Οδογραφίες: Λέοντος Σοφού – Ο δρόμος που αγαπούσε το μπαρούτι

Στην Οθωμανική Θεσσαλονίκη υπήρχαν δρόμοι φιλήσυχοι, που τους διάβαιναν κάτοικοι πηγαίνοντας στη βρύση της γειτονιάς ή στο τζαμί, κάρα που τρανταζόταν από το κοφτερό καλντερίμι, φτωχόσπιτα με μπαχτσέδες. Υπήρχαν και δρόμοι εμπορικοί, κοσμοπολίτικοι, με άμαξες που περίμεναν υπομονετικά στο λιθόστρωτο να μεταφέρουν καλοντυμένους κατοίκους από πολυτελείς επαύλεις με κήπους σε πολυτελή ξενοδοχεία .

Και υπήρχε και η οδός Λέοντος Σοφού. Που ήταν όλα τα παραπάνω, συν ένα level ταραχών επιπλέον από το συνηθισμένο. Ένας κάθετος οδικός άξονας, μήκους περίπου 700 μέτρων, ευθύγραμμος και ίσιος, αμετάβλητος από την ίδρυση της Θεσσαλονίκης τον 4ο αι. π.Χ. ως το 1917. Στη ρωμαϊκή εποχή ο δρόμος λειτουργούσε ως ένας κεντρικός cardo (κάθετος άξονας) από το πάνω μέρος της πόλης προς το λιμάνι.

Γύρω του αναπτύχθηκε το αρχαίο «Ἐμπόριον» προκαθορίζοντας το μετέπειτα εμπορικό προφίλ του δρόμου.

Στο τέλος του δρόμου στεκόταν πεισματικά (πιθανά από τον 4ο ως 6ο αι.) ένα ογκώδες μνημείο που δεν ταίριαζε πια, αλλά δεν έφευγε: η Στήλη των όφεων. Γιλάν μερμέρ (Yilan mermer) για τους μουσουλμάνους, Μάρμαρο του φιδιού, Σχιστή πέτρα. Η μαρμάρινη βάση του αδριάντα κάποιου αυτοκράτορα παρέμεινε για αιώνες στο βάθρο της στην πλατεία Γιλάν Μερμέρ, στο ύψος της Αγίου Δημητρίου.

Έδωσε το όνομά της στην πλατεία, στο δρόμο, στη συνοικία, στο τζαμί του Γιουσούφ Πασά (Yusuf Pasa cami’i ή Yilan Mermer cami’i).

Γύρω της πλέχτηκαν ιστορίες για φίδια περισσότερο ή λιγότερο ιερά, ανάλογα με την αφήγηση. Από το Γιλάν μερμέρ ως την Εγνατία ο δρόμος περνούσε από μουσουλμανικές συνοικίες, από την Εγνατία και κάτω ανήκε στην εβραϊκή συνοικία Malta Cedid – τον Φραγκομαχαλά.

Μέχρι την κατεδάφιση των τειχών, η οδός έφτανε ως τη σημερινή οδό Βεροίας, εκεί όπου βρισκόταν η Πύλη του Δακτύλου (Parmak Kapı), η θαλάσσια πύλη εισόδου στην πόλη. Οι επισκέπτες έμπαιναν στη Θεσσαλονίκη από την παρακείμενη κύρια Πύλη του Γυαλού, οι ναυτικοί από την Πύλη του Δακτύλου.

Στα τέλη του 19ου αι. το νότιο τμήμα του δρόμου διανοίχτηκε και εντάχθηκε στον αστικό ιστό, φτάνοντας ως την σημερινή οδό Ολυμπίου Διαμαντή. Το βόρειο τμήμα, από την Εγνατία ως την Αγίου Δημητρίου, ονομάστηκε «του τζαμιού του Γιουσούφ Πασά» (Yusuf Pasa cami’i). Από την Εγνατία και κάτω λεγόταν «οδός της Οθωμανικής Τράπεζας» (Bank Osmani), αν και ανεπίσημα, το τμήμα αυτό ήταν γνωστό ως οδός Κολόμβου. Επίσημα, ολόκληρος ο δρόμος ονομαζόταν Yilan Mermer (Μάρμαρο του φιδιού).

Το 1914, με την αποκαθήλωση των οθωμανικών ονομάτων, η οδός πήρε το όνομα του βυζαντινού αυτοκράτορα Λέοντος Σοφού. Ωστόσο, η επικράτεια του ονόματος του αυτοκράτορα ήταν κατακερματισμένη, μετακινούμενη με κάθε νέο ρυμοτομικό σχέδιο πάνω στους χάρτες: Το 1920 αναφέρεται από Ολυμπίου Διαμαντή ως Αγίου Δημητρίου. Το 1925 από Αβέρωφ (μετέπειτα Ναυάρχου Κουντουριώτη) ως Εγνατία. Το 1932 πάλι από Ολυμπίου Διαμαντή ως Εγνατία. Το 1935 συνυπήρχε η «παλαιά Λέοντος Σοφού» από Ολυμπίου Διαμαντή ως Αγίου Δημητρίου, και η «Νέα Λέοντος Σοφού» από Αβέρωφ ως Εγνατία — δύο δρόμοι με το ίδιο όνομα, σε διαφορετικά σημεία, ταυτόχρονα.

Παράλληλα, η προ του 1914 ονομασία της οδού ως «Κολόμβου» αρνούνταν να ξεχαστεί. Το νότιο τμήμα της Λέοντος Σοφού συνέχισε για δεκαετίες ως «πρώην οδός Κολόμβου», ατονώντας σταδιακά μετά τη δεκαετία του 1940, επιβεβαιώνοντας ότι τα ονόματα που δίνει η πόλη είναι πιο ισχυρά από τα διοικητικά έγγραφα. Με την ανοικοδόμηση, η χάραξη από Εγνατία ως Φιλίππου μετατοπίστηκε λίγο ανατολικότερα και πήρε το όνομα της δυναστείας των Αντιγονιδών, ενώ το τμήμα από Ολύμπου ως Αγίου Δημητρίου ονομάστηκε Σούτσου. Σήμερα η οδός Λέοντος Σοφού ορίζεται από Ολυμπίου Διαμαντή ως την Εγνατία. Τελικά, ο αυτοκράτωρ Λέων περιορίστηκε σε 300 μέτρα, ίσως για να μην κουράζεται άλλο.

Πριν γκρεμιστεί το θαλάσσιο τείχος, στη συμβολή Φράγκων με Λέοντος Σοφού δίπλα στην θαλασσινή Πύλη του Δακτύλου βρισκόταν το Βοσνάκ Χαν (Bosnak han). Ένα από τα παλαιότερα χάνια της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης, γνωστό συνήθως για τους λάθος λόγους. Αναφέρεται ήδη από τον 17ο αι. και τον 19ο αι. θεωρούνταν το μεγαλύτερο πανδοχείο της πόλης: 34 δωμάτια, εργαστήρια, σταύλοι, καφενείο, μεγάλη αυλή. Ό,τι χρειαζόταν ένα πανδοχείο (περισσότερο ή λιγότερο αξιοπρεπές) για να φιλοξενήσει τις δραστηριότητες του λιμανιού και όχι πάντα αξιοπρεπείς ταξιδιώτες. Η θέση του, τόσο κοντά στο λιμάνι και έξω από τα τείχη, ήταν ιδιαίτερα βολική για παράνομες δραστηριότητες. Αναφέρεται και ως «η αυλή των δουλεμπόρων», λόγω του σκλαβοπάζαρου που συνέχιζε να υπάρχει στη Θεσσαλονίκη ακόμη και τον 19ο αι. Καταγράφονται αγοραπωλησίες αιχμαλώτων μετά την Επανάσταση του 1821 και ακόμη και μετά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877.

Στα τέλη του 19ου αιώνα το Βοσνάκ χαν πιθανώς αναβαθμίστηκε, μια που το 1898 στεγάζονταν εκεί οι τυπογραφικές εγκαταστάσεις της εφημερίδας Φάρος της Μακεδονίας του Σοφοκλή Γκαρμπολά. Ωστόσο, στις αρχές του 20ου αι. το χάνι θα πρέπει να επανήλθε στις εργοστασιακές του ρυθμίσεις, καθώς αποτελούσε άντρο συγκέντρωσης Βούλγαρων επαναστατών. Στις εφημερίδες της εποχής το Βοσνάκ Χαν αναφέρεται αποκλειστικά και μόνο για φασαρίες: όπλα, πυρομαχικά, εκρήξεις, δολοφονίες, ληστείες, συνθέτουν το σταθερό προφίλ λειτουργίας του. Ένα μέρος που αν είχε Google reviews θα ήταν: “Καλή τοποθεσία, κοντά στο λιμάνι. Μας πυροβόλησαν στο check-out.” Το χάνι δεν επιβίωσε από την πυρκαγιά του 1917. Στη θέση του το 1925 χτίστηκε η Στοά Καραπαναγιώτη και σήμερα ακριβώς δίπλα βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του City College.

Ακριβώς απέναντι, στη δεξιά γωνία Λέοντος Σοφού – Φράγκων – Βεροίας, χτίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1870 από τον Βιταλιάνο Ποζέλι το Λομπάρντο Χαν (Lompardo han) – το αντίπαλον δέος. Αν το Βοσνάκ ήταν του λιμανιού, το Λομπάρντο ήταν του σαλονιού, κυριολεκτικά. Συνδεόταν με τη Στοά Λομπάρδο (passage Lombardo) που ένωνε τη Φράγκων με τη Βεροίας μέσα από εισόδους με περίτεχνα σκαλισμένες πόρτες, και συγκέντρωσε γρήγορα πολυτελή καταστήματα, γραφεία ασφαλιστών, μηχανικών, δικηγόρων, συμβολαιογράφων και εισαγωγέων – όλους τους ευϋπόληπτους επαγγελματίες. Εκεί βρισκόταν το γραφείο του Βιταλιάνο Ποζέλι, η Τράπεζα Μυτιλήνης, το τυπογραφείο των Γατένιο και Χρηστομάνου. Δίπλα, στη γωνία Λ. Σοφού και Βεροίας, λειτουργούσε από τη δεκαετία του 1870 το Ιταλικό θέατρο. Το Λομπάρντο Χαν ανακατασκευάστηκε μετά την πυρκαγιά του 1917 και ξαναλειτούργησε ως τη δεκαετία του 1940.

Από τη Φράγκων και πάνω άρχιζε το πιο φωτογενές και κοσμοπολίτικο τμήμα της οδού. Στα δεξιά δέσποζε το κτίριο της Αυτοκρατορικής Οθωμανικής Τράπεζας (Banque Impériale Ottomane), που έδωσε το επίσημο όνομα σε αυτό το τμήμα της οδού — Bank Osmani. Το κτίριο είχε χτιστεί στα μέσα του 19ου αιώνα ως οικία της παντοδύναμης οικογένειας Άμποτ· ήταν ίσως το πιο πολυτελές και διάσημο οίκημα ολόκληρης της Θεσσαλονίκης και το 1873 πωλήθηκε στην Οθωμανική Τράπεζα.

Δίπλα στην Τράπεζα, από το 1887, υπήρχε το κτίριο της Γερμανικής Λέσχης «Kegelclub Allemand» – το επίκεντρο της κοινωνικής ζωής της γερμανόφωνης παροικίας, με μπόουλινγκ, μπιλιάρδο και αναγνωστήριο γερμανικών εφημερίδων. Σήμερα εκεί υψώνεται το επταόροφο κτίσμα με τη Στοά Αλλαμανή και παραδίπλα η Ολύμπιος Στοά.

Αμέσως μετά το Kegelclub υπήρχε το διάσημο ξενοδοχείο Colombo. Εγκαινιάστηκε το 1879 και διέθετε πολυτελές εστιατόριο, μπυραρία, καμπαρέ και το ομώνυμο θέατρο όπου εμφανιζόταν διάσημοι θίασοι της Ευρώπης. Εκεί δινόταν όλα τα επίσημα δείπνα, εμπορικού και πολιτικού χαρακτήρα, εκεί έγινε στις 19 Μαίου 1888 μεγάλος χορός με αφορμή την σιδηροδρομική σύνδεση Θεσσαλονίκης – Βιέννης. Το μενού της βραδιάς διασώζεται μέχρι σήμερα, αποτελώντας πολιτιστικό τεκμήριο της οθωμανικής Θεσσαλονίκης που διψούσε να ασπαστεί τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής.

Στην επόμενη γωνία, Φράγκων με Βαλαωρίτου, άλλο ένα διάσημο ξενοδοχείο, το Ξενοδοχείο των Ξένων (Hotel des Etrangers) από το 1889. Διέσχιζες τον δρόμο και βρισκόσουνα από το ένα σαλόνι στο άλλο. Και λίγα μέτρα μετά, στη διασταύρωση με Εγνατία, λειτουργούσε το θεατράκι της Βικτώριας Κορέ.

Στην απέναντι πλευρά του δρόμου, απέναντι από την Οθωμανική Τράπεζα, βρισκόταν τα γραφεία της καπνοβιομηχανίας Regie και δίπλα, από το 1876 λειτουργούσε το επίσης πολυτελές Ξενοδοχείο της Ανατολής (Hotel d’ Orient). Σήμερα υπάρχει η Δ’ Φοιτητική εστία – μια σύγχρονη μορφή ενδιαίτησης με διαφορετικό προϋπολογισμό. Λιγότερα σαλόνια, περισσότερα τάπερ.

Πολλά ξενοδοχεία, πολύς κόσμος, πολλά πέρα δώθε, πολύ ένταση. Και αναπόφευκτες δυσλειτουργίες. Το 1896 οι κάτοικοι της οδού Κολόμβου παραπονούνται για την αδιάκοπη φασαρία των αμαξάδων που περίμεναν τους θαμώνες των ξενοδοχείων. Μοιραία, τα άλογα στοίβαζαν κοπριά στο λιθόστρωτο αμαυρώνοντας την περιποιημένη εικόνα του δρόμου. Οι βόθροι των ξενοδοχείων άδειαζαν καταμεσήμερο, ο Δήμος αδιαφορούσε και μόνο το θαλασσινό αεράκι έκανε ό,τι μπορούσε για να αναχαιτίσει τη δυσοσμία – δηλαδή, όχι πολλά. Αυτή ήταν η εικόνα της οδού ως τη χαραυγή του 20ου αι. – ως την Εγνατία όπου υπήρχαν κι άλλα χλιδάτα ξενοδοχεία, το Αίγυπτος και το Grand Hotel. Από κει και πάνω ο δρόμος επέστρεφε στην ησυχία του, αποκτώντας έναν χαρακτήρα πολύ πιο εσωστρεφή, παραδοσιακό και αμιγώς μουσουλμανικό. Η Θεσσαλονίκη των σαλονιών τελείωνε εκεί που άρχιζε η Θεσσαλονίκη των τζαμιών.

Οι πυρκαγιές, μεγαλύτερης ή μικρότερης έντασης, ήταν συχνές στην οδό. Το 1890 κάηκε μεταξύ άλλων το Ξενοδοχείο της Ανατολής. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1896, μεγάλη πυρκαγιά στο ύψος της Εγνατίας αφάνισε πάνω από 40 μαγαζιά στην περιοχή, πολλά εκ των οποίων στην οδό. Το Ξενοδοχείο των Ξένων αποτεφρώθηκε, το Κολόμπο έπαθε μεγάλες ζημιές. Και τα δυο ξενοδοχεία συναρμολογήθηκαν εκ νέου κι έσπευσαν να επαναλειτουργήσουν άμεσα, καταφέρνοντας να ανακτήσουν την χαμένη τους αίγλη.

Ώσπου έρχεται ο Απρίλιος του 1903.

Οι Βούλγαροι αναρχικοί, οι λεγόμενοι Βαρκάρηδες, νοικιάζουν ένα μαγαζί περίπου στη θέση της σημερινής φοιτητικής εστίας. Αρχίζουν να σκάβουν σήραγγες κάτω από την Οθωμανική Τράπεζα. Τα μπάζα βγαίνουν διακριτικά, μεταμφιεσμένα σε εμπορεύματα μαναβικής. Κανείς δεν υποψιάζεται. Δύο υπόγειες στοές που επικοινωνούν μεταξύ τους, ολοκληρώνονται σιωπηλά.

Και μετά, στις 29 Απριλίου, μπαρούτι. Με την έκρηξη ισοπεδώθηκε το μεγαλύτερο τμήμα του κτιρίου της Τράπεζας. Η Γερμανική Λέσχη που ήταν μεσοτοιχία με την Τράπεζα, κατέρρευσε από τη δόνηση. Το Κολόμπο υπέστη βαριές ζημιές. Όλοι οι δρόμοι γύρω γέμισαν συντρίμμια.

Οι αναρχικοί συνέχισαν να πετούν βόμβες στους δρόμους μέχρι να επιβληθεί η τάξη. Συνολικός απολογισμός: πενήντα νεκροί, πολλοί εκ των οποίων σλαβόφωνοι. Στους δρόμους Οθωμανοί στρατιώτες σταματούσαν διαβάτες και τους διέταζαν να πουν τη λέξη «κριθάρι». Όποιος έλεγε «κριτάρ» ή «κιρτάρ» — δηλαδή ό,τι δεν ήταν ελληνική ή τουρκική προφορά — εκτελούνταν αμέσως.

Ωστόσο, πολύ σύντομα η οδός ανασυντάχθηκε. Η τράπεζα εγκαινίασε το καινούριο της κτίριο τον Σεπτέμβριο του 1904. Το ξενοδοχείο Κολόμπο ξαναχτίστηκε στην άλλη πλευρά του οικοδομικού τετραγώνου, Βαλαωρίτου με Τύπου. Η Γερμανική Λέσχη μετακόμισε σε ιδιόκτητο κτίριο στη διασταύρωση Φράγκων με Ναυμαχίας Λήμνου, το οποίο κατεδαφίστηκε τη δεκαετία του 1930 για τη διάνοιξη της Δωδεκανήσου. Στη παλιά θέση της υψώθηκε το τετραόροφο κτίριο της καπνοβιομηχανίας Européen Tobacco. Η εντροπία της οδού αποκαταστάθηκε με αξιοσημείωτη ταχύτητα.

Στις φωτογραφίες εκείνης της περιόδου βλέπουμε μια ιδιαίτερα φροντισμένη οδό, με καινούρια κτίρια και περιποιημένο λιθόστρωτο – αξιοζήλευτες εικόνες σε σχέση με τη σημερινή πραγματικότητα. Η οδός άνθισε ξανά. Το 1903 υπήρχε το τυπογραφείο Μουρατώρη – Κούσκουρα και διαφημιζόταν το καινούριο είδος της εποχής, φωτογραφικά είδη στο φαρμακείο Παπασουλιώτου. Το 1910 εγκαθίσταται το εκκοκκιστήριο Λόγγου – Τουρπάλη. Το 1914 ένα από τα πρώτα φωτογραφεία της πόλης άνοιξε έναντι του ξενοδοχείου Κολόμπο. Το 1914 εκεί ήταν τα γραφεία της εφημερίδας ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, όπως και το θέατρο ΜΕΓΑΛΗ ΒΡΕΤΑΝΙΑ. Μετά την πρώτη δεκαετία του 20ου αι. καταγράφεται συνωστισμός ξενοδοχείων: Λονδίνο, Meseret, Κωνσταντινούπολις, Επτάλοφος, Τζουμαγιά, Αβέρωφ – όλες οι επιχειρήσεις ήθελαν μια θέση στην αίγλη της οδού. Ο δρόμος δεν ησύχαζε ποτέ και το νέοϊδρυθέν αστυνομικό τμήμα Κολόμβου είχε ιδιαίτερη κίνηση.

Η οδός και η περιοχή Κολόμβου, όπως τη γνώριζαν όλοι, ήταν το αστικό χωνευτήρι του Φραγκομαχαλά. Αριστοκράτες, βιοπαλαιστές, έμποροι, στρατιώτες, ναυτικοί, τυχοδιώκτες, μπαινόβγαιναν στα ίδια μαγαζιά και σουλατσάριζαν πάνω κάτω. Ειδικά κατά τη δίνη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν το αύριο έμοιαζε αβέβαιο, η περιοχή Κολόμβου δεν ήταν απλώς ένα σημείο στον χάρτη — ήταν η καρδιά της πόλης που χτυπούσε λίγο πιο γρήγορα από το συνηθισμένο.

Το 1916 ο δρόμος ξαναμύρισε μπαρούτι — αυτή τη φορά από ψηλά. Γερμανικό Ζέππελιν βομβάρδισε πλοία της Αντάντ στο λιμάνι, στοχεύοντας ταυτόχρονα το Διοικητήριο. Οι βόμβες έπεσαν στραβά: χτυπήθηκαν σπίτια στην περιοχή του τζαμιού Γιουσούφ Πασά, στο πάνω τμήμα της Λέοντος Σοφού. Τρεις νεκροί, πολλά κατεστραμμένα κτίρια. Ο δρόμος που είχε επιβιώσει από πυρκαγιές και βόμβες στο επίπεδο του εδάφους, τώρα έπρεπε να αντιμετωπίσει και ιπτάμενες βόμβες.

Μετά την πυρκαγιά του 1917, η οδός ακολούθησε τους ρυθμούς της ανοικοδόμησης. Υψώθηκαν όμορφα κτίρια του μεσοπολέμου, εδραιώθηκε ο εμπορικός χαρακτήρας της οδού. Και μετά ήρθε ο Β’ παγκόσμιος πόλεμος. Και η επανάληψη της ιστορίας με μικρές παραλλαγές: το κτίριο που αντικατέστησε εκείνο το μικρό μπακάλικο — από το οποίο οι Βαρκάρηδες είχαν σκάψει το τούνελ για την ανατίναξη της Οθωμανικής Τράπεζας το 1903 — βομβαρδίστηκε από συμμαχικές δυνάμεις το 1944. Ξαναχτίστηκε τη δεκαετία του 1950, κατεδαφίστηκε το 2004. Και μετά περίμενε.

Το 2022 ήρθαν μπουλντόζες να σκάψουν το ίδιο οικόπεδο και ανακαλύφθηκαν περίπου 70 άθικτες οβίδες από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι οβίδες απομακρύνθηκαν επιτυχώς, χωρίς να μυρίσει μπαρούτι. Πιθανώς στο σημείο να υπήρχε αποθήκη πυρομαχικών, αθέατη για δεκαετίες — ή, απλώς, το έδαφος αυτό είχε αποκτήσει τόσο βαθιά εμμονή με εκρήξεις που αποφάσισε να κρατήσει μερικές για μετά.

Και η ζωή τραβάει την ανηφόρα. Μέχρι την Αγίου Δημητρίου, όπου η στήλη του φιδιού στέκει ακόμη — πιο κοντή, μετακινημένη, σαν αρχαίο μενίρ που φυτεύτηκε στο σύγχρονο πεζοδρόμιο με ελαφρά παραίτηση. Το κτίριο της Τράπεζας, πλέον Κρατικό Ωδείο, αστραφτερό μετά το πρόσφατο lifting, δεσπόζει στον χώρο – όπως πάντα. Γύρω του κίνηση, κορναρίσματα, μαγαζιά και επιχειρήσεις.

Κάτω από τον δρόμο, ο cardo της ρωμαϊκής πόλης συνεχίζει να υπάρχει. Η Λέοντος Σοφού κουβαλά ακόμη υπόγεια μνήμη — σήραγγες, εκρήξεις, οβίδες που περίμεναν δεκαετίες. Ένας δρόμος που κράτησε σταθερό χαρακτήρα: ποτέ απολύτως ήσυχος.

Ανακαλύψτε τις υπόλοιπες στάσεις της στήλης Οδογραφίες πατώντας ΕΔΩ