Το εν δυνάμει τοπόσημο της Θεσσαλονίκης που σχεδιάστηκε από τον Εμπράρ, αλλά δεν υλοποιήθηκε ποτέ

Μια όμορφη συζήτηση γύρω από τη Θεσσαλονίκη που σχεδιάστηκε, αλλά δεν έγινε πράξη ποτέ, έχει ανοίξει τις τελευταίες ημέρες στην πάντα δραστήρια σελίδα του Facebook, «Άγνωστη Θεσσαλονίκη».

Και φυσικά όταν μιλάμε για Θεσσαλονίκη και σχεδιασμό, τότε αυτομάτως το μυαλό μας πηγαίνει σε έναν άνθρωπο.

Και αυτός δεν είναι άλλος από τον Ερνέστ Εμπράρ.

Όταν η Θεσσαλονίκη καίγεται το 1917, δεν χάνεται μόνο ένα μεγάλο κομμάτι του δομημένου ιστού της. Χάνεται ένας ολόκληρος τρόπος ζωής.

Το ιστορικό κέντρο με τα στενά, τις αγορές, τις πολυεθνικές γειτονιές και τα άτυπα όρια, εξαφανίζεται μέσα σε λίγες ώρες.

Μέσα στην τραγωδία προκύπτει μια σπάνια ευκαιρία. Η Θεσσαλονίκη να αναγεννηθεί κυριολεκτικά και μεταφορικά από τις στάχτες της.

Να σχεδιαστεί από την αρχή.

Επικεφαλής της προσπάθειας αυτής τίθεται ο Γάλλος αρχιτέκτονας και πολεοδόμος, Ερνέστ Εμπράρ, ο οποίος οραματίζεται μια Θεσσαλονίκη ευρωπαϊκή, ανοικτή, με άξονες. πλατείες και δημόσια κτίρια που θα δηλώνουν ξεκάθαρα τη νέα της ταυτότητα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, στο σχεδιασμό του Εμπράρ υπάρχει και το Ταχυδρομικό Μέγαρο, που δεν είναι μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια, αλλά ένα κεντρικό στοιχείο του νέου διοικητικού χάρτη της πόλης.

Στα σχέδια του Εμπράρ το κτίριο που θα στέγαζε το ταχυδρομείο, τα τηλεγραφήματα, το τελωνείο προοριζόταν να ανεγερθεί στην πλατεία Ελευθερίας σε άμεση σχέση με το λιμάνι και το θαλάσσιο άξονα της πόλης.

Γύρω από αυτό θα κατασκευάζονταν τράπεζες και γραφεία.

Δεν μιλάμε για ένα απλό λειτουργικό κτίσμα.

Το Ταχυδρομικό Μέγαρο σχεδιάζονταν ως μνημειακό δημόσιο κτίριο, κόμβος επικοινωνίας σε μια εποχή που η πληροφορία σήμαινε εξουσία, σύμβολο κρατικής παρουσίας σε μια πόλη που μόλις είχε ενσωματωθεί στο ελληνικό κράτος.

Στον ευρωπαϊκό αστικό σχεδιασμό των αρχών του 20ου αιώνα, τα ταχυδρομεία ήταν συχνά από τα πιο εμβληματικά κτίρια μιας πόλης.

Ο Εμπράρ ακολουθεί αυτή τη λογική. Το Ταχυδρομικό Μέγαρο της Θεσσαλονίκης θα ήταν ισότιμο σε σημασία με τα δικαστήρια, τα διοικήτρια και τις μεγάλες πλατείες.

Το κτίριο θα ακολουθούσε το υφολογικό λεξιλόγιο που ο Εμπράρ πρότεινε για τα δημόσια κτίρια της πόλης.

Μνημειακές όψεις, αυστηρή συμμετρία, ευρωπαϊκές αναφορές, αλλά και νεοβυζαντινά στοιχεία, ώστε η νέα Θεσσαλονίκη να μη μοιάζει απλώς ως αντίγραφο μιας δυτικής μητρόπολης.

Το Ταχυδρομικό Μέγαρο θα λειτουργούσε ως τοπόσημο, ένα κτίριο που θα όριζε την Πλατεία Ελευθερίας όχι ως κενό, αλλά ως διοικητικό και αστικό κέντρο.

Και όμως το κτίριο αυτό δεν υλοποιήθηκε ποτέ.

Το 1920, ολοκληρώθηκε η κατεδάφιση των καμένων κτιρίων και ξεκίνησε η ανέγερσή του, αλλά δεν υλοποιήθηκε ποτέ.

Οικονομικές δυσκολίες του μεσοπολέμου, αλλαγές στις πολιτικές προτεραιότητες, αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή της πλατείας, αλλά και η σταδιακή αποδυνάμωση του ίδιου του σχεδίου Εμπράρ μέσα από συμβιβασμούς και τροποποιήσεις.

«…Μένουν τα δημόσια κτήρια, το Ταχυδρομείο είναι έτοιμο αλλά δεν υπάρχουν λεφτά. Το ίδιο και με το σχέδιο της Αθήνας, ο πόλεμος απορροφά τα πάντα… Η Θεσσαλονίκη με ενδιαφέρει πολύ και επιθυμώ να συνεχίσω να ασχολούμαι…» γράφει ο Εμπράρ σε γράμμα του προς τον φίλο του και αρχιτέκτονα Χένρι Ποστ.

Η Πλατεία Ελευθερίας δεν έγινε ποτέ το διοικητικό κέντρο που οραματιζόταν ο Εμπράρ, με αποτέλεσμα το φιλόδοξο σχέδιο να μείνει στα χαρτιά.

Μέχρι και σήμερα η Πλατεία Ελευθερίας παραμένει εκκρεμότητα για την πόλη, αναζητώντας ακόμη σαφή ταυτότητα, η οποία να συνάδει φυσικά με τα όσα φρικτά είχαν συμβεί εκεί.

Αν το Ταχυδρομικό Μέγαρο είχε χτιστεί το παραλιακό μέτωπο της Θεσσαλονίκης θα είχε αποκτήσει ένα ισχυρό δημόσιο σημείο αναφοράς και ίσως η ιστορία της ίδιας της πλατείας και της μνήμης που κουβαλά να ήταν διαφορετική.

Το Ταχυδρομικό Μέγαρο είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς το σχέδιο του Εμπράρ δεν ήταν απλώς μια ρυμοτομία, αλλά ένα συνεκτικό όραμα για τη δημόσια ζωή της Θεσσαλονίκης.