Υγροβιότοπος της Επανομής: Μια όμορφη και ευαίσθητη περιοχή που κινδυνεύει

Λέξεις, εικόνες: Στέργιος Μήτας

Ο υγροβιότοπος της Επανομής έχει πολλά ονόματα –  Ακρωτήρι, Μύτη, Ναυάγιο, Ποταμός, Φανάρι και άλλα. Μπορείς να τον πεις όπως θέλεις δεν αλλάζει τίποτα. Αυτό που θα αλλάξει όμως, είναι η ίδια η περιοχή, αν γίνουν τα έργα που σχεδιάζονται.

Βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο του Θερμαϊκού Κόλπου, λίγα μόλις χιλιόμετρα από τη Θεσσαλονίκη. Ίσως δεν είναι τόσο γνωστός σαν υγροβιότοπος, όσο σαν μια κοντινή καλοκαιρινή απόδραση για μπάνιο.

Η λιμνοθάλασσα, οι αμμοθίνες και η παράκτια ζώνη γύρω από το ακρωτήρι της Επανομής, σχηματίζουν ένα ενιαίο οικοσύστημα μεγάλης οικολογικής αξίας- από τα σημαντικότερα της Κεντρικής Μακεδονίας.

Η περιοχή είναι επίσημα ενταγμένη στο ευρωπαϊκό δίκτυο προστασίας Natura 2000, τόσο σαν Ζώνη Ειδικής Προστασίας για τα πουλιά όσο και σαν Ειδική Ζώνη Διατήρησης για τους φυσικούς οικοτόπους. Η συνολική της έκταση ξεπερνά τα 5.500 στρέμματα και περιλαμβάνει τη λιμνοθάλασσα της Επανομής μαζί με τη θαλάσσια και παράκτια ζώνη που την περιβάλλει.

Γλυκό και αλμυρό νερό μαζί

Ο υγροβιότοπος της Επανομής είναι ένα σημείο συνάντησης γλυκού και αλμυρού νερού, δημιουργώντας συνθήκες ιδανικές για τη φιλοξενία και την αναπαραγωγή πολλών ειδών. Έχουν καταγραφεί περισσότερα από 200 είδη πουλιών, αυτό τον κάνει έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς για μεταναστευτικά και υδρόβια πτηνά στον Θερμαϊκό. Φλαμίνγκο, χουλιαρομύτες, αβοκέτες, νεροχελίδονα και λαγγόνες έβρισκαν εδώ τροφή και καταφύγιο, με την παρουσία τους να αλλάζει ανάλογα με τις εποχές.

Πέρα από την ορνιθοπανίδα, ο υγροβιότοπος φιλοξενεί αμφίβια, ερπετά και μικρά θηλαστικά, συνθέτοντας έτσι ένα πλήρες τροφικό πλέγμα που συνδέει το χερσαίο με το υδάτινο περιβάλλον.

Η χλωρίδα είναι εξίσου χαρακτηριστική – αλοφυτικά φυτά, χαμηλή ποώδης βλάστηση και θάμνοι που έχουν προσαρμοστεί στις ακραίες συνθήκες αλατότητας και ανέμου. Οι αμμοθίνες λειτουργούν σαν φυσικά αναχώματα, συγκρατώντας την άμμο και προστατεύοντας την ακτογραμμή από τη διάβρωση.

Ο ρόλος του υγροβιότοπου δεν είναι μόνο οικολογικός αλλά και λειτουργικός. Λειτουργεί σαν φυσικό φίλτρο νερού, δεσμεύοντας ρύπους και θρεπτικά στοιχεία, ενώ συμβάλλει στη ρύθμιση του μικροκλίματος και στην προστασία της παράκτιας ζώνης.

Πρόκειται για έναν ζωντανό μηχανισμό ισορροπίας, που στηρίζει όχι μόνο τη βιοποικιλότητα αλλά και την ευρύτερη οικολογική υγεία του Θερμαϊκού Κόλπου.

Σχέδιο τεράστιας αμμοληψίας από τον υγροβιότοπο

Το Λιμάνι της Θεσσαλονίκης σχεδιάζει να επεκτείνει τον 6ο προβλήτα για να μπορούν να προσεγγίζουν ακόμη μεγαλύτερα πλοία μεταφοράς κοντέινερ. Για να στηρίξει αυτό το σχέδιο χρειάζεται κάποια υλικά για το μπάζωμα και την θεμελίωση.

Έτσι υπάρχει ένα σχέδιο που θέλει να πάρει 4 εκατομμύρια άμμο από τον υγροβιότοπο της Επανομής για να τον βάλει σαν βάση στην επέκταση του 6ου προβλήτα. Δηλαδή η άμμος ενός προστατευόμενου υγρότοπου να χρησιμοποιηθεί  για μπάζωμα.

Δεν ξέρω που στηρίχτηκαν οι περιβαλλοντικές μελέτες του έργου και αν έχουν ολοκληρωθεί. Δεν γίνεται όμως να αντιμετωπίζεις έναν υγροβιότοπο τέτοιας οικολογικής αξίας σαν αποθήκη πρώτων υλών και να θέλεις να αφαιρέσεις τόση μεγάλη ποσότητα βασικών του συστατικών.

Τα 4 εκατομμύρια κυβικά μέτρα άμμου που ακούγεται ότι θα αφαιρεθούν δεν είναι ένας αφηρημένος τεχνικός αριθμός. Το μέγεθος είναι τεράστιο, ας το δούμε σε εικόνες για να το καταλάβουμε. Είναι όσο το μέγεθος μιας παραλίας 20 χιλιομέτρων με πλάτος 200 μέτρα από όπου θα αφαιρέσουμε άμμο με βάθος ενός μέτρου. Ή αλλιώς είναι το μέγεθος του Λευκού Πύργου επί έξη φορές γεμάτο άμμο.

Στην Επανομή, αυτή η άμμος δεν είναι ένα απλό υλικό, είναι το σώμα του υγρότοπου. Είναι το φυσικό φίλτρο που καθαρίζει το νερό, το υπόστρωμα όπου ζουν μικροοργανισμοί και ασπόνδυλα, είναι η βάση της τροφής των πουλιών που σταματούν εδώ στο μεταναστευτικό τους ταξίδι. Είναι το φυσικό ανάχωμα που κρατά τη θάλασσα σε ισορροπία με τη στεριά.

Αν αφαιρεθεί σε τέτοια κλίμακα, δεν μιλάμε για μια προσωρινή όχληση, αλλά για μια βαθιά γεωμορφολογική και οικολογική μεταβολή, που δύσκολα – αν ποτέ – αντιστρέφεται. Η Επανομή, έτσι όπως τη γνωρίζουμε, δεν θα είναι πια η ίδια.

Η εγκατάλειψη της περιοχής

Πλησίασα τον υγροβιότοπο από την πλευρά του κάμπινγκ της Επανομής. Το πρώτο πράγμα που αντίκρισα ήταν αυτά τα ογκώδη αντικείμενα πεταμένα μέσα στον υγρότοπο. Περπάτησα για λίγο μέχρι τη θάλασσα και συναντούσα αυτοκίνητα να μπαίνουν μέσα στον υγρότοπο.  Δεν κατάλαβα που πήγαιναν και γιατί. Η παρουσία τους όμως δημιουργεί μεγάλη ενόχληση στα πουλιά που απομακρύνονται.

Που είναι τα πουλιά; Έψαχνα με τα κιάλια να τα δω. Υπήρχαν ελάχιστα, ενώ τέτοια εποχή του χρόνου θα έπρεπε ο υγρότοπος να σφύζει από ζωή.

Περίπου το 40% των πληθυσμών υδρόβιων μεταναστευτικών πουλιών στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αφρική είναι σε πτώση.

Ανεξέλεγκτο κυνήγι και παράνομη θανάτωση εκατομμυρίων πουλιών, η κλιματική αλλαγή που αποσυντονίζει τους μεταναστευτικούς κύκλους, η απώλεια περιοχών τροφής, τα φυτοφάρμακα και η συνεχής ανθρώπινη παρέμβαση εξαφανίζουν σιωπηλά τον θαυμαστό κόσμο των  άγριων πουλιών.

Στο Ναυάγιο

Το ναυάγιο είναι το κουφάρι ενός πλοίου που μετέφερε την δεκαετία του 1970 χώμα, σε μια προσπάθεια να μπαζωθεί ο υγροβιότοπος. Η απόπειρα απέτυχε. Το πλοίο βούλιαξε εδώ και έμεινε να θυμίζει, σκουριασμένο πια, την ανθρώπινη απερισκεψία απέναντι στη φύση.

Το χειμώνα συνήθως έρχομαι στο Ναυάγιο για περπάτημα στην άμμο και μπάνιο. Είναι η άλλη πλευρά του υγροβιότοπου. Καθώς μπαίνεις σε αυτή την περιβαλλοντικά ευαίσθητη παραλία, δεν υπάρχει καμιά ενημέρωση για το που βρίσκεσαι, τι επιτρέπεται να κάνεις και τι όχι, τι πρέπει να προσέξεις. Έτσι ο καθένας κάνει ότι θέλει, χωρίς καμία επίγνωση στο που βρίσκεται.

Τετρακίνητα αυτοκίνητα κινούνται ανεξέλεγκτα δίπλα και πάνω στις αμμοθίνες, φτάνουν μέχρι την άκρη της μύτης και κάνουν βόλτες μέσα στον υγρότοπο. Μοτοσυκλέτες τρέχουν παντού, ακόμη και δίπλα σου στην παραλία. Το έζησα πριν λίγες μέρες, τώρα τον χειμώνα.

Μόλις είχα βγει από την θάλασσα και καθόμουν στην άμμο, όταν είδα μια μοτοσυκλέτα να έρχεται κατευθείαν επάνω μου. Σηκώθηκα και του έκανα σήμα να σταματήσει. Δεν μου έδωσε καμία σημασία. Πέρασε δίπλα μου και αμέσως μετά ανέβηκε στις αμμοθίνες, σαν επίδειξη δύναμης – ότι μπορεί να κάνει ότι θέλει. Και μιλάμε για τον χειμώνα. Το καλοκαίρι εδώ στήνεται το πάρτι της απόλυτης ασυδοσίας απέναντι στο φυσικό περιβάλλον.

Η περιοχή είναι ενταγμένη στο δίκτυο Natura 2000 και χρειάζεται προστασία. Ο περισσότερος κόσμος δεν το γνωρίζει. Οι τοπικές αρχές μοιάζουν να έχουν ξεχάσει την περιοχή. Αν προστεθεί και η αφαίρεση αυτής της τεράστιας ποσότητας άμμου για να μπαζώσουν τον 6ο προβλήτα του λιμανιού της Θεσσαλονίκης  ο υγροβιότοπος  κινδυνεύει να εξαφανιστεί.

 Ο υγροβιότοπος δεν αντέχει τέτοια έργα, ούτε σκουπίδια, ούτε αυτοκίνητα, ούτε ανθρώπους μέσα στον πυρήνα του. Αυτό που χρειάζεται είναι απλώς να τον αφήσουμε για λίγο ήσυχο — να δούμε να επιστρέφουν ξανά τα πουλιά.