Οδογραφίες: Φράγκων – Τα ίχνη μιας εκπεσούσας οδού – 2ο μέρος
Όλα ήταν εκεί – τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρείες, εμπορικοί αντιπρόσωποι, δικηγόροι, όλοι ήθελαν μια διεύθυνση στη Φράγκων.
Συνεχίζοντας με το ανατολικό τμήμα της Φράγκων, είναι αδύνατο να προσπεράσει κανείς τα χάνια που υπήρχαν επί της οδού. Μεταξύ Λέοντος Σοφού και Κατούνη, σε μήκος μόλις διακοσίων μέτρων στριμώχνονταν εννέα χάνια. Σήμερα θα χρειαζόταν μελέτη βιωσιμότητας, ευρωπαϊκό πρόγραμμα και επιτροπές έγκρισης. Τότε απλώς χτίζονταν.
Κάποια χάνια υπήρχαν από την εποχή που οι πύλες του λιμανιού έκλειναν ερμητικά τη νύχτα – και τότε άρχιζαν οι δικές τους δραστηριότητες. Τα υπόλοιπα χάνια χτίστηκαν κυρίως μετά την κατεδάφιση του θαλάσσιου τείχους, όταν η Θεσσαλονίκη άρχισε να ενδιαφέρεται λιγότερο για την άμυνά της και περισσότερο για τους επενδυτές της.
Από τα τέλη του 19ου αι. η συνοικία της Μάλτας είχε ήδη αρχίσει να μεταμορφώνεται. Οι αστοί κάτοικοι μάζευαν τις βαρύτιμες κουρτίνες τους κι εγκατέλειπαν σταδιακά τον θόρυβο των εμπορικών συναλλαγών. Τα αρχοντικά και τα πάλαι ποτέ προξενεία έδιναν τη θέση τους σε τράπεζες, χάνια και εμπορικές στοές. Η περιοχή που ξεκίνησε ως κομψή οικιστική συνοικία μετατρεπόταν σε εμπορική ζώνη, το city της Θεσσαλονίκης όπως θα λέγαμε σήμερα. Η επέκταση του λιμανιού, η δημιουργία της νέας προκυμαίας και κυρίως η σιδηροδρομική σύνδεση με Ευρώπη έφεραν τη Θεσσαλονίκη πιο κοντά στη Δύση από ποτέ. Κι όλη αυτή η νέα τάξη πραγμάτων διέσχιζε καθημερινά τη Φράγκων. Ο δρόμος έγινε η λεωφόρος του καινούριου χρήματος, των νέων ιδεών και των νέων συνηθειών.
Όλα ήταν εκεί – τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρείες, εμπορικοί αντιπρόσωποι, δικηγόροι, όλοι ήθελαν μια διεύθυνση στη Φράγκων. Και τα χάνια, μοντέρνα, νεόδμητα ή αναβαθμισμένα, τους την έδιναν. Για μερικές λαμπρές δεκαετίες, η οδός ήταν ακριβώς αυτό που ήθελε να είναι.
Χάνι της Μάλτας (Malta han)
Το Μεγάλο Χάνι της Μάλτας στεκόταν στη γωνία Φράγκων και Ναυμαχίας Λήμνου ήδη από τα τέλη του 16ου αιώνα. Οι Οθωμανοί περιηγητές το αναφέρουν ως ένα από τα σημαντικότερα χάνια της Θεσσαλονίκης. Διέθετε 70 δωμάτια, μεγάλη εσωτερική αυλή και επιβλητική πύλη αρκούντως ψηλή για να περνούν τα φορτωμένα κάρα. Ένα μικρό σύμπαν – προορισμός για εμπόρους, αγωγιάτες, ταξιδιώτες και τα ζώα τους, σε μια εποχή που το GPS λεγόταν «ρώτα τον επόμενο αγωγιάτη».
Το όνομα του χανιού παραμένει ανεξακρίβωτο. Προήλθε από κάποιον ιδιοκτήτη, ονόματι Ερρίκο Μάλτα; Από Μαλτέζους ψαράδες ή πειρατές; Από αιχμαλώτους που μεταφέρονταν transit από τη Μάλτα για να πουληθούν ως σκλάβοι; Ή μήπως το χάνι έδωσε το όνομά του σε ολόκληρη τη συνοικία της Μάλτας; Οι θεωρίες αφθονούν. Οι αποδείξεις όχι.
Για αιώνες υπήρξε καθαρόαιμο πανδοχείο. Ωστόσο, όταν γκρεμίστηκαν τα παραθαλάσσια τείχη, η γειτονιά άρχισε να αλλάζει. Σταδιακά εκτός από φιλοξενία άρχισαν να υπάρχουν και άλλες δραστηριότητες – το 1890 υπάρχει αγγελία δασκάλου για παραδόσεις μαθημάτων «εις ελληνικήν και γαλλικήν». Δίπλα του εγκαταστάθηκαν ασφαλιστικές εταιρείες και το 1905 φάτσα απέναντι ήρθε και η γερμανική λέσχη Kegel Club – η περιοχή αναβαθμίστηκε όσο να πεις. Στο ένα πεζοδρόμιο ξεπέζευαν λασπωμένοι αγωγιάτες, στο άλλο έμπαιναν κολλαριστοί Ευρωπαίοι για μπόουλινγκ. Ο 19ος και ο 20ος αιώνας συναντιούνταν καθημερινά στο ίδιο καλντερίμι.
Σε αυτό το πλαίσιο, το χάνι άρχισε να παρακμάζει – τα κάρα και οι καβαλίνες συνέχιζαν να στοιβάζονται στην μεγάλη είσοδο, αλλά τα παραδοσιακά πανδοχεία έχαναν έδαφος από τα ξενοδοχεία. Το 1904 υπήρχε η πρόθεση να χρησιμοποιηθεί το μέγα χάνι Μάλτα ως οίκημα της Χωροφυλακής – δεν ευοδώθηκε. Ούτως ή άλλως, στην πυρκαγιά του 1917 το χάνι καταστράφηκε ολοσχερώς. Λίγα χρόνια αργότερα, πάνω από τα ερείπια του Μάλτα χαν διανοίχτηκε η Δωδεκανήσου, σβήνοντας κάθε ίχνος από το σημείο όπου για αιώνες «υπήρχε χάνιον ονομαστόν».
Βοσνάκ Χαν (Vosnak / Bosnak han)
Έξω από το θαλάσσιο τείχος, κολλητά στην πύλη του Δακτύλου (Φράγκων με Λέοντος Σοφού) και περίπου συνομήλικο του Μάλτα χαν, ήταν το Βοσνάκ χαν που αναφέρεται από τον 17ο αι. Ήταν κι αυτό παραδοσιακό χάνι – πανδοχείο, αλλά σα να είχε υπογράψει σύμβαση με το αστυνομικό δελτίο. Στους χώρους του (34 δωμάτια, εργαστήρια, σταύλοι, πεταλωτήριο, καταστήματα και μεγάλο καφενείο) καταγραφόταν ένα ασταμάτητο, ύποπτο πηγαινέλα. Δημοπρασίες αιχμαλώτων ως τα τέλη του 18ου αι., ανεπίσημος στρατώνας για οθωμανικά στρατεύματα, δολοφονίες, συμπλοκές, εκρηκτικά, ληστείες, πελάτες που κινούνταν στα όρια του υπόκοσμου.
Όταν γκρεμίστηκαν τα τείχη και το χάνι βρέθηκε στο κέντρο της comme il faut οδού Φράγκων, ήταν σαν λιπαρός λεκές σε πάλλευκο μάρμαρο: όσο και να τον έτριβαν δεν έφευγε. Ούτε όταν στέγασε το 1898 τις πρώτες τυπογραφικές εγκαταστάσεις της εφημερίδας ΦΑΡΟΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ του Σοφοκλή Γκαρμπολά. Η θέση του, απέναντι από την Οθωμανική Τράπεζα ήταν ιδιαίτερα προκλητική για να παραμείνει ανεκμετάλλευτη από τους ταραχοποιούς της εποχής. Αρχές του 20ου αι. το Βοσνάκ χαν έγινε για αρκετά χρόνια το VIP lounge των Βούλγαρων κομιτατζήδων. Στέγασε όπλα, εκρηκτικά, μυστικές συναντήσεις και συνωμοσίες.
Η παύση των δραστηριοτήτων του ήρθε αναπόφευκτα με την πυρκαγιά του 1917 που απανθράκωσε το χάνι μαζί με το αρχείο πελατών του.
Στη θέση του υψώθηκε αργότερα η στοά Καραπαναγιώτη και το City College με τις φιλήσυχες εκπαιδευτικές δράσεις του. Η αστική εντροπία της οδού αποκαταστάθηκε. Για την ενέργεια του υπεδάφους δεν μπορούμε να είμαστε απολύτως ήσυχοι. Κάποια οικόπεδα διαμορφώνουν χαρακτήρα. Και το συγκεκριμένο είχε πολύ χρόνο για εξάσκηση.
Λομπάρντο χαν (Lompardo han, Passage Lompardo)
Μια δρασκελιά δρόμο απέναντι από το αμαρτωλό Βοσνάκ χαν, στα τέλη της δεκαετίας του 1870 υψώθηκε το Λομπάρντο χαν, επίσης γνωστό ως Δίοδος (Στοά) Λομβάρδου ή Passage Lompardo. Μαγαζί γωνία, κυριολεκτικά, καθώς απλωνόταν στις οδούς Φράγκων, Λέοντος Σοφού και Βεροίας. Η εγγύτητα του χώρου και η γειτνίαση με την Οθωμανική Τράπεζα ήταν το μόνο κοινό μεταξύ των δυο κτιρίων, καθώς το Λομπάρντο εξ’ αρχής χτίστηκε για να προικίσει την περιοχή με πολεοδομική ευρωπαϊκή αίγλη. Αρχιτέκτονας ο Βιταλιάνο Ποζέλλι, εσωτερικό αίθριο, περίτεχνες βαριές μεταλλικές πόρτες εισόδου, αμέσως συγκέντρωσε γραφεία δικηγόρων, ασφαλιστών, εισαγωγέων, μηχανικών και μοντέρνα καταστήματα. Μια λαμπερή, στεγασμένη εμπορική στοά που μεταφυτεύτηκε στη Θεσσαλονίκη στα πρότυπα των αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Καμιά σχέση με τα μίζερα οθωμανικά χάνια.
Η Στοά Λομπάρντο επιβίωσε της πυρκαγιάς του 1917 και ξαναλειτούργησε για δεκαετίες, μέχρι την οριστική κατεδάφιση το 1967. Σήμερα, στην ίδια θέση βρίσκονται τα τυπικά ανώνυμα κτίρια από τσιμέντο και γυαλί. Στη διασταύρωση των οδών Φράγκων, Λέοντος Σοφού και Βεροίας τα περίτεχνα κάγκελα έχουν αντικατασταθεί από ταμπέλες για ηλεκτρολογικά, σιδηρικά, λογιστικά και τη μυρωδιά χειροποίητης μπουγάτσας – εξαιρετική. Η αρχιτεκτονική αντικατάσταση, λιγότερο.
Κολλητά με το Λομπάρντο, στις αρχές του 20ου αι. χτίστηκε το Τελτζή χαν (Teldji han). Τα δυο κτίσματα είχαν παρόμοιες περίτεχνες κατασκευές και παρόμοιες χρήσεις γραφείων, αν και στο ισόγειο του Τελτζή χαν στεγαζόταν και καπνεργοστάσιο. Το Τελτζή συνέχισε να αποτελεί επαγγελματικό χώρο ως τη δεκαετία του 1930. Μετά την κατεδάφισή του, η Φράγκων έγινε λίγο περισσότερο αυτό που είναι σήμερα.
Πασάζ Οριεντάλ (Passage Oriental):
Στη χαραυγή του 20ου αι. η Θεσσαλονίκη απέκτησε «το πρώτο κτίριο με πραγματικά ευρωπαϊκή όψη» σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας Journal de Salonique. Το Passage Oriental (δίοδος / στοά Ανατολής) μόλις είχε ξεπροβάλλει κάτω από τις σκαλωσιές στη δυτική γωνία Φράγκων με Βίκτωρος Ουγκώ. Εντυπωσιακή πρόσοψη με ιδιαίτερο χαρακτηριστικό την ευρωπαϊκού τύπου στέγη του, καλυμμένη με ιδιαίτερες και μοναδικές σχιστόπλακες «μεγαλόπρεπες στην εμφάνιση και στέρεες σε κάθε δοκιμή» – μια υπόσχεση που το κτίριο θα κληθεί να εξαργυρώσει νωρίτερα από ό,τι περίμενε. Το κτίριο, ιδιοκτησία της Ισραηλιτικής Κοινότητας αποτέλεσε άμεσα hot spot κτίριο γραφείων και καταστημάτων και συμπλήρωσε την ευρωπαϊκή όψη της οδού Φράγκων. Το 1902 εγκαταστάθηκε στο ισόγειο το Αυστριακό Ταχυδρομείο, η θέση του οποίου για χρόνια αποτέλεσε τοπόσημο της περιοχής, ακόμα και μετά την κατάργησή του το 1914. Το 1912, Βούλγαροι αναρχικοί υπενθυμίζοντας τη στενή σχέση των κτιρίων της περιοχής με τα εκρηκτικά ανατίναξαν το ταχυδρομείο, αλλά ίσως λόγω της γερής κατασκευής ή της στέρεης στέγης, η έκρηξη δεν απέβη μοιραία για το κτίριο.
Το Passage Oriental επιβίωσε της πυρκαγιάς του 1917 και παρά την αντίθετη πρόταση του σχεδίου Εμπράρ, το κτίριο παρέμεινε ενεργό μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1930.
Αλλατίνι χαν (Allatini han, Cite Allatini)
Στη γωνία Φράγκων και Βίκτωρος Ουγκώ ο εμπορικός οίκος Αλλατίνι ανήγειρε το 1882 ένα κτίριο έκτασης 550 τ.μ. που στα οθωμανικά κατάστιχα καταγράφηκε ως Cedid Hanı, «Νέο Χάνι» όπως και Commercial Allatini han. Το Αλλατίνι χαν ήταν πράγματι το πρώτο μοντέρνο εμπορικό κτίριο της Θεσσαλονίκης και αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερο θαυμασμό. Όλοι επιδίωκαν να εξασφαλίσουν έναν χώρο στο «νεόδμητον χάνι Αλλατίνι». Τρεις όροφοι, αίθριο, εσωτερικές στοές, κτίσμα που αποτελούσε αρχιτεκτονική δήλωση statement. Εκεί έσπευσε να στεγαστεί το Οθωμανικό Εμπορικό Επιμελητήριο, το Αγγλικό Ταχυδρομείο, το τυπογραφείο της τουρκόφωνης εφημερίδας Yeni Asr. Πολύ πριν το 1900 διέθετε κομμωτήριο πολυτελείας, μπιστρό, τραπεζικά γραφεία και φυσικά πλήθος επαγγελματιών που έσπευδαν να εγκατασταθούν «εις τα νέα καταστήματα Αλλατίνι».
Εκεί από το 1888 ως το 1903 εγκαταστάθηκε και το Tiring, το πρώτο πολυκατάστημα της Θεσσαλονίκης το οποίο διέθετε «οτιδήποτε χρειαζόταν οι κάτοικοι ενός σπιτιού, αλλά και το ίδιο το σπίτι». Όποιος είχε χρήματα, πιθανότατα θα περνούσε από το χάνι Αλλατίνι. Όποιος είχε πολλά χρήματα, μάλλον είχε ήδη γραφείο εκεί.
Συνέχισε την λειτουργία του και μετά το 1917, ανεπηρέαστο από την πυρκαγιά, καθώς στην περιοχή δεν εφαρμόστηκε το αρχικό σχέδιο ανοικοδόμησης του Εμπράρ. Περίπου εκατό χρόνια μετά τον χαρακτηρισμό του ως «νεόδμητο», κατεδαφίστηκε στωικά το 1978 ακολουθώντας την παρακμή της περιοχής. Σήμερα στη θέση του υψώνεται ένα πολυώροφο κτίριο από μέταλλο και γυαλί.
Μαζι χαν (Mazi han)
Κολλητά στο Αλλατίνι, Φράγκων με Κατούνη, αλλά σε λειτουργία ήδη από τη δεκαετία του 1870, υπήρχε το Μαζή (ή Μαζί) χαν. Το χάνι φιλοξενούσε παραδοσιακούς εμπόρους και επαγγελματίες σύμφωνα με τα αντίστοιχα γεδίκια, οθωμανικός όρος που σε απλά ελληνικά σήμαινε «κλειστό επάγγελμα με μόνιμη άδεια στον ίδιο χώρο» – κάτι αντίστοιχο με τις σύγχρονες άδειες φαρμακείων. Έτσι, στο Μαζί χαν για δεκαετίες υπήρχαν έμποροι ποτών, πωλητές σερμπετιού (αναψυκτικό), ράφτες, υποδηματοποιοί, μαραγκοί, τενεκετζήδες, μπαρμπέρηδες, ωρολογοποιοί, αχτάρηδες (πωλητές μπαχαρικών και ειδών πολυτελείας). Αν κάποιος Θεσσαλονικιός των αρχών του 20ου αιώνα χρειαζόταν καινούρια παπούτσια, ένα ρολόι, μια σφραγίδα, ένα ποτήρι σερμπέτι, το πιθανότερο ήταν να τα βρει στο Μαζή Χαν. Με το πέρασμα στον 20ο αι., το χάνι έκανε upgrade – εκτός από τα παραδοσιακά επαγγέλματα της οθωμανικής εποχής πλέον στεγαζόταν και πολλοί μεσίτες, εισαγωγείς, εργολάβοι, δικαστικοί κλητήρες.
Όπως και το διπλανό Αλλατίνι χαν συνέχισε την λειτουργία του για δεκαετίες μετά το 1917 και προφανώς τα δυο χάνια κατεδαφίστηκαν την ίδια χρονική περίοδο. Σήμερα, τα ανακατασκευασμένα καταστήματα που υπάρχουν στο ίδιο σημείο διατηρούν τριγωνικές απολήξεις και αετώματα στη στέγη, πιθανά μια υπενθύμιση στην παλαιότερη μορφή του Μαζί χαν.
Ρογκότη / Σαίας χαν (Roggoti han, Saias han)
«Τουριστική ξενάγηση 1875: Αν προτιμάτε οπωσδήποτε τα γνήσια «ευρωπαϊκά είδη», τότε θα πάτε φυσικά στα «Γκραν μαγκαζέ ντε νουβωτέ» των αδελφών Παναγιωτίδη στον Φραγκομαχαλά, Χαν Ρογκότη. Και για σπεσιαλιτέ καπνών δεν θ’ αποφύγετε το ελληνικό κατάστημα του Ν. Νικολαίδη στη Στράντα Φράγκα» – γραφόμενα από το μακρυνό 1875, όταν ο Γερμανός βουλευτής και συγγραφέας Karl Braun επισκέφθηκε την Θεσσαλονίκη.
Το Ρογκότη Χαν λειτουργούσε πριν από το 1880 στο απέναντι πεζοδρόμιο από το Αλλατίνι χαν, και ήδη διέθετε κατάστημα νεωτερισμών και ευρωπαϊκών ειδών. Μεγάλο κτίριο, με 28 καταστήματα και βοηθητικές εγκαταστάσεις. Θα πρέπει να υπήρξε αξιόλογο κτίσμα, όπως αναφέρεται το 1883 στο βιβλίο του Μωραιτόπουλου «Τοπογραφία Θεσσαλονίκης»: «Αι μάλλον άξιαι λόγου οικοδομαί, αι στολίζουσαι την ημετέραν πόλιν είναι οι εξής: […] Εν τη συνοικία Φραγκομαχαλά: Καταστήματα του ομογενούς Ρογκότη».
Το 1884, ο Ιωάννης Μπουτάρης ανακοινώνει ότι «… μεταφέρομεν το γραφείον και την αποθήκην κρασίων Ναούσης εις το κατά τον Φραγκομαχαλάν χάνι Ρογκότη αριθμόν 11».
Το χάνι θα πρέπει να άλλαξε συχνά ιδιοκτήτες οι οποίοι με τη σειρά τους άλλαζαν τα ονόματα των κτιρίων – δημιουργώντας πονοκέφαλο στους παλαιούς συμβολαιογράφους και σύγχιση στους σημερινούς ερευνητές. Στη Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα Έλληνες, Εβραίοι και Ευρωπαίοι επιχειρηματίες άλλαζαν χέρια σε ακίνητα, κεφάλαια και εμπορικές ευκαιρίες με την ίδια ευκολία που άλλαζαν γλώσσα στις συναλλαγές τους.
Έτσι, στην ίδια θέση συναντούμε από το 1884 το Σαίας χαν (Saias han), το οποίο προσδιορίζεται ήδη ως «πρώην Ρογκότη», αλλά και με την επωνυμία Ρογκότη / Σαίας χαν. Αργότερα εκεί αναφέρεται και το χάνι Κατούνη, στο όνομα του ευεργέτη Κατούνη – πιθανώς ονοματοδότης της σημερινής οδού Κατούνη η οποία συναντά την Φράγκων ακριβώς στο ύψος των χανιών που προαναφέρθηκαν.
Το Ρογκότη Χαν παρέμεινε ενεργό έως τον Μεσοπόλεμο – παρά το ότι το προφίλ του άλλαξε όπως ήταν αναμενόμενο, κρατάμε την υπενθύμιση ότι ήταν το πρώτο σημείο όπου η Θεσσαλονίκη δοκίμασε από το 1875 να φορέσει ευρωπαϊκά ρούχα – και της ταίριαζαν.
Μετά την πυρκαγιά του 1917 και κατά την περίοδο του μεσοπολέμου ο Φραγκομαχαλάς έβγαλε τα ευρωπαϊκά ρούχα κι έβαλε φόρμα εργασίας, καθώς πέρασε σε νέα βιομηχανική φάση. Όσα κτίρια επιβίωσαν από την πυρκαγιά άρχισαν σταδιακά να εγκαταλείπονται καθώς η πόλη άλλαζε κέντρο βάρους. Ό,τι δεν κατεδαφίστηκε, εγκαταλείφθηκε. Ό,τι δεν εγκαταλείφθηκε, αντικαταστάθηκε.
Η Φράγκων άρχισε να γεμίζει με βιοτεχνίες, πρατήρια ρούχων και αποθήκες. Άνθισε για δεκαετίες ως ορόσημο για υφασματάδικα, λευκά είδη και πουκαμισάδικα. Οι στοές έκλεισαν, τα αίθρια σκεπάστηκαν, οι διακοσμήσεις ξηλώθηκαν. Οι μπουλντόζες εργάστηκαν με αξιοθαύμαστη αποτελεσματικότητα. Μέσα σε λίγες δεκαετίες κατάφεραν να εξαφανίσουν κτίρια που είχαν επιβιώσει από πυρκαγιές, πολέμους, επαναστάσεις και οικονομικές κρίσεις. Η Ιστορία αποδείχθηκε πολύ λιγότερο επικίνδυνη από την αντιπαροχή.
Στη θέση τους υψώθηκαν κατασκευές από γυαλί, αλουμίνιο και μπετόν. Κτίρια που δεν ήταν ούτε όμορφα ούτε άσχημα, απλά αδιάφορα.
Η Φράγκων ήταν από τις πρώτες οδούς που ηλεκτροφωτίστηκαν. Δεκαετίες αργότερα τα φώτα χαμήλωσαν όταν άρχισαν να παρακμάζουν οι βιοτεχνίες. Άναψαν και πάλι όταν η περιοχή αποφάσισε ότι θα ζει πιο έντονα τη νύχτα από την μέρα. Τα ισόγεια γέμισαν μπαρ και εστιατόρια. Οι όροφοι έμειναν κενοί — κοιτώντας προς τα κάτω με την απορία όσων θυμούνται καλύτερες εποχές.
Αν κάναμε μια απογραφή των χρήσεων γης που υπήρχαν στην παλαιά οδό Φράγκων, θα συγκεντρώναμε σχεδόν ότι μπορεί να χωρέσει σε μια πόλη: σχολεία, νοσοκομεία, αρχοντικά, προξενεία, στρατιωτικούς χώρους, τράπεζες, χάνια, πανδοχεία, ξενοδοχεία, πολυκαταστήματα, ταχυδρομεία, εφημερίδες, κτίρια γραφείων. Αν σκιαγραφούσαμε το προφίλ της, θα βρίσκαμε όλες τις εθνότητες που έζησαν και ένα πλήθος μετοίκων που πέρασαν από την Θεσσαλονίκη – και την καθόρισαν.
Σήμερα τα ίχνη της αναζητούνται στις λεπτομέρειες – συχνά αόρατες στο γυμνό μάτι, ενίοτε άϋλες: η Τράπεζα Πειραιώς στο ίδιο σημείο που υπήρχε η Τράπεζα Μυτιλήνης. Οι γωνιακές απολήξεις στη στέγη του κτιρίου που διαδέχτηκε το Μαζί χαν. Μια επιγραφή καταστήματος που ξέμεινε, ένα κιγκλίδωμα που ξεχάστηκε. Το καμπαναριό της Καθολικής εκκλησίας που πλέον χτυπά σε ενιαία ώρα. Τα αγάλματα της παλιάς οικίας Αμποτ που έχουν καταγράψει περίπου δυο αιώνες ζωής στην ίδια θέση.
Χρειαζόμαστε πολύ λιγότερες λέξεις για να περιγράψουμε το παρόν σε σχέση με το παρελθόν της οδού. Το οδόστρωμα στένεψε, τα πεζοδρόμια φάρδυναν. Η οδός Φράγκων έχει πλέον μια μόνο ταυτότητα. Και ενιαία, βαρετή ομοιομορφία.
Η Strada Franca, Rue des Franques, Rue Franc, παραμένει ως μνήμη. Και η μνήμη, ευτυχώς, δεν χρειάζεται οικοδομική άδεια για να επιβιώσει.
Ανακαλύψτε τις υπόλοιπες στάσεις της στήλης Οδογραφίες πατώντας ΕΔΩ
