Πύλη της Καλαμαριάς: Ένα ιστορικό σημείο στη Θεσσαλονίκη που… δεν έχει σχέση με τη σημερινή Καλαμαριά

Στην ιστορία της Θεσσαλονίκης κρύβονται πολλές πύλες, σημεία συμβολικά και στρατηγικά, που καθόρισαν για αιώνες την καθημερινότητα και την τύχη της πόλης.

Μια από αυτή, λιγότερο γνωστή αλλά πολύ ενδιαφέρουσα, ήταν η Πύλη της Καλαμαριάς.

Δεν ήταν απλώς μια είσοδος στα τείχη, αλλά ένας τόπος όπου συγκρούστηκαν δυνάμεις, πολιτισμοί και δύο ιστορικές ταυτότητες.

Που βρισκόταν η Πύλη της Καλαμαριάς

Οι παλιές οχυρώσεις της Θεσσαλονίκης που τροφοδοτούσαν για αιώνες τη ζωή μέσα και έξω από την πόλη, είχαν πύλες σε συγκεκριμένα σημεία, ώστε να ελέγχεται η πρόσβαση των ανθρώπων, των αγαθών και των στρατευμάτων.

Η Πύλη της Καλαμαριάς ήταν μια από τις πιο γνωστές πύλες στην ανατολική πλευρά των τειχών, περίπου στη θέση της σημερινής Πλατείας Συντριβανίου, στην αρχή της σημερινής οδού Εγνατία.

Η θέση της δεν ήταν τυχαία, καθώς από εκεί περνούσε ο δρόμος που οδηγούσε προς την περιοχή που στην ύστερη βυζαντινή και οθωμανική περίοδο ήταν γνωστή ως «Καλ[ή] Μαριά», δηλαδή «καλή μεριά».

Το όνομα αυτό, που αρχικά περιέγραφε μια τοποθεσία έξω από την πόλη, δόθηκε στο πέρασμα που άνοιγε την πόλη προς τα ανατολικά.

Γιατί ονομάστηκε έτσι;

Το όνομα «Καλαμαριά» δεν είναι προϊόν νεότερης εποχής, ούτε σχετίζεται με κάποια σύγχρονη συνοικία κατά τον 20ο αιώνα, την οποία γνωρίζουμε σήμερα.

Το τοπωνύμιο εμφανίζεται από τον 10ο αιώνα και σχετίζεται με την ευρύτερη περιοχή νοτιανατολικά της Θεσσαλονίκης, που περιβάλλονταν από ύδατα και λειμώνες και ήταν γνωστή ως μια «καλή μεριά», μια ευχάριστη, εύφορη περιοχή.

Όταν λοιπόν τα τείχη της Θεσσαλονίκης άνοιξαν έναν δρόμο προς αυτήν την πλευρά, η πύλη πήρε το όνομα «Πύλη της Καλαμαριάς» με αφορμή τον προορισμό που ένωνε με την άκρη της πόλης.

Είχε σχέση με τη σημερινή Καλαμαριά;

Η σημερινή Καλαμαριά πήρε το όνομά της από το ίδιο βυζαντινό τοπωνύμιο που χρησιμοποιούνταν και για την πύλη.

Το αρχικό όνομα «Καλαμαριά» αφορούσε την ευρύτερη περιοχή έξω από τα τείχη της Θεσσαλονίκης.

Η σημερινή συνοικία/δήμος αναπτύχθηκε πολύ αργότερα, κυρίως μετά το 1922, με την εγκατάσταση προσφύγων και την σταδιακή αστικοποίηση.

Άρα υπάρχει μια ιστορική σχέση ανάμεσα στην ονομασία της πύλης και της σημερινής περιοχής, αλλά τίποτα παραπάνω.

Η Πύλη μέσα στο πλαίσιο των τειχών της Θεσσαλονίκης

Η Πύλη της Καλαμαριάς δεν ήταν μοναδική στην παλιά Θεσσαλονίκη, αντίθετα ήταν ένα στοιχείο ενός ευρύτερου αμυντικού συστήματος που περιέβαλλε την πόλη για πάνω από χίλια χρόνια.

Από τις γνωστές πύλες των τειχών ήταν:

Η Χρυσή Πύλη

Η Πύλη της Ρώμης

Η Πύλη των Ασώματων

Κάθε πύλη υπηρετούσε έναν διαφορετικό προορισμό και στρατηγική κατεύθυνση.

Η Πύλη της Καλαμαριάς ήταν σημαντική γιατί άνοιγε προς την ενδοχώρα και την περιοχή που, μέσω του χρόνου, καθιερώθηκε ως Καλαμαριά στην ιστορική μνήμη.

Η Πύλη στο πέρασμα των χρόνων

Με την πάροδο των αιώνων και την τελική κατάρρευση του βυζαντινού καθεστώτος στη Θεσσαλονίκη το 1430, η Πύλη της Καλαμαριάς μνημονεύεται στην παράδοση ως η πύλη από την οποία είχαν εισέλθει οι Οθωμανοί στην πόλη κι αυτό επειδή ήταν μια από τις πιο «ανοικτές» εισόδους στην ανατολική πλευρά της πόλης.

Όπως αναφέρει η λαϊκή παράδοση, όταν οι Τούρκοι μπήκαν από την Πύλη της Καλαμαριάς, ο σουλτάνος Μουράτ Β’ εκτίμησε τη γενναιότητα των τελευταίων Βυζαντινών που πολεμούσαν τις υπόλοιπες πύλες και τους παραχώρησε να μείνουν ως «καπουντζήδες», δηλαδή φύλακες της πύλης και κάτοχοι γης έξω από τα τείχη.

Ο όρος αυτός καθιερώθηκε ως επίθετο της τότε κοινότητας που αργότερα έδωσε αστική συνέχεια σε γειτονιές όπως η Kapoutzida και τα πρώτα σημεία οικισμού γύρω από τη σημερινή Τριανδρία και Καλαμαριά.

Η κρήνη του τεκέ της Πύλης της Καλαμαριάς

Η σελίδα Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης – Old Photos of Thessaloniki έχει αναφερθεί εκτενώς στο θέμα της κρήνης του τεκέ της Πύλης της Καλαμαριάς.

Η μαρμάρινη λεκάνη της, άλλοτε στη θέση της, άλλοτε πεσμένη στο έδαφος και τελικά εντελώς απούσα, προφανώς θύμα αρπαγής όταν πια δεν λειτουργούσε, διακρίνεται με μεγαλύτερη ή μικρότερη ευκρίνεια σε ορισμένες φωτογραφίες και καρτ ποστάλ του δρόμου και του τεκέ.

Αν και έχει χαρακτηριστεί απλώς ως μια κοινή βρύση, αξίζει μια πιο συστηματική προσέγγιση, καθώς πρόκειται για ένα εξαφανισμένο μνημείο με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που το διαφοροποιούν από τις περισσότερες οθωμανικές δημόσιες κρήνες της πόλης. Μπορεί πλέον να ενταχθεί στον μακρύ και διαρκώς εμπλουτιζόμενο κατάλογό τους.

Η κρήνη βρισκόταν στην αρχή της παλιάς οδού Μελενίκου, ανεβαίνοντας αριστερά, περίπου 30 μέτρα πάνω από την τότε χάραξη της Εγνατίας και ακριβώς απέναντι από την είσοδο του τεκέ. Σήμερα το σημείο αυτό δεν αντιστοιχεί σε κάποιο ορατό τμήμα της νέας Μελενίκου· έχει καλυφθεί από την άσφαλτο του βόρειου ρεύματος της Εγνατίας, πιθανότατα 15 μέτρα νοτιότερα από το μέγαρο της ΕΥΑΘ.

Η μελέτη των τριών-τεσσάρων αξιοποιήσιμων λήψεων αποκαλύπτει μια μαρμάρινη κατασκευή, της οποίας η διακόσμηση φέρει σαφείς απηχήσεις του ευρωπαϊκού μπαρόκ της ύστερης οθωμανικής περιόδου. Μπορεί να παραλληλιστεί με χρονολογημένα παραδείγματα, όπως η βρύση του τζαμιού Μουσταφά πασά στην Κασσάνδρου και η είσοδος του τουρμπέ του σεΐχη Χορτατζή στη Ροτόντα —έργα της τελευταίας δεκαετίας του 18ου αιώνα— καθώς και με επιμέρους διακοσμητικά στοιχεία κτισμάτων των πρώτων δεκαετιών του 19ου αιώνα. Ωστόσο, ούτε η ίδια η κρήνη μπορεί πλέον να μελετηθεί, αφού δεν σώζεται, ούτε και οι διαθέσιμες φωτογραφίες έχουν την πληρότητα και την ανάλυση που θα επέτρεπαν ασφαλή και τεκμηριωμένα συμπεράσματα.

Στο γνωστό τρίπτυχο, αριστερά σημειώνεται η θέση της κρήνης στην αρχή της Μελενίκου και η απέναντι είσοδος του τεκέ, με τον οποίο προφανώς συνδεόταν. Στο κέντρο παρουσιάζεται η καθαρότερη έως τώρα εικόνα της τριμερούς κατασκευής: στο μέσο διακρίνεται διακοσμητικό αέτωμα, κάτω από το οποίο ανοίγεται ορθογώνιο «παράθυρο» με ρομβοειδή σιδεριά, που βλέπει προς μικρό κήπο στο πίσω μέρος. Χαμηλότερα βρίσκονταν ο μεταλλικός κρουνός και η μικρή λεκάνη. Δεν είναι σαφές αν στα δεξιά και αριστερά υπήρχαν δύο ακόμη «παράθυρα» ή αβαθείς κόγχες, όπως στο τζαμί Μουσταφά. Δεξιά στο τρίπτυχο διακρίνεται τμήμα της κρήνης από το εσωτερικό της αυλής του τεκέ: ξεχωρίζει το κεντρικό διακοσμητικό «μετάλλιο» του αετώματος και ο —πιθανότατα μπρούτζινος— κρουνός, ενώ η λεκάνη απουσιάζει, έχοντας ήδη αποσπαστεί και αφήνοντας ορατό μόνο το κοίλο στήριγμά της στον τοίχο.

Πιθανότατα, τροφοδοτούμενη από το παλαιό υδροδοτικό δίκτυο, δεν εντάχθηκε στο νεότερο σύστημα με τους σιδερένιους σωλήνες και σταδιακά εγκαταλείφθηκε. Άλλωστε, τα ρυμοτομικά σχέδια καταγράφουν βρύση και εντός της αυλής του τεκέ, ενώ σε απόσταση μόλις 40 μέτρων βρισκόταν η κρήνη του Αβδούλ Χαμίτ στο κέντρο της πλατείας Σιντριβανίου. Όπως τόσα άλλα μικρά μνημεία της πόλης, έτσι και αυτή η κρήνη χάθηκε σιωπηρά, χωρίς καταγραφή και χωρίς να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τον χρόνο καταστροφής της. Τα τελευταία κατάλοιπα του τεκέ της Πύλης της Καλαμαριάς κατεδαφίστηκαν το 1938-39 είναι μάλλον απίθανο η κρήνη να επέζησε ως τότε.

Η Πύλη της Καλαμαριάς δεν είναι απλώς μια «χαμένη πύλη» στα παλιά τείχη της πόλης.

Είναι σύμβολο μιας πόλης σε συνεχή κίνηση, όπου τα τείχη, οι δρόμοι και οι ονομασίες κουβαλούν μνήμες αιώνων.

Από τα οχυρωματικά έργα του Βυζαντίου, μέχρι τη μετάβαση στην οθωμανική εποχή και την αλλαγή χώρων και ταυτοτήτων, η ιστορία της πύλης δείχνει πώς ακόμα και μια απλή είσοδος μπορεί να ενώνει χώρους, ανθρώπους και ιστορίες που σήμερα ορίζουν την ταυτότητα της σύγχρονης Θεσσαλονίκης και των γειτονιών της.

Η σημερινή Θεσσαλονίκη κινείται ακόμη πάνω στα ίχνη της βυζαντινής και οθωμανικής τοπογραφίας της.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο παράξενη συνέχεια.

Mια πόλη που νομίζουμε πως άλλαξε εντελώς, αλλά στην πραγματικότητα ακολουθεί ακόμη τα παλιά της περάσματα.

*με πληροφορίες από: Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη – archive.saloni.ca / Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης – Old Photos of Thessaloniki – Facebook Page