Το Τζαμί της Φεριντέ Χανούμ – Το τελευταίο οθωμανικό τέμενος της Θεσσαλονίκης
Περιμένοντας ακόμη τη δεύτερη ζωή του σε έναν από τους σημαντικότερους νέους δημόσιους χώρους της πόλης
Λίγοι το γνωρίζουν με το πραγματικό του όνομα.
Για τους περισσότερους είναι το «Τζαμί του Λεμπέτ». Ωστόσο, η ιστορία του αποκαλύπτει ότι πρόκειται για το Τζαμί της Φεριντέ Χανούμ, το τελευταίο οθωμανικό τέμενος που ανεγέρθηκε στη Θεσσαλονίκη, μόλις εννέα χρόνια πριν η πόλη περάσει στο ελληνικό κράτος.
Σήμερα, το επιβλητικό αυτό μνημείο βρίσκεται μέσα στο Μητροπολιτικό Πάρκο Παύλου Μελά, έναν από τους σημαντικότερους νέους δημόσιους χώρους της Θεσσαλονίκης, κουβαλώντας πάνω του περισσότερους από έναν αιώνα ιστορίας.
Είναι ένα από τα ελάχιστα οθωμανικά μνημεία που σώζονται εκτός του ιστορικού κέντρου της πόλης και ίσως το μοναδικό που αφηγείται τόσο καθαρά τις τελευταίες ημέρες της οθωμανικής Θεσσαλονίκης.
Το τέμενος κατασκευάστηκε το 1903, στα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Μακεδονία. Τα εγκαίνιά του πραγματοποιήθηκαν στις 18 Αυγούστου 1903, σε μια περίοδο κατά την οποία η Θεσσαλονίκη αποτελούσε ακόμη μία από τις σημαντικότερες πόλεις της αυτοκρατορίας. Αποτελεί το τελευταίο τζαμί που χτίστηκε στην πόλη πριν από την απελευθέρωσή της το 1912.
Για δεκαετίες το μνημείο ήταν γνωστό ως Τζαμί του Λεμπέτ, επειδή βρισκόταν μέσα στο στρατόπεδο Λεμπέτ, το οποίο αργότερα ενσωματώθηκε στο στρατόπεδο Παύλου Μελά. Η πραγματική του όμως ονομασία παρέμενε άγνωστη.
Μόλις το 2013, κατά τη διάρκεια ερευνών, εντοπίστηκε η αυθεντική κτητορική επιγραφή του κτιρίου, η οποία αποκάλυψε ότι το τέμενος ήταν αφιερωμένο στη Φεριντέ Χανούμ (Feride Hanım), σύζυγο του τότε διοικητή της Θεσσαλονίκης Χασάν Φεχμί Πασά. Η ανακάλυψη αυτή έδωσε ξανά στο μνημείο την ιστορική του ταυτότητα.
Ένα στρατιωτικό τέμενος
Σε αντίθεση με τα περισσότερα γνωστά τεμένη της Θεσσαλονίκης, το Τζαμί της Φεριντέ Χανούμ δεν εξυπηρετούσε μια γειτονιά της πόλης.
Χτίστηκε μέσα στο στρατιωτικό συγκρότημα του οθωμανικού στρατοπέδου, ώστε να καλύπτει τις θρησκευτικές ανάγκες της φρουράς.
Το διώροφο κτίριο ακολουθεί διαφορετική τυπολογία από τα κλασικά οθωμανικά τεμένη. Στο ισόγειο υπήρχαν βοηθητικοί χώροι, αποθήκες, είσοδοι και δωμάτια που πιθανότατα χρησιμοποιούνταν από τη φρουρά του στρατοπέδου, ενώ στον όροφο διαμορφωνόταν η αίθουσα προσευχής, με το μιχράμπ στραμμένο προς τη Μέκκα. Αρχικά διέθετε και μιναρέ, από τον οποίο σήμερα δεν σώζεται παρά μόνο η τεκμηρίωση της ύπαρξής του.
Μετά τη μάχη των Γιαννιτσών και την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912, το στρατόπεδο πέρασε στον ελληνικό στρατό. Όπως συνέβη με πολλά οθωμανικά κτίρια της εποχής, το τέμενος σταμάτησε να λειτουργεί ως χώρος λατρείας και χρησιμοποιήθηκε για στρατιωτικές υπηρεσίες και άλλες διοικητικές ανάγκες.
Η στρατιωτική χρήση του, όσο κι αν αλλοίωσε το εσωτερικό του, συνέβαλε ταυτόχρονα στη διάσωσή του. Το κτίριο δεν κατεδαφίστηκε, όπως συνέβη με δεκάδες άλλα οθωμανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης, αλλά παρέμεινε όρθιο επί περισσότερο από έναν αιώνα.
Όταν… μετακινήθηκε
Ένα από τα πιο ασυνήθιστα κεφάλαια της ιστορίας του γράφτηκε το 2005.
Κατά τη διάρκεια της διαπλάτυνσης της οδού Λαγκαδά, το μνημείο βρέθηκε κυριολεκτικά πάνω στη νέα χάραξη του δρόμου. Αντί να κατεδαφιστεί, αποφασίστηκε να μετακινηθεί ολόκληρο.
Με μια εξαιρετικά σύνθετη τεχνική επέμβαση, το κτίριο μεταφέρθηκε περίπου 22 μέτρα στη διεύθυνση του διαμήκους άξονά του, ώστε να διασωθεί. Η μεταφορά αυτή θεωρείται από τις πιο ιδιαίτερες επεμβάσεις που έχουν πραγματοποιηθεί σε ιστορικό μνημείο στην Ελλάδα.
Ωστόσο, κατά τη διαδικασία κατεδαφίστηκε η βάση του μιναρέ, η οποία δεν διασώζεται πλέον.
Περιμένοντας την επανάχρησή του
Το 2003 το Υπουργείο Πολιτισμού χαρακτήρισε το τέμενος διατηρητέο μνημείο, ενώ από το 2011 έως το 2014 πραγματοποιήθηκαν σωστικές εργασίες αποκατάστασης. Αποκαλύφθηκαν τμήματα των εσωτερικών διακοσμήσεων, ανακατασκευάστηκε η ξύλινη κλίμακα, απομακρύνθηκαν μεταγενέρες επεμβάσεις και σταθεροποιήθηκε το κτίριο.
Παρότι κατά καιρούς διατυπώθηκαν αιτήματα να επαναλειτουργήσει ως χώρος λατρείας, αυτά δεν έγιναν δεκτά. Αντίθετα, οι μελέτες που έχουν παρουσιαστεί προτείνουν μια ήπια επανάχρηση με πολιτιστικό χαρακτήρα, που θα σέβεται τόσο την αρχιτεκτονική όσο και τον συμβολισμό του μνημείου, όπως χώρο ανάγνωσης, περισυλλογής ή πολιτιστικών δράσεων.
Η δημιουργία του Μητροπολιτικού Πάρκου Παύλου Μελά αλλάζει πλέον και το πλαίσιο μέσα στο οποίο βρίσκεται το μνημείο. Εκεί όπου για περισσότερο από έναν αιώνα λειτουργούσε στρατόπεδο, αναπτύσσεται σήμερα ένας νέος δημόσιος χώρος πρασίνου, πολιτισμού και ιστορικής μνήμης.
Μέσα σε αυτό το νέο τοπίο, το Τζαμί της Φεριντέ Χανούμ δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη διατηρητέο κτίριο. Είναι ένας από τους σημαντικότερους μάρτυρες της πολυπολιτισμικής ιστορίας της Θεσσαλονίκης. Ενώνει την ύστερη οθωμανική περίοδο, την απελευθέρωση της πόλης, τη στρατιωτική ιστορία του στρατοπέδου Παύλου Μελά και τη σύγχρονη προσπάθεια επαναπροσδιορισμού ενός ιστορικού τόπου μέσα από το νέο μητροπολιτικό πάρκο.
Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη που χτίστηκε πάνω σε διαδοχικές εποχές. Κάθε μία άφησε τα δικά της ίχνη.
Το Τζαμί της Φεριντέ Χανούμ είναι ένα από αυτά.
