Οδογραφίες: Μητροπόλεως – Υπόγειες ιστορίες και επίγειες βιτρίνες

Η Μητροπόλεως που ξέρουμε σήμερα είναι ένας μακρύς, κομψός, περιποιημένος δρόμος, δυο βήματα πάνω από την παραλία, με καλά μαγαζιά, φροντισμένες πολυκατοικίες, προσεγμένες βιτρίνες. Και καφέ. Πολλά καφέ με τραπεζάκια έξω και πολλούς θαμώνες, περισσότερο ή λιγότερο πολυάσχολους. Το προφίλ της είναι ολίγον σνομπ, μακράν διαφορετικό από την Εγνατία – σα να σηκώνει επιτιμητικά το φρύδι. Ταιριάζει με την Τσιμισκή σαν ζεύγος μονοδρόμων – ή σαν συνυφάδες που βγήκαν από το ίδιο κομμωτήριο και λοξοκοιτούν η μια την άλλη.

Την παλαιά χάραξη της οδού δεν την ξέρουμε – επειδή δεν υπήρχε ενιαίο «πριν» για να συγκριθεί με το «μετά». Θα λέγαμε ότι συναρμολογήθηκε με σκόρπια κομμάτια από δω κι από κει, ένας δρόμος κολάζ, φτιαγμένος με την ψυχραιμία ενός πολεοδόμου και την αποδοχή μιας καταστροφής. Η σημερινή χάραξη που εκτείνεται σε μήκος περίπου 1350 μέτρων προέκυψε με το νέο ρυμοτομικό σχέδιο μετά την πυρκαγιά του 1917, σχεδόν από την αρχή. Απλά στο διάβα της συμπεριέλαβε τμήματα παλαιότερων δρόμων, όχι συνεχόμενα. Είναι σαν τα γραμμικά παιχνίδια «ένωσε τις γραμμές» – μόνο που εδώ κάθε γραμμή υπήρξε μια άλλη γειτονιά.

Κάτω από την άσφαλτο ξεκουράζονται μπόλικα αρχαιολογικά ευρήματα: τμήματα του τείχους που σχετίζονται με τον πύργο της Αποβάθρας, ευρήματα της ρωμαϊκής περιόδου, δυο καμπυλωτά τμήματα τοίχων που ανήκαν στον Ιππόδρομο, τμήμα του Θεοδοσιανού τείχους, αποχετευτικός αγωγός και προστόμιο πηγαδιού. Ένα υπόγειο αρχείο που συνεχίζει να υπάρχει ως ιστορική καταγραφή, αποδεικνύοντας ότι το νότιο τμήμα της Θεσσαλονίκης κατοικούνταν από την ίδρυση της πόλης.

Αιώνες αργότερα από την ρωμαϊκή περίοδο, στο χαμηλότερο τμήμα της εντός των τειχών Θεσσαλονίκης, νότια της Εγνατίας απλώνονταν οι εβραϊκές συνοικίες πίσω από τα θαλάσσια τείχη. Ως τα μέσα του 19ου αι. δεν ήταν απλώς γειτονιές, αλλά μια άσκηση καθημερινής επιβίωσης. Ασφυκτικός αστικός ιστός, πυκνοχτισμένα χαμηλά και ανήλια σπίτια από ξύλα, λάσπη και ωμές πλίνθους, εκτεθειμένα στα καιρικά φαινόμενα, χωρίς στοιχειώδη υγιεινή. Ο περιβάλλων χώρος, ένας πολλαπλός λαβύρινθος από λασπωμένα δρομάκια όπου αφήνονταν τα απόνερα των σπιτιών και τα πτώματα των οικόσιτων ζώων στη δικαιοδοσία της φύσης και των μικροβίων.

Η αναγκαστική αναβάθμιση της περιοχής ήρθε μετά την πυρκαγιά του 1890: κάηκε η σημερινή περιοχή μεταξύ Εγνατίας – πλ. Αριστοτέλους περίπου – Σβώλου ως την Γούναρη. Το νέο ρυμοτομικό σχέδιο του 1892 έφερε νέα, ορθογωνικά οικοδομικά τετράγωνα και τις πρώτες υποψίες κεντρικών αρτηριών. Με την επόμενη μεγάλη πυρκαγιά του 1917 που αφάνισε τις εβραϊκές συνοικίες από τον χάρτη, επήλθε η αναγκαστική ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης. Και, μεταξύ άλλων, εγένετο η Μητροπόλεως.

Η σημερινή οδός ξεκινά από την Κατούνη (παλαιά Μεγάλου Αλεξάνδρου), όπου και ταυτίζεται με την παλιά οδό Φιλικής Εταιρείας (Hisar Alti, «κάτω από το κάστρο») ως την Βενιζέλου (παλαιά Σαμπρή Πασά). Βρισκόταν στη συνοικία Tophane, κοντά στον ομώνυμο πύργο του θαλάσσιου τείχους.

Μέχρι την Ίωνος Δραγούμη συνεχίζει το λιθόστρωτο των Λαδάδικων – σαν να διστάζει να παραδοθεί πλήρως στη σύγχρονη ευπρέπεια.

Μετά, άσφαλτος. Αριστερά το μέγαρο της Εθνικής Τράπεζας το οποίο ανεγέρθηκε το 1933 και περιγράφηκε ως «ένα από τα ωραιότερα κτίρια της Ανατολής». Απέναντί του, από το 1925 το Μέγαρο Τόλιου Χατζητόλιου – Αρ. Ρακά. Εντυπωσιακή αρχή. Και αμέσως μετά, απέναντι από το κτίριο της Ιονικής Τράπεζας (1925 – 1926), στα δεξιά ανοίγεται η Πλατεία Ελευθερίας.

Μέχρι την κατεδάφιση του θαλάσσιου τείχους η θάλασσα έφτανε ως το μέσο της πλατείας και περίπου 30 μέτρα βορειότερα βρισκόταν το βυζαντινό θαλάσσιο τείχος. Αρχικά, δεν θα την έλεγες πλατεία – ήταν απλά ένα άνοιγμα που δημιουργήθηκε από τη διαπλάτυνση της Σαμπρή Πασά (Βενιζέλου). Ονομαζόταν πλατεία Αποβάθρας, μετέπειτα πλατεία Ολύμπου, ανεπίσημα πλατεία Συντάγματος και από τον Ιούλιο του 1908 μετονομάζεται πλέον σε πλατεία Ελευθερίας.

Ως την πυρκαγιά του 1917 ήταν το πιο κοσμικό σημείο της Θεσσαλονίκης, κέντρο συνάντησης και αναψυχής, με σήμα κατατεθέν τα χαρακτηριστικά μαυριτάνικα κιόσκια. Ωστόσο αποτέλεσε και σκηνικό σημαντικών πολιτικών γεγονότων: επλήγη από τις βομβιστικές επιθέσεις των Βαρκάρηδων του 1903, συγκέντρωσε τις διαδηλώσεις για την επανάσταση των Νεότουρκων και την απαίτηση για Σύνταγμα το 1908, εκεί στήθηκαν πανηγυρικές αψίδες για την επίσκεψη του πολυχρονεμένου σουλτάνου Μεχμέτ Ρεσάτ το 1911, υποδέχθηκε τον Ελευθέριο Βενιζέλο τον Οκτώβριο του 1916. Εκεί έγιναν τα συλλαλητήρια για τον Μάη του 1936 και εκεί συγκεντρώθηκαν κατά την κατοχή βίαια οι άρρενες Εβραίοι τον Ιούλιο του 1942 πριν σταλούν στα καταναγκαστικά έργα.

Στην πλατεία, το σχέδιο Εμπράρ προέβλεπε την ανέγερση ενός μεγαλεπήβολου κτιρίου που θα στέγαζε τα ΤΤΤ (Ταχυδρομείο – Τηλεγραφείο – Τηλεφωνείο), το οποίο όπως ξέρουμε όλοι δεν ευοδώθηκε. Το 1963 με Βασιλικό Διάταγμα η έκταση της πλατείας μετατρέπεται σε κοινόχρηστο χώρο ο οποίος έγινε χώρος στάθμευσης, αφετηρία λεωφορείων, πάρκο και τανάπαλιν. Ως σήμερα παραμένει πεδίο διαρκών σχεδιασμών και αναμονής για την αέναη «πρόταση ανάπλασης».

Δεκαετίες πριν την οριστική διαμόρφωση της πλατείας, στη διασταύρωση με Βενιζέλου υπήρχε το ονομαστό πολυκατάστημα Τίριγγ, ένα από τα πρώτα πολυκαταστήματα της Θεσσαλονίκης που έφερε τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής στην οθωμανική πόλη. Το κατάστημα κάηκε ολοσχερώς το 1917 και το 1924 στη θέση του χτίστηκε το ξενοδοχείο RITZ. Καταστράφηκε από πυρκαγιά το 1968, αλλά το ισόγειο του κτιρίου διατηρήθηκε ατόφιο στο κτίριο γραφείων που ανεγέρθηκε.

Από την Βενιζέλου και μετά άρχιζε η συνοικία Salhane, η περιοχή των σφαγείων. Η οδός συνεχιζόταν ως Θεοδώρου Λασκάρεως, από Βενιζέλου ως πλ. Αριστοτέλους, ένας μικρός δρόμος με τρία εβραϊκά ονόματα: Helva Havlusu «αυλής Helva», Ez Haim Havrasi «συναγωγής Ez Haim» και Besaya Havlusu «αυλής Besaya». Ονόματα που χάθηκαν πιο εύκολα απ’ ό,τι προφέρονται. Στην περιοχή υπήρχε η παλιά εβραϊκή συνοικία Ez Haim (Ετς Χαίμ) ήδη πριν από τον 16ο αι. Δίπλα στο παραθαλάσσιο τείχος το οποίο αποτελούσε έναν από τους τέσσερις τοίχους της, λέγεται ότι βρισκόταν η συναγωγή Ez Haim, η πρώτη και αρχαιότερη της πόλης και στην οποία δίδαξε ο Απόστολος Παύλος τον 1ο αι. μ.Χ.

Ως το 1917, στη διασταύρωση Βενιζέλου με Μητροπόλεως, υπήρχε η συναγωγή Καλμαγιόρ. Με την ανοικοδόμηση, εκεί υψώθηκε το Μέγαρο Δρακούλη, το οποίο χτίστηκε το 1921 ως το πρώτο αποκλειστικό κτίριο γραφείων. Στο ίδιο οικοδομικό τετράγωνο, στη δεκαετία του 1960 διανοίχτηκε η στοά Χρυσικοπούλου ως πρότυπο της μοντέρνας επαγγελματικής στέγης.

Απέναντι από το Μέγαρο Δρακούλη υπάρχει το εντυπωσιακό Μέγαρο ΖΕΝΙΘ. Και αυτό χτίστηκε το 1924 – 1925 ως κτίριο γραφείων και πήρε το όνομά του από την αντιπροσωπεία της ωρολογοποιίας ΖΕΝΙΘ που στεγάστηκε στο κτίριο, το οποίο φιλοξένησε και το Δημαρχείο Θεσσαλονίκης από το 1943 ως το 1958.

Στη διασταύρωση με Κομνηνών υπάρχουν αντικρυστά τα ξενοδοχεία TOURIST και EXCELSIOR, χτισμένα στα μέσα της δεκαετίας του 1920. Το Tourist χαρακτηρίστηκε διατηρητέο το 1983, ανακαινίστηκε πλήρως το 2003 κι έκλεισε το 2020. Αναμένεται να μετατραπεί σε 5άστερη ξενοδοχειακή μονάδα. Το Excelsior (γνωστό και ως Μέγαρο Ματαλών) σταμάτησε τη λειτουργία του μετά τον σεισμό του 1978, αναστηλώθηκε το 2009 από την οικογένεια Τορνιβούκα και βρίσκεται σε πλήρη λειτουργία. Δυο πανέμορφα κτίρια εκατό ετών, δίπλα δίπλα, το ένα ακμαίο και το άλλο με τα γκράφιτι της εγκατάλειψης.

Ελάχιστα μέτρα πιο κάτω δέσποζαν οι εγκαταστάσεις της Σχολής Αρρένων Alliance Israelite Universelle (AIU). Το συγκρότημα της Σχολής λειτουργούσε από το 1873 παρέχοντας εκπαίδευση ευρωπαϊκού επιπέδου. Τα σχολεία της Alliance αναδιάρθρωσαν την εκπαιδευτική διαδικασία και επέτρεψαν στην εβραϊκή νεολαία να ξεφύγει από τον συντηρητισμό και να εμπνευστεί από τον δυτικό πολιτισμό. Μετά την πυρκαγιά του 1917 το κτίριο αποκαταστάθηκε και συνέχισε τη λειτουργία του ως τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο οπότε και παρέμεινε λαβωμένο με σημάδια από τις βόμβες. Έχοντας χάσει το εκπαιδευτικό προφίλ του, μεταπολεμικά εκεί στεγάστηκαν ανά περιόδους διάφορες κρατικές υπηρεσίες, μεταξύ άλλων το Εντευκτήριο Χωροφυλακής και η Τροχαία.

Στη δεκαετία του 1960 είχε ήδη ανεγερθεί η πολυκατοικία του ΟΛΥΜΠΙΟΝ στην αστραφτερή πλατεία Αριστοτέλους. Ενδίδοντας στην ανοικοδόμηση, το ιστορικό κτίριο της Alliance κατεδαφίστηκε για να υψωθεί στη θέση του το ξενοδοχείο Electra Palace. Η εικόνα της πλατείας ολοκληρώθηκε. Η μνήμη ατόνησε.

Στον χώρο του οικοπέδου της Alliance, to 1969 δημιουργήθηκε η στοά Χιρς μεταξύ Τσιμισκή και Μητροπόλεως, με σύγχρονα καταστήματα και τα γραφεία της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης.

Και στη συνέχεια του δρόμου, ανατέλλει η πλατεία Αριστοτέλους, το μνημειακό δημιούργημα του Εμπράρ. Αν ο Λευκός Πύργος είναι το παρελθόν που φωτογραφίζεται, η Αριστοτέλους είναι το παρόν που συμβαίνει. Εκδηλώσεις, ραντεβού, συλλαλητήρια, πορείες, happenings, τραπεζάκια έξω: πάντα κάτι συμβαίνει εδώ. Σύμφωνα με το όραμα του Εμπράρ θα ονομαζόταν πλατεία Μεγάλου Αλεξάνδρου – αλλά τελικά επικράτησε ο φιλόσοφος. Η πόλη διάλεξε τον δάσκαλο.

Η Μητροπόλεως συνεχίζει προς τα ανατολικά, διατηρώντας τμήματα προγενέστερων χαράξεων. Από την Καρόλου Ντηλ ως την Αγ. Σοφίας λεγόταν Ασκητού (Saiaz) και βρισκόταν στη συνοικία Baru. Στη γωνία με Καρόλου Ντηλ βρισκόταν η συναγωγή Salom Saiaz (συναγωγή των ενοικιαστών του αλατιού), η οποία λεγόταν και Gamello (από τις καμήλες που κουβαλούσαν το αλάτι).

Και μετά, στην Αγίας Σοφίας υπάρχει το οικοδομικό τετράγωνο του Μητροπολιτικού Συγκροτήματος. Παρά το ότι βρισκόταν σε περιοχή εκτός της κύριας ζώνης κατοίκησης των Χριστιανών, αποτελούσε το άτυπο διοικητικό κέντρο της ελληνικής κοινότητας και τη μεγαλύτερη έκταση που ανήκε σε Χριστιανούς μέσα στην πόλη καθ’ όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας. Η πυρκαγιά του 1890 κατέστρεψε τα προγενέστερα κτίρια: τον παραθαλάσσιο ναό του Αγίου Δημητρίου ο οποίος ήταν ο μητροπολιτικός ναός της Θεσσαλονίκης από τον 16ο αι., το ελληνικό σχολείο και το πρώτο ελληνικό νοσοκομείο, το οποίο λειτουργούσε από τον 17ο αι. και επισκευάστηκε το 1863 με κληροδότημα του Θεαγένους Χαρίση. Στο ίδιο συγκρότημα υπήρχε και το Γηροκομείο το οποίο άρχισε να λειτουργεί το 1898.

Μετά την πυρκαγιά του 1890, την περίοδο 1891 – 1914 χτίστηκε ο μητροπολιτικός ναός του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά σε σχέδια του Ερνέστου Τσίλερ. Ο νέος ναός αφιερώθηκε στον Γρηγόριο Παλαμά, κορυφαίο θεολόγο και μητροπολίτη Θεσσαλονίκης (1347 – 1359). Εκτός από την εκκλησία, το νέο συγκρότημα περιλάμβανε την παλιά κατοικία του Μητροπολίτη και το Ελληνικό Προξενείο. Το 1932 το κτήριο του Προξενείου μετατράπηκε σε σχολείο. Κατεδαφίστηκε το 1964 για να αντικατασταθεί από το μεγαλύτερο σημερινό κτίριο που στεγάζει το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα. Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912, η λατρεία του Αγίου Δημητρίου επανήλθε στη γνωστή εκκλησία που ώς τότε ήταν τζαμί, και ο μητροπολιτικός ναός αφιερώθηκε στον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά.

Το Μητροπολιτικό Συγκρότημα καταλαμβάνει σήμερα ένα μεγάλο οικοδομικό τετράγωνο το οποίο περικλείεται από τις οδούς Αγίας Σοφίας, Μητροπόλεως, Βογατσικού και Προξένου Κορομηλά. Περιλαμβάνει τον ναό του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, το Μουσείο του Μακεδονικού Αγώνα, το Μητροπολιτικό Μέγαρο και το 43ο Δημοτικό Σχολείο.

Η χάραξη της οδού από την Βογατσικού ως Μητρ. Ιωσήφ αντιστοιχεί στην παλιά οδό που λεγόταν Δεύτερη παράλληλος και μετέπειτα (παλαιά) Τσιμισκή (Kapanaca). Βρισκόταν στη συνοικία Kaldirgoc και επί της οδού πιθανώς υπήρχε η συναγωγή Μπεθ Ελ.

Από κει και μετά η Μητροπόλεως συνεχίζει ως εντελώς νέα χάραξη, συναντώντας κάθετους δρόμους που τεμάχισαν τον κάναβο της οθωμανικής πόλης. Διασταυρώνεται με την Παύλου Μελά, πεζοδρομείται στο ύψος της Γούναρη ακολουθώντας το μοτίβο της. Εκεί ήταν και το όριο της πυρίκαυστης ζώνης. Στη διασταύρωση με Παύλου Μελά, στην οθωμανική συνοικία Akce Mescid βρισκόταν το τζαμί του Καρά Αλή (Kara Ali Cami’i). Στην ίδια θέση δέσποζε επί δεκαετίες ο κινηματογράφος ΗΛΥΣΙΑ που σήμερα έχει μετατραπεί σε supermarket – σημεία των καιρών. Απέναντι, ο ναός της Νέας Παναγίας, παλαιότερα στριμωγμένος ανάμεσα σε χαμόσπιτα, πλέον απολαμβάνει την ανοιχτωσιά της πλατείας Φαναριωτών.

Στο τέρμα του δρόμου υψώνονται αντικρυστά δυο μεγαθήρια. Στα δεξιά ένα από μπετόν και γυαλί, στα αριστερά το κτίριο της Τράπεζας Πειραιώς – πιο ευγενές. Φτάσαμε στην Εθνικής Αμύνης. Λήξη δρόμου.

Στο νέο σχέδιο πόλης, όταν άρχισαν να καθορίζονται οι τιμές αγοράς των νέων οικοπέδων, τόσο η Τσιμισκή όσο και η Μητροπόλεως εκτιμήθηκαν ως φθηνοί δρόμοι. Οι τιμές εκκίνησης αγοράς γης ήταν το 1/8 των τιμών της Βενιζέλου – τα παράδοξα του real estate του μεσοπολέμου. Αν και η Τσιμισκή γρήγορα άρχισε να μετατρέπεται σε αστική οδό, η Μητροπόλεως ακόμα δίσταζε. Η κίνηση ήταν ελάχιστη, το ίδιο και τα καταστήματα τα οποία άρχισαν να εμφανίζονται τη δεκαετία του 1960 στα ισόγεια των λίγων πολυκατοικιών. Οι εμπορικές χρήσεις του δρόμου ήταν της γειτονιάς: μπακάλικα, κρεοπωλεία, μανάβικα, ψιλικατζίδικα, παπουτσήδες, μοδίστρες.

Προπολεμικώς οι δρόμοι νότια της Τσιμισκή θεωρούνταν μεσοαστική περιοχή. «Μονάχα από τις καθωσπρέπει συνοικίες Τσιμισκή, παραλία, Μητρόπολη δεν ακούγονταν λαλήματα πετεινών. Λυπόμουνα τους ανθρώπους που καθόντουσαν εκεί …» γράφει ο Γιώργος Ιωάννου. Όταν έγινε η νέα χάραξη της οδού, δόθηκε εθιμοτυπικά το όνομα Μητροπόλεως. Ωστόσο, σε χάρτες της Θεσσαλονίκης από το 1938 αναγράφεται ως Φραγκλίνου Ρούσβελτ. Παρά το ότι το 1974 η οδός ξαναπήρε το όνομα Μητροπόλεως, σε πολιτικό χάρτη της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού του 1980 σημειώνεται πάλι ως Ρούσβελτ – επειδή η μνήμη παραμένει σε πείσμα των διοικητικών εγγράφων.

Η Μητροπόλεως είναι ένας ωραίος δρόμος. Ευάερος, ευήλιος. Μετρά τρεις πλατείες, ξενοδοχεία, εμβληματικά κτίρια τραπεζών, πολυκατοικίες του μεσοπολέμου και τη σταθερή νησίδα του Μητροπολιτικού συγκροτήματος. Στα έγκατά της αναπαύονται ίχνη των αρχαίων τειχών και πάνω από αυτά οι ιστορίες της περιοχής των Εβραίων που λησμονήθηκαν. Είναι μια διαδοχή από εκδοχές της πόλης — άλλες ορατές, άλλες όχι. Απλώς, κάποια στιγμή, το παρελθόν καλύφθηκε. Και μεταλλάχτηκε.

Ανακαλύψτε τις υπόλοιπες στάσεις της στήλης Οδογραφίες πατώντας ΕΔΩ