του χρόνου και τις αλλαγές στον πολεοδομικό και κοινωνικό ιστό της πόλης, ο ναός του Αγίου Υπατίου παρήκμασε.

Είχε υποστεί καθιζήσεις και ρωγμές και οι αναφορές της εποχής κάνουν λόγο ότι είχε καταστεί ετοιμόρροπος ή ότι δεν ήταν δυνατό να επισκευαστεί.

Έτσι, άνοιξε ο δόμος για τη δημιουργία μιας επιβλητικής εκκλησίας που αποτελεί σημείο αναφοράς για τη Θεσσαλονίκη.

Η ανέγερση του Ιερού Ναού της Παναγίας Δεξιάς ήρθε να συνεχίσει την πνευματική παράδοση στον ίδιο χώρο, διατηρώντας τη συνέχεια της λατρείας και της ιστορικής μνήμης.

Μάλιστα, η εικόνα του Αγίου Υπατίου παραμένει μέσα στη σημερινή εκκλησία, καθώς υπάρχει και ομώνυμο παρεκκλήσι.

Η αεροφωτογραφία, του Βαγγέλη Καβάλα, του 1959, που φέρνει στο φως η σελίδα «Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη» στο Facebook αποδεικνύει αυτό που προαναφέραμε. Ότι ο Ιερός Ναός της Παναγίας Δεξιάς ξεκίνησε να κτίζεται χωρίς να έχει κατεδαφιστεί ο Άγιος Υπάτιος.

Μάλιστα, το πίσω μέρος του παλιού ναού φαίνεται μερικώς κομμένο.

Τελικά, τον Μάιο του 1962 γκρεμίστηκε ο παλιός ναός.

Μάλιστα, όπως σημειώνει η ιστοσελίδα «Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη» οι καθυστερήσεις στις εργασίες ανέγερσης του νέου ναού προκαλούσε έντονη γκρίνια στο ποίμνιο καθώς οι πιστοί αναγκάζονταν να στριμώχνονται στο κομμάτι που είχε απομείνει από τον παλιό ναό.

Φωτογραφίες που έχουν διασωθεί απεικονίζουν τον Άγιο Υπάτιο με το καμπαναριό του να ξεχωρίζει.

Σε μία μάλιστα από τις φωτογραφίες εμφανίζεται και ένα μικρό κτίσμα που είναι δίπλα στον Άγιο Υπάτιο και παρουσιάζεται ως μεταβυζαντινή εκκλησία που προϋπήρχε του Αγίου Υπατίου και είχε σχέση με το μετόχι της Αγίας Αναστασίας.

Επίσης, σε μία εκ των φωτογραφιών πίσω από το ναό εντοπίζεται και ένα μεγάλο μεγέθους κτίσμα που θυμίζει μοναστηριακό κτίριο.

Στο Ναό του Αγίου Υπατίου, άγνωστο το πώς και το πότε, προσφέρθηκε η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελεούσης, πιστό αντίγραφο της ομώνυμης εικόνας του Κύκκου της Κύπρου, την οποία η παράδοση θέλει να την έχει αγιογραφήσει ο Άγιος Ευαγγελιστής Λουκάς!

Η προφορική παράδοση μας λέει πως η εικόνα της Παναγίας έχει μεταφερθεί από έναν μοναχό ή ορφανό πατρός νέο, ο οποίος έπειτα από όνειρο που είδε, καθοδηγήθηκε να την τοποθετήσει σε ναό δεξιά, όπως εισέρχεται κάποιος στην πόλη της Θεσσαλονίκης από τη θύρα των ανατολικών τειχών! Έτσι λοιπόν, σύμφωνα πάντα με την παράδοση, η Εικόνα ονομάστηκε Παναγία Δεξιά.

Άλλη παράδοση μας λέει πως η ονομασία «Δεξιά» οφείλεται στο ότι η Θεοτόκος εικονίζεται Δεξιοκρατούσα, φέρει δηλαδή τον Ιησού στο δεξί της χέρι, ενώ η πιο συνηθισμένη αγιογράφησή της είναι να φέρει το θείο Βρέφος στο αριστερό της χέρι.

Με μια τρίτη εκδοχή, η Παναγία ως κατ’ εξοχήν μεσίτρια, είναι Εκείνη που δέχεται τις ικεσίες, τις προσευχές και τις παρακλήσεις όλων μας, είναι η Παναγία Δέξα. Σ’ αυτή την τελευταία προφορική παράδοση βασίστηκε κι ο πεζογράφος Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης στο βιβλίο του «Μητέρα Θεσσαλονίκη» και μνημονεύει την Εικόνα της Παναγίας ως «Δέξα».

Ωστόσο, η ονομασία της εκκλησίας δεν είναι σύγχρονη, καθώς όπως καταγράφεται ακόμη και σε εφημερίδες της δεκαετίας του 1910, ο ναός από παλιά έφερε διπλή ονομασία δηλαδή ήταν αφιερωμένος στην Παναγία Δεξιά και στον Άγιο Υπάτιο.

Ο αρχιτεκτονικός τύπος του ναού είναι σταυροειδής με τρούλο και έχει δύο κωδωνοστάσια.

Η Παναγιά Δεξιά συνεχίζει να αποτελεί ενεργό κομμάτι της καθημερινής ζωής της πόλης.

Τόπος προσευχής, μνήμης, συνάντησης.

Το ότι έχει χτιστεί στη θέση του Αγίου Υπατίου αποτελεί ένα ακόμη δείγμα του γεγονότος ότι στη Θεσσαλονίκη κάθε γωνιά κρύβει στρώματα ιστορίας που συνομιλούν μεταξύ τους.

Η Παναγία Δεξιά στη συνείδηση των Θεσσαλονικέων είναι η Μάνα Παναγιά, η μεσίτρια και η διασώζουσα, η φωτοδόχος λαμπάδα.

*με πληροφορίες από:

Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη

Ιερός Ναός Παναγίας Δεξιάς – thessalonikitourism.gr

Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης – Old Photos of Thessaloniki