Δημήτρης Φυλλίζης: Ο άγνωστος αρχιτέκτονας της Θεσσαλονίκης

Λέξεις: Όμηρος Ταχμαζίδης

Δύο εισαγωγικές παρεκβάσεις πριν εισέλθω στο κυρίως θέμα. Πριν από αρκετά χρόνια κατά την παρουσίαση μιας μελέτης-λευκώματος του Βασίλη Κολώνα, που αφορούσε την αρχιτεκτονική της Θεσσαλονίκης (στην αίθουσα του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης εντός του χώρου της ΔΕΘ, για την χρήση του οποίου διίστανται σήμερα οι απόψεις και οι προθέσεις των “ελίτ” της πόλεως) διατυπώθηκε η άποψη ότι οι αρχιτέκτονες της προπολεμικής περιόδου, κτίρια των οποίων εμφανίζονταν στον τόμο, ήσαν άγνωστη. Οι κατασκευές ήσαν ταυτοποιημένες, αλλά οι δημιουργοί τους αταυτοποίητοι ως πρόσωπα. Μεταξύ αυτών αταυτοποίητος και ο Δημήτρης Φυλλίζης. (Τέλος πρώτης παρέκβασης)

Στο δεύτερο μισό του 190ου αιώνα ένας ισχυρός σεισμός κατέστρεψε ολοσχερώς την πόλη της Θήβας. Πόλη με τα δεδομένα εκείνης της εποχής, σήμερα θα λέγαμε κεφαλοχώρι, ας πούμε σαν τα Κουφάλια. Στην μακρινή Τραπεζούντα του Πόντου υπήρξε κινητοποίηση της Μητροπόλεως και των προυχόντων της Οθωμανοκρατούμενης πρωτεύουσας της τραπεζουντιακής χώρας και η κήρυξη εράνου μεταξύ των πλουσίων της πόλεως. Και πράγματι συγκεντρώθηκε ένα ικανό για την εποχή ποσό, αν κρίνει κανείς από έναν κατάλογο με τα  ονόματα των πλουσίων Τραπεζουντίων, οι οποίοι ενίσχυσαν την προσπάθεια της Μητροπόλεως.

Στην πρώτη θέση και με απόσταση, όσον αφορά το ύψος του ποσού, φιγουράρει το όνομα Φυλλίζης. Πάππος κατά πάσα πιθανότητα του αρχιτέκτονα-μηχανικού Δημήτριου Φυλλίζη. Δεν επεκτείνομαι στους λόγους της κινητοποίησης των Τραπεζουντίων υπέρ των Θηβαίων του μικρού ελλαδικού βασιλείου της εποχής, σημειώνω απλώς ότι οι δύο περιοχές της χώρας των Βοιωτών και της τραπεζούντιας χώρας συνδέονται τρόπω τινά μέσω της εικόνας της Παναγίας στο όρος Μελά των ποντικών Άλπεων στο περίφημο ομώνυμο μοναστήρι. Σήμερα στον ναό του Βερμίου, όπου κατέληξε μετά από μια περιπετειώδη, κατά κάποιο τρόπο, διαδρομή. Τον νέο ναό της Παναγίας και πολλά κτίσματα στις ράχες του Βερμίου κατασκεύασε ο αρχιτέκτονας-μηχανικός Δημήτριος Φυλλίζης στην δεκαετία του 1950. [Τέλος δεύτερης παρέκβασης]

Αυτά ήσαν γνωστά για τους ασχολούμενους με τα “ποντιακά”, όπως  θέλει μια διαχρονική δημοσιότητα ιδιαίτερου τύπου που τρέχει παράλληλα, αλλά δεν διασταυρώνεται υποχρεωτικώς, με την κύρια δημοσιότητα, και εδώ θα πρέπει να αναζητηθεί η εκπεφρασμένη άγνοια των ερευνητών όσον αφορά τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Φυλλίζη. Ο βίος και η πολιτεία του ωστόσο είναι καταγραμμένη, εδώ και εκεί, στον πλαίσιο της συγκεκριμένης δημοσιότητας του λεγόμενου “ποντιακού χώρου” (“Ποντιακή Εστία”, αρχεία ποντιακών συλλόγων, αυτεκδόσεις και αυτοβιογραφίες κλπ.) Ο ερευνητής θα εύρη εδώ και πολλές διευκρινίσεις για το αρχιτεκτονικό κατασκευαστικό έργο του στην Τραπεζούντα, αλλά κυρίως για εκείνο στην Θεσσαλονίκη.

Σήμερα το αρχιτεκτονικό αποτύπωμα του τραπεζούντιου αστού στο ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης δεν πρέπει να θεωρείται αμελητέο, ειδικά αν λάβουμε υπόψη μας το πενιχρό διατηρητέο κτιριακό απόθεμα στο κέντρο της πόλης, εξαιτίας των αλλαγών της βίαιης και ανεξέλεγκτης ανοικοδόμησης παλαιοτέρων εποχών. Κωδικός: Αντιπαροχή.

Αναδεικνύεται δε εξαιτίας των αναπλάσεων στο πλαίσιο του “εξευγενισμού” (“gentrification”) στο κέντρο της πόλης και της εκτίναξης των αξιών στα ακίνητα.

Το πρώτο νομίζω έργο του Δημήτρη Φυλλίζη στην Θεσσαλονίκη, αν όχι το πρώτο από τα πρώτα, δεν υπάρχει πιά. Έπεσε και αυτό θύμα της αντιπαροχής. Σε φωτογραφίες εποχής δεσπόζει επί της συμβολής των οδών Τσιμισκή και Παύλου Μελά (Διαγώνιος). Καλύτερη τύχη είχε το άλλο κτίριο, το οποίο κτίστηκε λίγα χρόνια αργότερα. Η καπναποθήκη και οικία της οικογένειας Μοσκώφ. Κατά κάποιο τρόπο το αρχιτεκτονικό σήμα κατατεθέν της σημερινής Διαγωνίου.

Σε μικρή σχετικά απόσταση και λίγο πιο ψηλά στην συμβολή του πεζοδρόμου της Ικτίνου με την Μακένζι Κίνγκ, δεσπόζει  ένα άλλο χαρακτηριστικό κτίσμα της Θεσσαλονίκης. Δεσποτικά “επικρεμάμενο” με τους χαρακτηριστικούς ημικυκλικούς εξώστες τους πάνω από το βυθισμένο χριστιανικό “βαπτιστήριο” της περιοχής.  Και διαγωνίως απέναντι στο βάθος του ανοίγματος της προοπτικής προς την Ερμού, πιο φειδωλό στον όγκο και συμμαζεμένο το κτίριο του Ταμείου Παρακαταθηκών και Δανείων. Αμφότερα φέρουν την υπογραφή του πρόσφυγα από την Τραπεζούντα. Τα κτίρια αυτά έτυχαν, λόγω της θέσης και της λειτουργίας τους, ευνοϊκής σχετικώς μεταχειρίσεως στο διάβα των χρόνων, όπως και η οικία Μοσκώφ στην Διαγώνιο.

Δεν συνέβη το ίδιο με άλλα κτίρια τα οποία είχε σχεδιάσει και κατασκευάσει ο Δημήτρης Φυλλίζης. Έπρεπε να έλθει το κύμα του “εξευγενισμού” των τελευταίων ετών σε περιοχές του ιστορικού κέντρου για να ανακαινιστούν και να αναδειχθούν. Στις άγνωστες κατασκευές του συγκεκριμένου αρχιτέκτονα-μηχανικού θα πρέπει να αναφέρουμε δύο μικρές σχετικώς καπναποθήκες στην ευρύτερη περιοχή του Βαρδαρίου. Τα τελευταία χρόνια έχουν ανακαινιστεί και λειτουργούν ως ξενοδοχεία.

Επί της οδού Δωδεκανήσου, εισερχόμενοι από την πλευρά της πλατείας Βαρδαρίου, στο δεξί μας χέρι, δίπλα στο κτίριο της αστυνομίας, ευρισκόταν η καπναποθήκη της οικογένειας Γαβριήλογλου. Σήμερα έχει μετατραπεί σε ξενοδοχείο υπό την επωνυμία Vanoro. Παλαιότερα πριν την ανακαίνιση και νέα χρήση του κτιρίου μπορούσε να διαβάσει κανείς στην είσοδο του κτιρίου με μεταλλικά γράμματα και ιδιαίτερη γραμματοσειρά ένα όνομα: Πλάτων Γαβριήλογλου.

Αναφέρω το γεγονός διότι στην ευρύτερη οικογένεια Γαβριήλογλου- Γαβριηλίδη από την Πάφρα του Πόντου ανήκει και ο Αντώνιος Γαβριηλίδης, ο οποίος συνέγραψε και κυκλοφόρησε ήδη το 1924 ένα αυτοβιογραφικό σύγγραμμα (“Σελίδες από την συμφορά …”), όπου εξιστορεί τις περιπέτειές του κατά την διάρκεια της εξορίας του από τους κεμαλικούς στα ενδότερα της Μικράς Ασίας, την Ανατολία και το πέρασμά του στην γαλλοκρατούμενη Συρία της εποχής και από εκεί στην Ελλάδα. Ένα αυτοβιογραφικό ιστορικό τεκμήριο.

Αλλά ας επανέλθουμε στο κτιριακό απόθεμα του κέντρου της πόλης, το οποίο συνδέεται με τον Δημήτρη Φυλλίζη. Μια άλλη καπναποθήκη την οποία σχεδίασε και κατασκεύασε ο Τραπεζούντιος αρχιτέκτονας και μηχανικός ευρίσκεται στην πλατεία Μαβίλη στην περιοχή των Αγίων Αποστόλων. Εδώ και αν γίνεται ορατή η ταχύτατη διαδικασία εξευγενισμού (gentrification) της υποβαθμισμένης για χρόνια περιοχής. Η καπναποθήκη ανακαινίσθηκε και μαζί με την ανακαινισμένη πλατεία εκτίναξαν κατακόρυφα την περιοχή, -φυσικά και με άλλες αλλαγές σε άλλα κτίρια και υποδομές-, η οποία φαίνεται να προσελκύει φορείς μορφών της δημιουργικής οικονομίας. Το κτίριο φέρει τώρα ως ξενοδοχείο την επωνυμία The Mavili-Urban Stay.

Οι χαρακτηριστικοί φεγγίτες στην πρόσοψη των δύο καπναποθηκών, όπως και άλλα στοιχεία των κτιρίων, οδήγησαν τους αρχιτέκτονες ερευνητές στην εντοπισμό επιρροών από σύγχρονα ρεύματα της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής. Δεν θέλω να διαφωνήσω, ωστόσο, όσον αφορά τους φεγγίτες, σημειώνω ότι ένα παρόμοια κυκλικό άνοιγμα παρατηρεί κανείς στην Αγία Σοφία της Τραπεζούντας,  ιδιαίτερης πατρίδας του αρχιτέκτονα. Προσθέτω εδώ επίσης ότι παρόμοιος κυκλικός φεγγίτης υπήρχε και στο εξοχικό της οικογένειας Φυλλίζη, που είχε κτίσει ο πάππος του αρχιτέκτονα στην περίφημη συνοικία των εξοχών της Τραπεζούντας, το Σοούκ Σού. Εδώ έκτιζαν οι Έλληνες αστοί της πόλης τις εξοχικές κατοικίες τους και σύμφωνα με τον ίδιο τον Δημήτριο Φυλλίζη, – αναφέρεται σε τούτο στο αυτοβιογραφικό σύγγραμμά του “Οι τελευταίες ημέρες της Τραπεζούντας 1918-1923”)-, ο πάππος του ήταν ο πρώτος οικιστής της συγκεκριμένης περιοχής. Θέλησε ο αρχιτέκτονας να διατηρήσει κάποια καταγωγική μνήμη ζωντανή, κρυπτομνησία ή όντως απλή επιρροή από στιλιστικά ρεύματα της εποχής;

Διατηρημένες κατασκευές του τραπεζούντιου αρχιτέκτονα-μηχανικού ευρίσκονται και σε άλλα σημεία της Θεσσαλονίκης και έχουν αναδειχθεί και αυτές στο πλαίσιο της διαδικασίας “εξευγενισμού” (“gentrification”), η οποία αναδιαμορφώνει αθόρυβα πολλές περιοχές του ιστορικού κέντρου της πόλης. Αναφέρω εδώ το “Μέγαρο Κουκουμπάνη”, έργο του Δημητρίου Φυλλίζη από το 1926, το οποίο ανακαινισμένο τώρα πλέον αναβαθμίζει την αστυγραφία της Θεσσαλονίκης ως ξενοδοχείο με την ιταλική επωνυμία IL COMFORMISTA CASA HISTORICA.

Στον ίδιο αρχιτέκτονα πιστώνεται και η “Στοά Τόττη”, κατασκευή του 1924-1925 – λίγους μήνες δηλαδή από την έλευση του Δημητρίου Φυλλίζη και της γυναίκας του στην Θεσσαλονίκη, από την Τραπεζούντα μέσω Κωνσταντινουπόλεως – η οποία με τη σειρά της σήμερα ζει μια δεύτερη ζωή με τις σχετικές παρεμβάσεις.

Τέλος στο κέντρο της πόλης ευρίσκεται και ένα από τα μεταπολεμικά έργα του Δημητρίου Φυλλίζη, η κλινική Ανδρεάδη. Κτίριο το οποίο δεσπόζει στην περιοχή του Μπιτ Παζάρ και μετά από πολυετή εγκατάλειψη έχει ανακαινιστεί – η αλήθεια είναι όχι με μεγάλη επιμέλεια – και λειτουργεί ως χώρος διαμονής.

Ο Δημήτρης Φυλλίζης σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αρχές του 20^ου αιώνα, μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι, πρωτοδραστηριοποιήθηκε επαγγελματικά στην ιδιαίτερη πατρίδα του την Τραπεζούντα, μετά την Ανταλλαγή των πληθυσμών άφησε μεγάλο έργο στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και σε αυτόν πιστώνεται ο αρχιτεκτονικός χαρακτήρας των κτισμάτων στην Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο της Ημαθίας.

Έργο του είναι και ο ναός στο κέντρο της Καλαμαριάς, τον οποίο θέλησε να συνδέσει συμβολικώς με την απωλεσθείσα πατρίδα του, την Τραπεζούντα: “Ένα Δικέφαλον Αετόν ανάγλυφον επί ψαμμίτου λίθου, τον οποίο παρέλαβα εις δύο τεμάχια (σ.σ. στην Τραπεζούντα), μετέφερα και ενετοίχισα  επί της εισόδου του Ιερού Ναού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος της Καλαμαριάς, κάτωθεν του επί τούτου κατασκευασθέντος τόξου.”

Ο Δημήτρης Φυλλίζης απεβίωσε άτεκνος στην Θεσσαλονίκη: απέμειναν ως απόγονοί του οι κατασκευές του στην Τραπεζούντα, την Θεσσαλονίκη, το Βέρμιο.

*Ο Όμηρος Ταχμαζίδης είναι ερευνητής