8 Μαρτίου: Η σκιά της βίας, πίσω από την ημέρα της γυναίκας

Λέξεις: Χρυσούλα Τσάπα

Η 8η Μαρτίου, η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, είναι μια ημέρα που κάθε χρόνο γεμίζει με αφιερώματα, ευχές και συμβολικές κινήσεις. Είναι μια ημέρα που τιμά τους αγώνες των γυναικών για ισότητα, δικαιώματα και αξιοπρέπεια. Ταυτόχρονα, όμως, είναι και μια ημέρα που μας καλεί να σταθούμε απέναντι σε μια δυσοίωνη πραγματικότητα: τη βία που πολλές γυναίκες εξακολουθούν να βιώνουν μέσα στην οικογένειά τους, στην σχέση τους.

Η βία κατά των γυναικών δεν είναι ένα ξαφνικό γεγονός που εμφανίζεται από το πουθενά. Στις περισσότερες περιπτώσεις, προηγούνται μήνες ή και χρόνια ψυχολογικής πίεσης και εξόντωσης, ελέγχου, φόβου και απομόνωσης. Ο θύτης δεν ξεκινά απαραίτητα με σωματική κακοποίηση. Ξεκινά με μικρότερα βήματα: με ζήλια που παρουσιάζεται ως ενδιαφέρον, με έλεγχο που παρουσιάζεται ως προστασία, με περιορισμούς που παρουσιάζονται ως «φροντίδα».

Και συχνά, ο κοινωνικός περίγυρος δυσκολεύεται να αναγνωρίσει αυτά τα σημάδια. Γιατί για πολλά χρόνια μάθαμε να θεωρούμε ορισμένες συμπεριφορές σχεδόν φυσιολογικές μέσα σε μια σχέση. Η ζήλια παρουσιάστηκε ως ένδειξη αγάπης. Ο έλεγχος ως ενδιαφέρον. Η επιμονή ως πάθος. Έτσι, η γραμμή ανάμεσα στην αγάπη και την κακοποίηση θολώνει επικίνδυνα.

Τα στερεότυπα παίζουν καθοριστικό ρόλο σε αυτή την αντίληψη. Για δεκαετίες, η κοινωνία δίδαξε ότι ο άνδρας πρέπει να είναι δυνατός, κυρίαρχος, να έχει τον έλεγχο. Από την άλλη πλευρά, η γυναίκα έπρεπε να είναι υπομονετική, να συγχωρεί, να αντέχει για χάρη της οικογένειας. Αυτές οι αντιλήψεις μπορεί να μην εκφράζονται πλέον τόσο ανοιχτά, όμως συνεχίζουν να επηρεάζουν τον τρόπο που βλέπουμε τις σχέσεις και τις συγκρούσεις μέσα σε αυτές.

Γι’ αυτό και όταν αποκαλύπτεται ένα περιστατικό βίας, το βλέμμα της κοινωνίας στρέφεται συχνά προς τη γυναίκα. Αντί να αναρωτηθούμε γιατί κάποιος άσκησε βία, αναρωτιόμαστε γιατί εκείνη έμεινε. Αντί να εξετάσουμε τη συμπεριφορά του θύτη, εξετάζουμε τις επιλογές του θύματος.

«Γιατί δεν έφυγε;» «Γιατί τον ανεχόταν;» «Γιατί γύρισε πίσω;» «Τι του έκανε;» «Τι του είπε;»

Οι ερωτήσεις αυτές ακούγονται σχεδόν αυτόματα, σαν να είναι αυτονόητες. Και όμως, πίσω από αυτές κρύβεται ένα βαθύτερο πρόβλημα: ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται τη βία και το θύμα της.

Αυτή η στάση δεν είναι απλώς άδικη. Είναι και επικίνδυνη. Γιατί δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο πολλές γυναίκες φοβούνται να μιλήσουν. Φοβούνται ότι δεν θα πιστευτούν, ότι θα κατηγορηθούν, ότι θα κριθούν για τις επιλογές τους. Και έτσι η σιωπή γίνεται μέρος του προβλήματος.

Σε αυτό το σημείο, ο ρόλος του υποστηρικτικού περιβάλλοντος είναι καθοριστικός. Φίλοι, συγγενείς, γείτονες ή συνάδελφοι συχνά αντιλαμβάνονται ότι κάτι δεν πάει καλά. Πολλές φορές, όμως, επιλέγουν να μη μιλήσουν ή να μη παρέμβουν, θεωρώντας ότι «δεν είναι δική τους δουλειά» ή ότι πρόκειται για μια προσωπική υπόθεση ενός ζευγαριού. Στην πραγματικότητα, η σιωπή μπορεί να ενισχύσει την απομόνωση του θύματος. Ένα υποστηρικτικό βλέμμα, μια συζήτηση, η παρότρυνση να ζητήσει βοήθεια ή ακόμη και μια καταγγελία μπορεί να αλλάξει την κατάληξη.

Καμία μορφή βίας δεν είναι ιδιωτική υπόθεση όταν απειλείται η ασφάλεια και η ζωή ενός ανθρώπου.

Υπό αυτό το πρίσμα αυτής της κατεύθυνσης , η εκπαίδευση μπορεί επίσης να παίξει καθοριστικό ρόλο. Το σχολείο δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στη μετάδοση γνώσεων. Πρέπει να συμβάλλει και στη διαμόρφωση στάσεων και αξιών. Τα παιδιά χρειάζεται να μεγαλώνουν μαθαίνοντας τι σημαίνει σεβασμός, ισότητα και υγιείς σχέσεις. Να κατανοούν ότι η αγάπη δεν έχει σχέση με τον έλεγχο και ότι η βία δεν είναι ποτέ αποδεκτή.

Η αλλαγή νοοτροπίας είναι ίσως το πιο δύσκολο αλλά και το πιο απαραίτητο βήμα. Γιατί η βία κατά των γυναικών δεν αφορά μόνο τις γυναίκες που τη βιώνουν. Αφορά τον τρόπο που σκεφτόμαστε, τον τρόπο που μιλάμε και τον τρόπο που αντιδρούμε όταν ακούμε μια ιστορία κακοποίησης.

Ας δούμε πώς οι λέξεις και οι αντιλήψεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τις σχέσεις, την ισότητα και τη βία:

Στερεοτυπική φράση	Μη στερεοτυπική διατύπωση
Η γυναίκα πρέπει να κάνει υπομονή για να κρατήσει την οικογένεια ενωμένη.	Η υγιής σχέση βασίζεται στον αμοιβαίο σεβασμό, την ισότητα και την ασφάλεια όλων των μελών της οικογένειας.
Τα ενδοοικογενειακά δεν βγαίνουν προς τα έξω.	Η βία δεν είναι ιδιωτική υπόθεση και χρειάζεται να μιλιέται και να καταγγέλλεται.
Έτσι είναι οι άντρες, νευριάζουν καμιά φορά.	Η βία δεν δικαιολογείται και κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τη συμπεριφορά του.
Αν τον αγαπάς, πρέπει να τον συγχωρείς.	Η αγάπη δεν σημαίνει ανοχή στη βία ή στην κακοποίηση.
Η γυναίκα πρέπει να θυσιάζεται για το σπίτι και τα παιδιά.	Οι ευθύνες στην οικογένεια μοιράζονται ισότιμα ανάμεσα στους συντρόφους.
Μην τον προκαλείς για να μην θυμώνει.	Κανείς δεν ευθύνεται για τη βίαιη συμπεριφορά κάποιου άλλου.
Κάτι θα έκανε κι εκείνη.	Η ευθύνη της βίας ανήκει αποκλειστικά σε αυτόν που την ασκεί.
Ο άντρας είναι το κεφάλι του σπιτιού.	Οι αποφάσεις σε μια σχέση λαμβάνονται από κοινού με ισότητα και σεβασμό.
Ο άντρας πρέπει να έχει τον έλεγχο στη σχέση.	Οι υγιείς σχέσεις βασίζονται στη συνεργασία και όχι στον έλεγχο.
Ήταν έγκλημα πάθους.	Πρόκειται για πράξη έμφυλης βίας που πρέπει να αντιμετωπίζεται ως σοβαρό κοινωνικό ζήτημα.
Ζήλευε γιατί την αγαπούσε.	Η ζήλια και ο έλεγχος δεν αποτελούν ένδειξη αγάπης αλλά προβληματική συμπεριφορά.

Η 8η Μαρτίου δεν είναι απλώς μια ημέρα υπενθύμισης των αγώνων των γυναικών. Είναι και μια ευκαιρία να αναρωτηθούμε όχι μόνο γιατί συμβαίνει η βία, αλλά και πώς την αντιμετωπίζουμε. Γιατί όσο συνεχίζουμε να ρωτάμε «γιατί δεν έφυγε;», ίσως αποφεύγουμε το πιο δύσκολο αλλά και το πιο ουσιαστικό ερώτημα:

Γιατί κάποιος πίστεψε ότι είχε το δικαίωμα να της στερήσει την ελευθερία — ή ακόμη και τη ζωή της.

*Η Χρυσούλα Τσάπα είναι ΜSc Κλινική Κοινωνική Λειτουργός