Πλατεία Άθωνος: Το άγνωστο παρελθόν της ιστορικής αγοράς του κέντρου της Θεσσσαλονίκης

Κεντρική εικόνα: Αρχείο Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη

Υπάρχει μια γειτονιά στη Θεσσαλονίκη, που παρότι έχει για φράχτη της, τέσσερις από τους πιο πολυσύχναστους δρόμους της πόλης, η οχλοβοή του κέντρου δεν μπορεί να διαπεράσει τα νοητά της σύνορα.

Ανάμεσα από την Εγνατία, την Αριστοτέλους, την Ερμού και την Καρόλου Ντηλ, εκτείνεται ένας από τους παλαιότερους εμπορικούς πυρήνες του ιστορικού κέντρου της πόλης, η πλατεία Άθωνος. Πιθανότατα, πήρε το όνομά της, από τον Άθω, το βουνό στο οποίο βρίσκεται το Άγιο Όρος.

Η περιοχή ανήκει στην πυρίκαυστη ζώνη της Θεσσαλονίκης και σχεδιάστηκε, στο πλαίσιο της ανοικοδόμησης μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, από τον Έρνεστ Εμπράρ, ο οποίος οραματίστηκε τη δημιουργία επιμέρους αγορών, γύρω από τον άξονα της Αριστοτέλους.

Έτσι, για περισσότερο από έναν αιώνα, η Άθωνος έγινε η καρδιά του παραδοσιακού εμπορίου και της λαϊκής τέχνης, στοιχεία τα οποία διατηρούν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της μέχρι και τις μέρες μας.

Στα σοκάκια της, κάποτε αντάμωνες ψαθάδες που έπλεκαν καλάθια, ξυλουργούς που με τα χέρια τους κατασκεύαζαν έπιπλα στιβαρά στις κακουχίες του χρόνου και τσαγκάρηδες που μεταποιούσαν τα υποδήματα των κατοίκων, ενώ τα πλακόστρωτα στενά της άλλοτε, τα διέσχιζαν άμαξες με ζώα.

Η «αγορά αλεύρων» ή αλλιώς Ουν Καπάν

Κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εν αντιθέσει με τις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, στη Θεσσαλονίκη το κέντρο θεωρούνταν η αγορά, η οποία κάλυπτε την περιοχή κάτω από την Εγνατία και γύρω από την οδό Βενιζέλου, από το Λιμάνι έως την Άθωνος.

Η τελευταία, τότε, ήταν γνωστή ως «αγορά αλεύρων» ή αλλιώς Ουν Καπάν, από το kaban που σημαίνει μεγάλη δημόσια ζυγαριά. Κάπως έτσι, προκύπτει και η ονομασία «Καπάνι», όπως ξέρουμε σήμερα, την Αγορά Βλάλη.

Από την αγορά του Ουν Καπάν, οι κάτοικοι, μεταξύ άλλων, αγόραζαν μικρά ζώα, πρόβατα και πουλερικά, την ίδια ώρα που στο κέντρο της πλατείας, η χαρακτηριστική κυκλική στέρνα που σήμερα βρίσκεται το σιντριβάνι, χρησίμευε για το πότισμα τον ζώων.

Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 και ο ανασχηματισμός της πόλης

Στα τέλη του 19^ου αιώνα, η παραδοσιακή αγορά προσπαθεί να ακολουθήσει τον εκσυγχρονισμό της πόλης, αντιγράφοντας αρχιτεκτονικά μοντέλα της Ευρώπης. Οι ξύλινες και πάνινες στέγες ισοπεδώνονται και αντικαθίστανται με μέταλλο και τζάμι, ενώ τα μαγαζιά καλύπτονται με γυάλινες βιτρίνες.

Η μεγάλη πυρκαγιά όμως, το 1917, κάνει στάχτη μεγάλο μέρος της Θεσσαλονίκης, με 4069 επαγγελματικούς χώρους να καταγράφονται ως κατεστραμμένοι. Το νέο πολεοδομικό σχέδιο για την πυρίκαυστη ζώνη αναμενόταν να αλλάξει την όψη της περιοχής. Οι αρχιτέκτονες της εποχής, δεν παρέλειψαν όμως, τη σημασία των μικροεπαγγελμάτων και προέβλεψαν την περιοχή από την αγορά Βλάλη μέχρι την Άθωνος για την εγκατάσταση μικρών επιτηδευματιών που έστησαν εδώ τα μαγαζάκια τους, στη λογική του παραδοσιακού παζαριού.

Mικρά ισόγεια και διώροφα κτίρια, ανοικτές αλλά και στεγασμένες στοές σχεδιάστηκαν, παρά την αντίδραση των τότε εκπροσώπων της τοπικής αυτοδιοίκησης, που υποστήριζαν πως ένα «ανατολίτικο παζάρι» δεν είχε θέση στο κέντρο μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής πόλης. Τελικά, γύρω από τον κεντρικό -δυτικής έμπνευσης- άξονα της Αριστοτέλους χωροθετείται η ζώνη των λεγόμενων μπαζάρ που παραπέμπουν στις ανατολίτικες καταβολές της πόλης.

Η αγορά περιτριγυρίζονταν από μικρά καταστήματα, στεγασμένους δρόμους και στενά περάσματα, που υπήρχαν εργαστήρια και καφενεία, με τους Θεσσαλονικείς να την επισκέπτονται καθημερινά για τα ψώνια και τις συναλλαγές τους. Οι δρόμοι στην Άθωνος αποτελούσαν προέκταση του κάθε μαγαζιού, όπου εκτίθενται τα εμπορεύματα, κεντρίζοντας το ενδιαφέρον των πελατών, ήδη από το πεζοδρόμιο.

Παράλληλα, το 1920, η οδός Καρόλου Ντηλ παίρνει το όνομά της από τον Γάλλο ιστορικό, κάνοντας την περιοχή δημοφιλή, όπως και την πλατεία Άθωνος, με την οποία συνορεύει. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1923, γίνεται και η χάραξη της οδού Παπαμάρκου, προς τιμήν του παιδαγωγού Χαρίσιου Παπαμάρκου, με τα μικρομάγαζά της να διατηρούνται έως και σήμερα.

Μεταπολεμική περίοδος

Από το 1960 και μετά, ήταν κυρίως γειτονιά τσαγκάρηδων. Εκτός από τσαγκαράδικα, στην περιοχή της Άθωνος μεταπολεμικά, στεγάστηκαν και βιοτεχνίες χαρτικών, καλαθάδικων, καρεκλάδων και επιπλοποιών, τορναδόρων και ραφτών, μικρά καφενεία και μαγειρεία.

Στα κτίρια της αγοράς δραστηριοποιούνταν ισόγεια μαγαζιά, με πατάρια στα οποία βρίσκονταν τα εργαστήρια ή το σπίτι των μαγαζατόρων. Ύστερα από το φονικό σεισμό του 1978, τα μαγαζιά καταστράφηκαν, καθώς τα πατάρια γκρεμίστηκαν.

Τότε, για την περιοχή του Μπαζάρ, όπως ήταν αλλιώς γνωστή, παρουσιάστηκαν σχέδια για ένα εργολαβικό εγχείρημα, που αφορούσαν την κατεδάφιση των κτιρίων και έπειτα, την ανοικοδόμηση, από την ΔΕΠΟΣ, ενός ενιαίου πολυώροφου εμπορικού κέντρου. Το σχέδιο αυτό ωστόσο, δεν συνεχίστηκε.

Αν και το σύνολο των κτισμάτων προστατεύθηκε, η περιοχή δεν κατάφερε να ξεφύγει από το καταναλωτικό και ψυχαγωγικό κύμα που κατέλαβε την πόλη στις αρχές του 21ο αιώνα. Έτσι, τη δεκαετία του 1990, η γειτονιά της Άθωνος κατέληξε πεζόδρομος, όπου έκαναν την εμφάνισή τους καταστήματα εστίασης, καφέ και μπαρ.

Η Άθωνος του σήμερα

Σήμερα, τα πλακόστρωτα δρομάκια στην Άθωνος, φιλοξενούν εστιατόρια όπου συχνάζουν ντόπιοι και τουρίστες και παραδοσιακά μαγαζιά που εξακολουθεί να λειτουργούν συμπληρωματικά με τις μοντέρνες εμπορικές συνοικίες, προσφέροντας μπαχαρικά, ψάθινα και ξύλινα αντικείμενα ή μικροέπιπλα.

Τα τοπικά καταστήματα με χειροποίητα προϊόντα διάφορων δημιουργών και σχεδιαστών που συναντάς ανάμεσα στις πολλές διεξόδους της Άθωνος, δίνουν μια άλλη αύρα στην περιοχή.

Σημαντικό κομμάτι της εξέλιξης της οδού Παπαμάρκου που έχει γίνει κέντρο για αρχιτεκτονικά και δημιουργικά γραφεία, εργαστήρια σχεδίασης και παραγωγής κεραμικών, επίπλων, ειδών ένδυσης και κοσμήματος, αλλά και μαγαζιά εστίασης. Ανά τα χρόνια, στο σημείο έχουν λάβει χώρα διάφορες εκδηλώσεις και δράσεις, όπως το Papamarkoy Street Party, όπου οι πολίτες είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν τους ανθρώπους που δραστηριοποιούνται στον πιο «κρυφό» πεζόδρομο του κέντρου, χαρίζοντας τη χαρά της δημιουργίας και της εμπειρίας της γειτονιάς τους.

Το σίγουρο είναι πως η Άθωνος έχει διατηρήσει την ποικιλόμορφη ταυτότητά της, μέσα στην πάροδο του χρόνου. Η γειτονιά, ανάμεσα στα παλιά και τα νέα καταστήματα, τους ανθρώπους της, τους περαστικούς και τους θαμώνες, εξελίσσεται χωρίς να χάνει την ψυχή της, με το παρελθόν να συνυπάρχει με το παρόν, υπενθυμίζοντάς μας πως σαν αυτό το μικρό “χωριό” στο κέντρο, όμοιό του δεν υπάρχει.

Πηγές: Πλατεία Άθωνος Μια ιστορική αγορά της Θεσσαλονίκης, Βικτώρια Νασιοπούλου – Σκεύα

Ο ομφαλός της πόλης: Ουν Καπάν, Αγορά Βλάλη, Μοδιάνο / Κύα Τζήμου – Parallaxi