82 Χρόνια μετά, η ιστορία μας κοιτάζει στα μάτια

Λέξεις: Μαρία Γουργούρη

Πριν από λίγες ημέρες ήρθαν στο φως φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 αγωνιστών την 1η Μαΐου 1944 στην Καισαριανή. Οι εικόνες εντοπίστηκαν να πωλούνται σε διαδικτυακή πλατφόρμα δημοπρασιών, προκαλώντας εύλογη αναστάτωση.

Οι 200 εκτελέστηκαν ως αντίποινα από τις γερμανικές κατοχικές δυνάμεις, ύστερα από ενέδρα της Αντίστασης στη Λακωνία, κατά την οποία σκοτώθηκε Γερμανός στρατηγός και η συνοδεία του. Οι μελλοθάνατοι ήταν στην πλειονότητά τους κομμουνιστές κρατούμενοι, ήδη φυλακισμένοι από το καθεστώς Μεταξά και παραδομένοι στους κατακτητές μετά την Κατοχή.

Το γεγονός είναι ιστορικά γνωστό. Ωστόσο, η ξαφνική εμφάνιση των φωτογραφιών δεν λειτούργησε απλώς ως υπενθύμιση ενός εγκλήματος πολέμου, αλλά έφερε το παρελθόν αντιμέτωπο με το παρόν. Τα πρόσωπα των ανθρώπων αυτών, η στάση τους απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα, το βλέμμα που δεν λύγισε, η γροθιά που υψώθηκε μετατρέπουν την ιστορική γνώση σε βιωμένη εμπειρία μνήμης.

Και εδώ ανακύπτει ένα δύσκολο ερώτημα: μπορεί η ιστορία να αποτελεί αντικείμενο αγοραπωλησίας; Μπορούν τεκμήρια που συνδέονται με συλλογικό τραύμα και εθνική μνήμη να αντιμετωπίζονται ως συλλεκτικά αντικείμενα; Οι συγκεκριμένες φωτογραφίες δεν είναι έργα τέχνης ούτε απλές αντίκες, είναι ιστορικά ντοκουμέντα που ανήκουν στη δημόσια σφαίρα της μνήμης.

Η δημοσιοποίησή τους, ογδόντα και πλέον χρόνια μετά, ανέδειξε για ακόμη μία φορά ότι τα τραύματα του παρελθόντος δεν έχουν πλήρως αφομοιωθεί. Ευτυχώς, οι ακραίες φωνές που επιχείρησαν να δικαιολογήσουν την εκτέλεση ήταν περιορισμένες. Η πλειονότητα στάθηκε με σεβασμό απέναντι στη θυσία αυτών των ανθρώπων. Το γεγονός, όμως, ότι τέτοιες αντιδράσεις εξακολουθούν να εμφανίζονται, δείχνει πόσο βαθιά παραμένουν τα ίχνη του εμφυλιακού διχασμού στη συλλογική συνείδηση.

Μετά τον θόρυβο που προκλήθηκε, ο κάτοχος των φωτογραφιών τις απέσυρε από τη δημοπρασία. Το Υπουργείο Πολιτισμού προχώρησε σε έλεγχο γνησιότητας και έτσι στο Βέλγιο και υπεγράφη προσύμφωνο αγοράς, ενώ το Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων τις ανακήρυξε νεότερο μνημείο.

Η επιστροφή τους στην Ελλάδα δεν αποτελεί απλώς μια πράξη διάσωσης ιστορικού υλικού. Είναι μια ευκαιρία επαναπροσδιορισμού της σχέσης μας με το παρελθόν. Όχι ως αντικείμενο ιδεολογικής αντιπαράθεσης, αλλά ως πεδίο κατανόησης της ιστορίας και των ανθρώπων που τη βίωσαν με το τίμημα της ζωής τους.

*Η Μαρία Γουργούρη είναι Οικονομολόγος, Μέλος ΟΕΕ και ΒSc Διεθνών και Ευρωπαϊκών Οικονομικών Σπουδών