Λεωφόρος Χαμιδιέ: Η «μεγαλοπρεπέστατη» οδός της Θεσσαλονίκης από την οθωμανική εποχή στο σήμερα

Κεντρική εικόνα: Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης – Old Photos of Thessaloniki – Ioannis Dionisopoylos / Facebook

Η Εθνικής Αμύνης δεν ήταν πάντα μια οδός όπου οι περαστικοί θα τη διέσχιζαν βιαστικά και ίσως λίγο αφηρημένα. Άλλοτε, η Μπουλβάρ Χαμιδιέ, όπως ονομαζόταν κατά την οθωμανική περίοδο, αποτελούσε έναν από τους εμβληματικότερους δρόμους της Θεσσαλονίκης.

Πριν δημιουργηθεί, στη θέση της λεωφόρου, έστεκαν τα ανατολικά τείχη της πόλης, τα οποία κατεδαφίστηκαν, στα τέλη του 19^ου αιώνα, ύστερα από απόφαση του Μεχμέντ Σαμπρί Πασά, με πρόσχημα τον εκσυγχρονισμό των μεγάλων αστικών κέντρων της οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Ο νέος δρόμος, αφιερωμένος στον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ Β’, πλάτους 18 μέτρων, συνέδεε τον Λευκό Πύργο με την Πύλη της Καλαμαριάς (δεν έχει σχέση με τη σημερινή ομώνυμη περιοχή) και υπήρξε ο πρώτος μεγάλος άξονας που σχεδιάστηκε στα πρότυπα των ευρωπαϊκών λεωφόρων.

Όπως σημειώνει ο Ευ. Χεκίμογλου  (Ευ. Χεκίμογλου-Ε.Danacioglu, Θεσσαλονίκη πριν από 100 χρόνια. Το μετέωρο βήμα προς τη Δύση, 1998, σ. 38):

«[…] Η περιοχή (όπου  σχεδιάστηκε η οδός Χαμιντιέ) είχε ιδιόρρυθμο ιδιοκτησιακό καθεστώς. ανήκε κατά ένα μέρος στον δερβίσικο τεκέ που στεγαζόταν στην πύλη της Καλαμαριάς, στη σημερινή οδό Μελενίκου, και κατά το υπόλοιπο στο βακούφι του Λευκού Τεμένους (Ακτσά Μετζίτ) και σε μία μη κατονομαζόμενη χριστιανική κοινότητα (πιθανόν της μονής της Αγ. Αναστασίας ή την εκλείψασα μονή του Αγ. Παντελεήμονος). […] Τα κτίρια της νέας οδού που άρχισαν να ανεγείρονται το 1889 ανήκαν στο σουλτανικό ταμείο […]».

Η Χαμιδιέ πλαισιωνόταν από διπλή σειρά δέντρων και διώροφες πολυκατοικίες, τα γνωστά σουλτανλίκια, που γρήγορα καθιερώθηκαν ως πρότυπο αστικής δόμησης.

Τα σουλτανικά χτίστηκαν το 1889, κατά μήκος της λεωφόρου Χαμιδιέ, με έξοδα του Aυτοκρατορικού Tαμείου. Ήταν κομψά διώροφα μέγαρα που μισθώνονταν σε προξενεία, σε τράπεζες και σε όσους είχαν την οικονομική δυνατότητα να ανταποκριθούν στο υψηλό ενοίκιο που είχε καθορίσει ο σουλτάνος, αλλά και διέθεταν την κοινωνική επιφάνεια που ταίριαζε σε μια τέτοια περιοχή, όπως η οικογένεια του γιατρού Δημητρίου Ζάννα και η οικογένεια του επιχειρηματία Δημοσθένη Αγγελάκη.

Στην κάτω πλευρά της λεωφόρου Χαμιντιέ χτίστηκαν από την οθωμανική διοίκηση πολλά διώροφα νεοκλασικά κτίρια που στέγαζαν κρατικές υπηρεσίες, το φρουραρχείο, την κατοικία του διοικητή του Γ’ Σώματος Στρατού, την Αστυνομία, το Στρατοδικειο και τα ποινικά δικαστήρια.

Στη λεωφόρο Χαμιδιέ στεγάστηκε το ιταλικό, ρουμάνικο, σέρβικο και βουλγάρικο προξενείο. Άλλα προξενεία, όπως το γαλλικό, το ρωσικό, το σουηδικό βρίσκονταν στην καινούργια παραλιακή συνοικία των «Εξοχών», που οι Έλληνες αποκαλούσαν «Πύργους». Ως ιδιαίτερη συνοικία με το όνομα Χαμιδιέ, αναφέρεται για πρώτη φορά στα φορολογικά βιβλία του οθωμανικού Δημοσίου, το 1885.

Συνοικία των Εξοχών

Η ονομασία «Εξοχές» οφειλόταν στην περιορισμένη δόμηση της συνοικίας, στην ύπαρξη μεγάλου αριθμού αγροτικών εκτάσεων και στον ημιμόνιμο χαρακτήρα της κατοικίας. Όσον αφορά τούς «Πύργους», δεν ήταν παρά μικρής αξίας και έκτασης κτίσματα με κάποια οχυρωματική δόμηση ή διάταξη, που χρησίμευαν ως θερινές κατοικίες καθώς και για τη διαμονή αυτών που ασχολούνταν με την καλλιέργεια των κτημάτων.

Η κατεδάφιση των νοτιοανατολικών τειχών το 1889 και η χάραξη της λεωφόρου Χαμιδιέ εξασφαλίζουν την άρση των φυσικών εμποδίων για την επέκταση της πόλης προς τα ανατολικά.

Η συγκοινωνιακή σύνδεση της συνοικίας με ιππήλατο τραμ το 1892, καθώς και οι έντονες στεγαστικές ανάγκες που δημιουργούνται μετά την πυρκαγιά του 1890, θέτουν τις βάσεις για την περαιτέρω εξέλιξη της συνοικίας. Το ιππήλατο τραμ συγκεκριμένα, λειτούργησε στη λεωφόρο Χαμιδιέ την περίοδο 1893-1907. Ένα χρόνο αργότερα, το 1908 αντικαταστάθηκε με ηλεκτροκίνητο τραμ.

Στις Εξοχές, η εγκατάσταση των κατοίκων δεν ακολούθησε το χωρικό διαχωρισμό της εντός των τειχών πόλης, ανά εθνική – θρησκευτική κοινότητα, αλλά υπάκουε σε αλλά κριτήρια καθαρά οικονομικού ή κοινωνικού χαρακτήρα.

Οι συνθήκες είναι ευνοϊκότερες για την ανέγερση νέων τύπων κατοικίας, προσαρμοσμένων στον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής, ενώ η κοινωνική και οικονομική κατάσταση των ιδιοκτητών υπαγορεύουν το μέγεθος και την επιλογή της μορφής.

Η εγκατάστασή τούς στις Εξοχές και κυρίως κατά μήκος της κεντρικής λεωφόρου, σε “μέγαρα μεγαλοπρεπέστατα”, είναι ιδιαίτερης σημασίας για την κοινωνική τους θέση και προβολή.

Η εγκατάσταση τους στις Εξοχές, και κυρίως κατά μήκος της κεντρικής λεωφόρου σε μεγάλα μεγαλοπρεπέστατα, είναι ιδιαίτερης σημασίας για την κοινωνικής τους θέση και προβολή.

Σιντριβάνι

Στην προσπάθεια να στολιστεί η περιοχή, ο σουλτάνος δώρισε στην πόλη μια μαρμάρινη κρήνη με τρεις κρουνούς, το σημερινό Συντριβάνι, που τοποθετήθηκε στη θέση της Πύλης της Καλαμαριάς.

Μάλιστα, στα λαμπρά εγκαίνια, στις 21 Σεπτεμβρίου του 1889, λέγεται πως έτρεχε από τους κρούνους σερμπέτι ή πετμέζι αντί για νερό, για λόγους εντυπωσιασμού. Εκείνα τα χρόνια, το Σιντριβάνι ονομαζόταν Κρήνη Χαμιδιέ. Αργότερα, άκουσε τα ονόματα Λευκή Κρήνη, Κρήνη της Καλαμαριάς και Κρήνη του Κωνσταντίνου (όταν η Χαμιδιέ μετονομάστηκε σε λεωφόρο Βασιλέως Κωνσταντίνου).

Δεξιά από το Σιντριβάνι άρχιζε η οδός Νοσοκομείων. Πιο πάνω, στην έκταση με τα κυπαρίσσια, βρισκόταν το μουσουλμανικό νεκροταφείο και τα Εβραϊκά Μνήματα. Η οδός Νοσοκομείων -αργότερα Νέα Εγνατία- είναι η σημερινή λεωφόρος Κωνσταντίνου Καραμανλή.

Η λεωφόρος Χαμιδιέ άρχιζε από τον Λευκό Πύργο και κατέληγε στο Συντριβάνι. Ο κήπος του Λευκού Πύργου που βρισκόταν στη νότια πλευρά του δρόμου, χτίστηκε το 1907, στο πλαίσιο επίσης του γενικότερου εκσυγχρονισμού της πόλης από της οθωμανικές αρχές. Η συγκεκριμένη περιοχή ήταν ένας τόπος διασκέδασης και έντονης πολιτιστικής κίνησης. Κατοικούνταν κυρίως από Έλληνες και ήταν ένα σημείο όπου οι νεαρές Θεσσαλονικιές απολάμβαναν τον περίπατό τους, για αυτό κάποτε ονομάστηκε και οδός Ελληνίδων.

Ο δρόμος με τα πολλά ονόματα

Η οδός ίσως αποτελεί μία από τους πιο πολυονοματοδημένους δρόμους της πόλης. Το 1908 οι Νεότουρκοι την ονόμασαν «Λεωφόρο της Ενώσεως». Εξαιτίας των προξενείων που βρίσκονταν στην ανατολική κυρίως πλευρά της, κάποιοι την αποκαλούσαν και Λεωφόρο Προξένων. Μετονομάστηκε σε Βασ. Κωνσταντίνου μετά την απελευθέρωση, Εθνικής Αμύνης μετά το κίνημα της Εθνικής Άμυνας το 1916, οδός Βασ. Σοφίας την δεκαετία του μέχρι την δεκαετία του 80 και μετά πάλι Εθνικής Αμύνης.

Μεσοπόλεμος

Στο δυτικό τμήμα του δρόμου, κατασκευάστηκε ύστερα από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917 κτίρια τα οποία στέγασαν πολλά γραφεία εφημερίδων. Στη συνέχεια της οδού μάλιστα, βρισκόταν το πρώτο σουλτανικό κτίριο που φιλοξένησε την Κτηνιατρική Υπηρεσία των συμμαχικών δυνάμεων, το Κρατικό Ωδείο και για μία περίοδο το Α’ Γυμνάσια Θηλέων. Στα παραπήγματα ήταν επίσης το βιβλιοχαρτοπωλείο Τριανταφύλλου και το πρώτο ζαχαροπλαστείο Ντορέ.

Ως την δεκαετία του 1960 διατηρούνταν και το παλιό σπίτι που για πολλά χρόνια φιλοξένησε τη Φοιτητική Λέσχη του Πανεπιστημίου. Τα κτίρια αυτά, μετά τους σεισμούς του 1978, χαρακτηρίστηκαν ετοιμόρροπα και κατεδαφίστηκαν. Έτσι, αντικαταστάθηκαν με πολυώροφες πολυκατοικίες.

Σημερινή εποχή

Σήμερα, η παλιά Χαμιδιέ έγινε Εθνικής Αμύνης και δεν έχει ούτε ένα διατηρητέο κτίριο. Ο δρόμος ξεκινά από τα κοιμητήρια της Ευαγγελίστριας και χωρίζει νοητά την πόλη στην ανατολική και δυτική πλευρά της, συνδέοντας την Άνω Πόλη με το ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης.

Ξεκινώντας από τη βόρεια πλευρά της οδού, συναντάμε κομμάτι του ΑΠΘ και συγκεκριμένα, την Σχολή Θετικών Επιστημών, ενώ ακριβώς απέναντι βρίσκεται το Νοσοκομείο Γ. Γεννηματάς. Από την πλευρά του Πανεπιστημίου, λίγο πιο κάτω, ακολουθεί το «Άσυλο του Παιδιού».

Περνώντας την Εγνατία βρίσκεται το περίφημο σιντριβάνι, που παλαιότερα αποτελούσε το σύνορο του συγκεκριμένου δρόμου. Σημειώνεται πως κατά τη διάρκεια της διάνοιξης της Εγνατίας στη δεκαετία του 30’, το σιντριβάνι αποσπάστηκε από τη θέση του και μεταφέρθηκε αρχικά στο παλιό γήπεδο της ΧΑΝΘ και αργότερα σε εργοτάξιο του δήμου. Λόγω της εγκατάλειψης πολλά μαρμάρινα μέρη του καταστράφηκαν. Δεκαετίες αργότερα εντοπίστηκε, αναστηλώθηκε και επανατοποθετήθηκε όχι ακριβώς στην αρχική του θέση αλλά σε πολύ κοντινό σημείο.

Πλησιάζοντας τον Θερμαϊκό συναντάμε τη Μέριμνα Παιδιού, ενώ λίγο πιο πέρα συστεγάζονται τρία σχολεία, το 1ο Πειραματικό Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης, το 2ο Πειραματικό Λύκειο Θεσσαλονίκης και το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Θεσσαλονίκης. Συνεχίζοντας, στη διασταύρωση Εθνικής Αμύνης με Αλεξάνδρου Σβώλου στέκει η Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης.

Κοιτώντας το τοπόσημο της πόλης, τον Λευκό Πύργο, βλέπουμε και τη Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, στο όποιο λειτουργεί ως μισθωτής το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Στο κτίριο στεγάζεται και το θέατρο «Αριστοτέλειον», ενώ ακριβώς απέναντι υπάρχει η Λέσχη Αξιωματικών Φρουράς Θεσσαλονίκης.

Μπορεί, η Εθνικής Αμύνης σήμερα, να είναι ένας δρόμος που εξυπηρετεί τους περισσότερους στις καθημερινές τους μετακινήσεις, ωστόσο ανάμεσα σε όλα αυτά τα κτίρια, του τότε και του σήμερα, κρύβεται και μια άλλη διαδρομή: Αυτή που αφηγείται την ιστορία της Χαμιδιέ, από την εποχή των οθωμανικών τειχών έως και το παρόν, υπενθυμίζοντάς μας πως ένας δρόμος δεν είναι μόνο κίνηση και βιασύνη, αλλά και οι μνήμες που συνοδεύουν εκείνους που θα τον διασχίσουν, σε κάθε του βήμα.