Επιτάφιος: Τρεις ιστορίες, τρία αριστουργήματα αιώνων σε Θεσσαλονίκη, Πιερία και Χαλκιδική

Οι επιτάφιοι, ως φορείς μνήμης και πένθους, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτισμικής και θρησκευτικής κληρονομιάς πολλών κοινωνιών.

Ανάμεσα σε αυτούς, ξεχωρίζουν εκείνοι που διατηρούνται επί αιώνες, μεταφέροντας από γενιά σε γενιά όχι μόνο την τέχνη και τη δεξιοτεχνία της κατασκευής τους, αλλά και το βαθύτερο συμβολικό τους περιεχόμενο.

Μέσα από τα υλικά, τα σχέδια και τις τεχνικές που αντέχουν στον χρόνο, οι επιτάφιοι αυτοί αφηγούνται ιστορίες πίστης, ιστορικών γεγονότων και συλλογικής ταυτότητας.

Η μακροχρόνια διατήρησή τους δεν αποτελεί απλώς ένα θαύμα συντήρησης, αλλά και μια ζωντανή μαρτυρία της ανθρώπινης ανάγκης να τιμά και να θυμάται το παρελθόν.

Ένας Επιτάφιος από το 1300 βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη – Πού θα τον δεις

Ένας από τους αρχαιότερους Επιταφίους στον κόσμο βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη και συγκεκριμένα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού.

Ο περίφημος «επιτάφιος της Θεσσαλονίκης» αποτελεί ένα από τα λαμπρότερα έργα της χρυσοκεντητικής τέχνης της εποχής των Παλαιολόγων.

Το χρυσοκέντητο μεταξωτό λειτουργικό ύφασμα σώζεται ακέραιο και σε καλή κατάσταση.

Η περίμετρός του ορίζεται από ταινία, που γεμίζει με σταυρούς εγγεγραμμένους σε κύκλους και πλαισιώνει την κύρια διακόσμηση, που αποτελείται από τρεις πίνακες.

Στον κεντρικό πίνακα παριστάνεται ο Επιτάφιος Θρήνος με το Χριστό ξαπλωμένο επάνω σε σεντόνι, πλαισιωμένο από Ουράνιες Δυνάμεις (Αγγέλους, Τροχούς, Σεραφείμ και Χερουβείμ) και τα σύμβολα των Ευαγγελιστών.

Στους πλάγιους πίνακες παριστάνονται αριστερά η Θεία Μετάληψη και δεξιά η Θεία Μετάδοση.

Και στις δύο παραστάσεις απεικονίζεται ο Χριστός ανάμεσα σε αγγέλους να προσφέρει το αίμα και το σώμα του σε ομάδα έξι αποστόλων.

Η μνημειακότητα του έργου και η ακρίβεια εκτέλεσης των παραστάσεων το συνδέουν με τα σύγχρονα έργα της μεγάλης ζωγραφικής.

Ο συγκεκριμένος Επιτάφιος χρονολογείται στον 14ο ή 15ο αιώνα, μια εποχή όπου η βυζαντινή τέχνη είχε αναπτύξει μια ιδιαίτερα εκλεπτυσμένη αισθητική.

Τα κεντήματα αυτής της περιόδου αποκαλύπτουν την επιρροή της Κωνσταντινούπολης ως κέντρου τέχνης και θρησκείας.

Η τεχνική και η προσοχή στη λεπτομέρεια δηλώνουν ότι πιθανότατα προοριζόταν για χρήση σε σπουδαίο ναό ή μονή.

Βρέθηκε το 1900 στον ναό της Παναγούδας και το 1914 μεταφέρθηκε στο νεοϊδρυθέν Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας, για να επιστρέψει πάλι στη Θεσσαλονίκη μετά την κατασκευή του τωρινού μουσείου, στην αίθουσα επτά. Η πρώτη παρουσίασή του στο εξωτερικό έγινε το 2013.

Το ύφασμα βρέθηκε τυλιγμένο σε χαλαρό ρολό, χωρίς φόδρα και πλαίσια. Επομένως, κάποια από τα μεταλλικά νήματα έχασαν τη φόρμα τους ή αποκολλήθηκαν, με αποτέλεσμα η συντήρησή του να καταστεί αναγκαία.

Το ύφασμα αυτό, άλλωστε, χρησιμοποιήθηκε επί αιώνες και ήταν λογικό να υποστεί φθορές. Κατά τη συντήρησή του, λοιπόν, στερεώθηκαν οι κλωστές με νέες βαμβακερές και μεταξωτές.

Στη συνέχεια, τοποθετήθηκε λινή φόδρα στην πίσω όψη για να καλυφθούν τα καρφώματα των κλωστών, και τέλος αφαιρέθηκαν όλα τα υπολείμματα κεριών που υπήρχαν πάνω του.

Πηγές:

Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού – Επιτάφιος

Bouras L., “The Epitaphios of Thessaloniki Byzantine Museum of Athens No 685” in L’art de Thessalonique et de pays balkaniques et les courants spirituals au XIVe siecle, Recueil des rapports du IVe colloque Serbo-Grec Belgrade 1985, 1987, 211-231

Οδυσσεύς

«Ο Επιτάφιος της Θεσσαλονίκης. Η ιστορία ενός αριστοτεχνήματος» – Ομιλία στο πλαίσιο της περιοδικής έκθεσης «Μάχη με τον Χρόνο. Η συντήρηση των αρχαιοτήτων στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού» – Αναστάσιος Αντωνάρας (δρ. αρχαιολόγος ΜΒΠ) και Καλλιόπη Καβάσιλα (συντηρήτρια υφάσματος)

Πιερία: Ο Επιτάφιος που συμπεριλαμβάνεται στους 7 καλύτερους του κόσμου

Είναι κεντημένος όλος στο χέρι με χρυσοκλωστή και οι εκτιμητές τον κατατάσσουν σε έναν από τους επτά καλύτερους Επιτάφιους στον κόσμο λόγω της τεχνικής του αξίας. Δημιουργήθηκε τον 16ο αιώνα από μοναχό στα Μετέωρα και χρειάστηκαν εκατομμύρια βελονιές για να ολοκληρωθεί το κέντημα.

Πλέον, έχει βρει «καταφύγιο» ως έκθεμα στο Μουσείο της Ιεράς Μονής Αγίου Διονυσίου εν Ολύμπω, σε απόσταση τριών χιλιομέτρων από το Λιτόχωρο του νομού Πιερίας.

Τόσο ο συγκεκριμένος Επιτάφιος όσο και πολλά ακόμη κειμήλια της Μονής, αρκετά από τα οποία διασώθηκαν μετά την αρχική καταστροφή από τους Τούρκους και μετέπειτα από τους Γερμανούς, βρισκόταν σε αποθήκες, χωρίς να έχει καταγραφεί η ιστορική και καλλιτεχνική τους αξία.

«Οι εκτιμητές που τον αξιολόγησαν μας είπαν ότι ο Επιτάφιος είναι μέσα στους επτά καλύτερους στον κόσμο από θέμα τεχνικής αξίας γιατί είναι πολύ λεπτομερής και χρυσοκέντητος», εξήγησε, μιλώντας στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, ο μοναχός Αμφιλόχιος, κατά τη διάρκεια ξενάγησης στον χώρο.

Το Μουσείο της Μονής Αγίου Διονυσίου ιδρύθηκε το 1999 και τα εγκαίνια τελέστηκαν από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο και τον μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Χριστόδουλο. Προτού κόψουν την κορδέλα φύτεψαν δύο κυπαρίσσια αριστερά και δεξιά του χώρου. «Το μοναστήρι έχει μία ιστορία 500 ετών. Από την καταστροφή που υπέστη η παλιά Μονή από τους Γερμανούς, κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, πολλά εκθέματα καταστράφηκαν και πολλά εκλάπησαν. Εμείς τα βρήκαμε χωρίς μία τάξη και χωρίς να ξέρουμε τι είναι το καθένα. Κι έτσι, δημιουργήθηκε η ανάγκη να διατηρήσουμε αυτά που παραλάβαμε και να γνωστοποιήσουμε στον κόσμο το μοναστήρι και μέσα από τα εκθέματα του», συμπλήρωσε, από την πλευρά του, ο Ηγούμενος της Μονής, αρχιμανδρίτης π. Μάξιμος.

Κατά την είσοδο στον πρώτο όροφο του Μουσείου, οι επισκέπτες μπορούν να δουν έγχρωμες και ασπρόμαυρες φωτογραφίες από το παλιό μοναστήρι που βρίσκεται μέσα στο φαράγγι του Ενιπέα, πριν και μετά την ανατίναξη του από τους Γερμανούς, φωτογραφίες από την περιοχή του Ολύμπου, από τα σπήλαια του Αγίου Διονυσίου και τις κορυφές του βουνού.

Υπάρχουν επίσης χειρόγραφα, πατριαρχικά έγγραφα, η άδεια που έδωσαν οι Τούρκοι το 1452 μ.Χ. για να χτιστεί το μοναστήρι και ένα ευαγγελιστάριο -το πιο παλιό χειρόγραφο- του 14ου αιώνα, αργυρά σκεύη, ένας περίτεχνος ξυλόγλυπτος σταυρός, όπου οι επισκέπτες με μεγεθυντικό φακό μπορούν να δουν κάθε του λεπτομέρεια καθώς είναι διάτρητα σκαλισμένος και τα Λείψανα από 35 Αγίους.

«Το Μουσείο μας αποτελείται από διάφορα εκθέματα, ενώ έχει λείψανα Αγίων, διάφορες εικόνες μεταβυζαντινής τέχνης και κάποιες πιο παλιές. Έχουμε αρχέτυπα βιβλία, παλαιά της Μονής, στολές ιερέων, άγια δισκοπότηρα, ξυλόγλυπτους σταυρούς αξίας και κάποια κεντήματα, ιδίως έναν Επιτάφιο που τον κέντησε στα Μετέωρα ένας μοναχός», προσθέτει ο Ηγούμενος του μοναστηριού.

Στον δεύτερο όροφο έχει δημιουργηθεί μία σύγχρονη βιβλιοθήκη με 40.000 βιβλία και 35.000 περιοδικά. «Είναι το κτήμα της Μονής μας και θέλουμε να τα διατηρήσουμε, να συνεχίσουμε το έργο της Μονής και να το προβάλλουμε στον κόσμο», κατέληξε ο αρχιμανδρίτης π. Μάξιμος.

ΠΗΓΗ: ΑΠΕ – ΜΠΕ

Τις φωτογραφίες παραχώρησε η Ιερά Μητρόπολη Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος

Κειμήλιο μεγάλης ιστορικής αξίας ο επιτάφιος των Νέων Μουδανιών Χαλκιδικής

Στον πρώτο Ιερό Ναό που χτίστηκε στα Νέα Μουδανιά Χαλκιδικής, τον Άη Γιώργη, στα θυρανοίξια, όλοι κατέθεσαν τα κειμήλια που είχαν αναλάβει να προστατεύσουν και να μεταφέρουν στη νέα «Γη της Επαγγελίας».

Εικόνες, χειρόγραφα, ευαγγέλια, ιερά σκεύη. Ανάμεσά τους και ένας χρυσοκέντητος επιτάφιος εκπάγλου κάλλους, που ο θρύλος ήθελε να έχει κεντηθεί από μια συγχωριανή τους τη Μαριώρα, η οποία τον κέντησε με το ένα της χέρι, μιας και το αριστερό της το είχαν κόψει λόγω αρρώστιας.

Η πεθερά μου εξιστορώντας, παρίστανε και τον τρόπο που τον κεντούσε, τοποθετώντας το βαρύτιμο ύφασμα ανάμεσα στο λαιμό και στον ώμο της.

Ο επιτάφιος ως ένα είδος ευλογίας, αποφασίσθηκε να δίνεται προς φύλαξη κάθε χρόνο και σε μια οικογένεια. Η πεθερά μου, ως παπαδοεγγόνα, είχε την τιμή να τον φιλοξενεί σπίτι της παραπάνω από μια χρονιά. Εκείνο που θυμάται έντονα είναι η θεία και απόκοσμη μοσχοβολιά που ανέβλυζε όταν έσκυβαν να τον προσκυνήσουν και τα δάκρυα των γεροντότερων που πότιζαν το πολύτιμο μετάξι, θυμίζοντάς τους τον επιτάφιο της δικής τους ζωής.

Για την προσωπική ζωή της περίφημης Μαριώρας δε γνωρίζουμε πολλά. Διατηρούσε εργαστήρι στην Κωνσταντινούπολη και το ωραιότερο έργο της θεωρείται η Ωραία Πύλη της Παναγίας της Καμαριώτισσας στη Χάλκη.

Ο επιτάφιος των Νέων Μουδανιών έχει κεντηθεί πάνω σε κόκκινο ατλάζι, η παρυφή του κοσμείται με χρυσό, κροσσωτό σιρίτι και με εκλεκτά υλικά, όπως χρυσό και αργυρό σύρμα για τα ενδύματα, που κρατούν το φως δημιουργώντας έτσι κάποια πλαστική εντύπωση.

Το σώμα Του Χριστού και τα πρόσωπα που Τον περιβάλλουν έχουν κεντηθεί με λεπτότατο σύρμα και οι βελονιές ακολουθούν την κατεύθυνση της ανατομικής καλλιγραφίας όπως ακριβώς ο χρωστήρας του ζωγράφου ακολουθεί το πλάσιμο των μορφών.

Ο επιτάφιος των Νέων Μουδανιων χρονολογείται στα 1724, σύμφωνα με τη επιγραφή που υπάρχει στο κάτω μέρος του. Έχει πλάτος 70,7εκ. και ύψος 58εκ. Είναι κεντημένος από την Μαριώρα και αποτελεί αφιέρωμα στον Ιερό Ναό του Αγίου Αβερκίου στη Μονή της Θεοτόκου των Ελιγμών της Μικράς Ασίας.

Πηγή:

Αποσπάσματα από την εργασία: “Πόνος Μαριώρας Ο χρυσοκέντητος επιτάφιος των Νέων Μουδανιών Χαλκιδικής” του Παναγιώτη Καμπάνη, Δρ. Αρχαιολόγος-Ιστορικός, Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Μεταδιδακτορικός ερευνητής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

xalkidikipolitiki.com