Ένα σημείο, τρεις ζωές: Από ξεχασμένη Σχολή της Θεσσαλονίκης σε προσφυγικό καταφύγιο και τελικά εκκλησία

Υπήρξε μια εποχή που η Θεσσαλονίκη δεν μιλούσε μία γλώσσα αλλά πολλές.

Ελληνικά, τουρκικά, λαντίνο, βουλγαρικά, γαλλικά, αρμένικα, βλάχικα. Και μαζί με τις γλώσσες συνυπήρχαν σχολεία, εκκλησίες, λέσχες και κοινότητες που ανταγωνίζονταν, άλλοτε ανοιχτά και άλλοτε αθόρυβα, για επιρροή στην πιο πολύχρωμη πόλη των Βαλκανίων.

Ανάμεσα στα εκπαιδευτικά ιδρύματα εκείνης της εποχής υπήρχε και η σχεδόν ξεχασμένη σήμερα Ρουμανική Εμπορική Σχολή Θεσσαλονίκης.

Ένα σχολείο που δεν ιδρύθηκε απλώς για να διδάσκει λογιστικά και εμπορική αλληλογραφία, αλλά για να αποτελέσει εργαλείο πολιτιστικής και εθνικής επιρροής στην οθωμανική Μακεδονία.

Η σχολή ιδρύθηκε το 1899 από το ρουμανικό κράτος και εποπτεύονταν από την «Επιτροπή Διαχειρίσεως των εν Ελλάδι Ρουμανικών Σχολείων» σε μια περίοδο όπου οι βαλκανικές εθνικές πολιτικές έδιναν πραγματική μάχη για τις κοινότητες της Μακεδονίας.

Κεντρικός στόχος ήταν οι βλαχόφωνοι πληθυσμοί. Οι Αρμάνοι ή Βλάχοι. πολλοί από τους οποίους δραστηριοποιούνταν εμπορικά στη Θεσσαλονίκη και τις γύρω περιοχές.

Η Ρουμανία επιχειρούσε εκείνη την εποχή να ενισχύσει τους δεσμούς της με τις βλαχικές κοινότητες, επενδύοντας σε σχολεία, υποτροφίες και εκπαιδευτικά ιδρύματα. Η Θεσσαλονίκη, ως οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο της περιοχής, δεν θα μπορούσε να λείπει από αυτό το δίκτυο.

Η Ρουμανική Εμπορική Σχολή ήταν ανώτερη σχολή με τετραετή φοίτηση. Το πρόγραμμα σπουδών της έμοιαζε εντυπωσιακά σύγχρονο για την εποχή.  Λογιστική, εμπορικό δίκαιο, μαθηματικά, γεωγραφία, ιστορία, φυσικές επιστήμες και ξένες γλώσσες.

Οι μαθητές διδάσκονταν ρουμανικά, ελληνικά, γαλλικά, γερμανικά και τουρκικά. Μια μικρή αντανάκλαση της ίδιας της πόλης.

Το σχολείο διέθετε οικοτροφείο, νηπιαγωγείο και παρεκκλήσι, ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα φιλοξενούσε δεκάδες μαθητές και αρκετούς καθηγητές.

Ήταν ένα πλήρες εκπαιδευτικό συγκρότημα που στόχευε να δημιουργήσει μια νέα γενιά μορφωμένων βλαχόφωνων εμπόρων και επαγγελματιών.

«Αρχικά προβλεπόταν η πρόσληψη οκτώ καθηγητών, από τους οποίους τέσσερις απόφοιτοι του Πανεπιστημίου του Βουκουρεστίου και δύο που είχαν ολοκληρώσει τις σπουδές τους στη Λειψία και την Κωνσταντινούπολη. Το διδακτικό προσωπικό θα είχε ισότιμο καθεστώς με τους εκπαιδευτικούς στη Ρουμανία, με ίδιους μισθούς και συνταξιοδοτικά δικαιώματα ενώ τα εξεταζόμενα μαθήματα θα ήταν Μαθηματικά, Φυσική και Χημεία, Λογιστική, Γεωγραφία, Ιστορία και γλώσσες -Ρουμανικά, Νέα Ελληνικά, Γερμανικά, Γαλλικά και Τουρκικά. Εννοείται πως στην πράξη αρκετά από τα προβλεπόμενα χρειάστηκε να τροποποιηθούν και να υπάρξουν βελτιώσεις, ενώ προσπάθειες χρειάστηκε να γίνουν για την προσέλκυση ικανών καθηγητών και ιδίως μαθητών, στην πλειονότητα τους από το “target group” στο οποίο επικεντρωνόταν οι πολιτικές του Ρουμανικού κράτους -τους βλαχόφωνους πληθυσμούς της Μακεδονίας και των περιοχών της Πίνδου για τους οποίους είχε δημιουργηθεί και οικοτροφείο» σχολιάζει ο Αθανάσιος Νικόπουλος σε ανάρτησή του στις Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης – Old Photos of Thessaloniki – Facebook Page.

Και όμως, σήμερα σχεδόν κανείς δεν γνωρίζει ότι υπήρξε.

«Το κτήριο της Σχολής χτίστηκε με σχέδιο του διάσημου αρχιτέκτονα Pierro Arrigoni και βρισκόταν σε οικόπεδο των οδών Α. Μιαούλη και Εδμόνδου Ροστάν, όπου μεταπολεμικά ανεγέρθηκε ο ιερός ναός Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Οι μαθητές της Σχολής προέρχονταν οπό την μακεδονική ενδοχώρα, πολλοί οπό τους οποίους ήταν οικότροφοι και λάμβαναν υποτροφίες Στη Ρουμανική Εμπορική Σχολή, πέρα οπό το ρουμανικό διδακτικό προσωπικό, δίδαξε και ο πρωτοπόρος κινηματογραφιστής Γιαννάκης Μανάκης οπό την Αβδέλλα Γρεβενών. Η λειτουργία της Σχολής διακόπηκε με την λήξη του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου» ανέφερε ο σχετικός Δείκτης που ήταν τοποθετημένος στο σημείο.

Ωστόσο, φαίνεται ότι το κτίριο του Arrigoni δεν ήταν η πρώτη «στέγη» της Σχολής.

Αντίθετα, η Ρουμάνικη Εμπορική Σχολή φέρεται να ξεκίνησε την λειτουργία της στο παλιό οικοδομικό τετράγωνο 321 ανάμεσα στην Σωκράτους και την νυν Εξαδακτύλου.

Μάλιστα, την 1/11/1899 η Journal de Salonique το φέρει να ιδρύεται απέναντι από την εκκλησία του Αγ. Αθανασίου στο κτήριο του κ. Γκεράσιμο.

Στις 25/11/1900 η ίδια εφημερίδα μιλάει πάλι για την Ρουμανική Εμπορική Σχολή και την προσδιορίζει σχεδόν απέναντι από το προξενείο της Αμερικής, ως πολύ μεγάλο κτήριο με δύο επιμέρους κτίσματα, το σχολείο καθεαυτό και το οικοτροφείο.

Η Σχολή παραμένει εκεί μέχρι το 1902, το 1905 κάνει την γιορτή αποφοίτησης σε χώρο εκδηλώσεων εκτός σχολής, ενώ το 1907 την βρίσκουμε στον Φραγκομαχαλά, αναφέρει σχετικό δημοσίευμα της ιστοσελίδας «Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη».

Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912, η σχολή φαίνεται ότι συνέχισε να λειτουργεί για αρκετά χρόνια ακόμη.

Ωστόσο, η σταδιακή υποχώρηση της ρουμανικής επιρροής στη Μακεδονία, οι πολιτικές αλλαγές στον Μεσοπόλεμο και αργότερα ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος οδήγησαν στη διάλυση του δικτύου των ρουμανικών σχολείων στην Ελλάδα.

Έτσι, η λειτουργία της σχολής τερματίζεται με την λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το κτήριο της άλλοτε Ρουμανικής Εμπορικής Σχολής μετατράπηκε σε χώρο φιλοξενίας προσφύγων και φτωχών οικογενειών με τις συνθήκες να είναι κάκιστες τη δεκαετία του 60′ και μέχρι να πέσουν οι τίτλοι τέλους με την κατεδάφισή του.

Η τεράστια αυλή των «Ρουμάνικων» γέμιζε με παιδικές φωνές, με αγόρια που μάθαιναν ποδήλατο, κορίτσια που έπαιζαν κουτσό και τις μητέρες να συζητάνε μεταξύ τους.

Στο τεράστιο άδειο, πλέον, οικόπεδο, χτίστηκε ο Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως του Σωτήρος.

Σε πρώτη φάση ως Ναός λειτούργησε ο υπόγειος χώρος, σημερινή κατακόμβη του Ιερού Ναού.

Τα θυρανοίξια του Ναού τελέστηκαν το 1984 και τα εγκαίνια στις 2 Νοεμβρίου 1986.

«Γειτονάκι» της Ρουμανικής Εμπορικής Σχολής ήταν το κτήριο σε σχέδια του αρχιτέκτονα Ζακ Μοσσέ που οικοδομήθηκε το 1928 επί της Δελφών 62 και Μιαούλη για να στεγάσει το ιδιωτικό σχολείο Λέων Γκατένιο (νηπιαγωγείο, δημοτικό, γυμνάσιο), με 250 περίπου μαθητές. Από το 1945 στέγαζε το 7ο Δημοτικό Σχολείο.

Σήμερα δεν σώζεται τίποτα που να θυμίζει τη Ρουμανική Εμπορική Σχολή.

Αυτό που απέμεινε είναι λίγες φωτογραφίες, αρχειακές αναφορές και η αίσθηση μιας Θεσσαλονίκης που υπήρξε πολύ πιο βαλκανική, πολύ πιο κοσμοπολίτικη και πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο συχνά θυμόμαστε.

Κι ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας της.

Όχι μόνο η ίδια η Σχολή, αλλά ο κόσμος που το δημιούργησε.

Ένας κόσμος όπου η εκπαίδευση ήταν εργαλείο διπλωματίας, οι ταυτότητες διαπραγματεύονταν καθημερινά και η Θεσσαλονίκη λειτουργούσε ως σταυροδρόμι λαών, γλωσσών και φιλοδοξιών.

Πηγές:

Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη – https://archive.saloni.ca/

Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης – Old Photos of Thessaloniki – Facebook Page

https://activethessaloniki.blogspot.com/

Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως του Σωτήρος – https://inmetamorfoseos.gr/