Η Θεσσαλονίκη στο σταυροδρόμι της Αισθητικής Οικονομίας

Λέξεις: Όμηρος Ταχμαζίδης

Εικόνες: Γιώργος Μπούρμπος (esp+ student)

Ο παλαίμαχος δικηγόρος Σπύρος Σακέτας σε μια συνέντευξή του στην parallaxi (Νοέμβριος 2025) ερωτηθείς για τον τρόπο με τον οποίο έχει αλλάξει η Θεσσαλονίκη απάντησε ότι βλέπει να έχουν εξελιχθεί τα πράγματα “φυσιολογικά”, προσθέτοντας όμως αμέσως μετά μια φράση η οποία έμελλε να γίνει αντικείμενο συζητήσεων, όχι μόνο μεταξύ των ποδοσφαιρόφιλων:

«Πήρε και ο ΠΑΟΚ πολλά πρωταθλήματα και έδωσε υπεραξία στην πόλη». Μπορεί να δώσουν οι επιτυχίες ενός ποδοσφαιρικού συλλόγου υπεραξία σε μια πόλη και τι είδους είναι αυτή;

Η Θεσσαλονίκη μεταλλάσσεται.

Αθόρυβα, αργά και σταθερά. Σχεδόν ανεπαίσθητα. Μια οικονομική και χωρική χαρτογράφηση τούτης της αλλαγής και των χαρακτηριστικών της απαιτεί συστηματικές και διεπιστημονικές έρευνες πεδίου. Ωστόσο κάποια πράγματα γίνονται ορατά και δια “γυμνού οφθαλμού”. Οι αλλαγές που συντελούνται στις περισσότερες πόλεις του ευρωδυτικού πολιτισμού τις τελευταίες δεκαετίες αρχίζουν να διαφαίνονται με την γνωστή σχετική καθυστέρηση και στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης.

Το άλλοτε κραταιό βιομηχανικό κέντρο του ελλαδικού βορρά, το οποίο στο παρελθόν πέρασε από “σαράντα κύματα” εξαιτίας της απότομης αποβιομηχάνισης του, χωρίς στην συνέχεια να μπορέσει να ισορροπήσει, παρουσιάζει αναλαμπές πιθανής μελλοντικής ανάκαμψής του και επανατοποθέτησής του σε κάποια υποφερτή θέση, μετά από έτη περιθωριοποίησής της, στον διεθνή ανταγωνισμό των πόλεων εξαιτίας της creative economy, της «δημιουργικής οικονομίας».

Η γενικότερη εικόνα της πόλης και οι ειδικότερες εικόνες από την νέα καθημερινή οικονομική δραστηριότητά της φαίνεται να δημιουργεί κάποιες ελπίδες ότι τούτη αρχίζει να βρίσκει κάποιον προσανατολισμό. Ερήμην του πολιτικού σχεδιασμού. Απομένει η διαφαινόμενη δυνατότητα να αξιοποιηθεί.

Η δημιουργικότητα είναι η λέξη κλειδί για να κατανοήσουμε τον σύγχρονο ευρωδυτικό πολιτισμό.

Η εξαιρετική σημασία του συγκεκριμένου όρου ως ατομικό και κοινωνικό φαινόμενο ήλθε στο προσκήνιο στην διεθνή επιστημονική συζήτηση με την προγραμματική μελέτη, εκδόθηκε στην Νέα Υόρκη το 2000, του αμερικανού κοινωνιολόγου Richard Florida, The Rise of the Creative Class. And How It’s Transforming, Work, Leisure, Community and Every Day Life.

Ο συγκεκριμένος στην μελέτη του διέβλεψε την “άνοδο της δημιουργικής τάξεως” στο προσκήνιο των σύγχρονων ευρωδυτικών κοινωνιών και “πως αυτή θα μετασχηματίσει την εργασία, την διασκέδαση, τα κοινά και την καθημερινή ζωή”.

Έκτοτε η επιστημονική και δημόσια συζήτηση για την δημιουργικότητα και την νέα δημιουργική τάξη έγινε η αφορμή για την εκπόνηση εκατοντάδων επιστημονικών μελετών και την έκδοση πάμπολλων βιβλίων με το συγκεκριμένο ζήτημα στο επίκεντρο της έρευνάς τους, ενώ κατά περιόδους κατέκλυσε, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, και τον τύπο, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το διαδίκτυο.

Διαθέτει η Θεσσαλονίκη την δική της creative class, την δική της δημιουργική κοινωνική τάξη, ώστε να αισιοδοξούμε ότι τούτη ενδεχομένως σε βάθος χρόνου να επιφέρει τον μετασχηματισμό των δραστηριοτήτων στον αστικό ιστό της πόλης; Και ποια είναι αυτή η νέα δημιουργική κοινωνική τάξη;

Ο γερμανός κοινωνιολόγος Andreas Reckwitz αναφέρεται σε “διαδικασία της κοινωνικής αισθητικοποίησης”, η οποία συνοδεύει την κοινωνική ανακάλυψη της δημιουργικότητας. Στην νέα αυτή συνθήκη η οικονομία αποκτά χαρακτηριστικά τα οποία συναντούμε στην σφαίρα της αισθητικής και της τέχνης. Ο ίδιος χρησιμοποιεί την έννοια του “αισθητικού καπιταλισμού” ως συνώνυμο της “αισθητικής οικονομίας”.

Οι creative industries, οι δημιουργικοί κλάδοι, όπως θα ήταν η αποδεκτή μετάφραση του όρου στα ελληνικά και όχι “δημιουργικές βιομηχανίες”, και η νέα κοινωνική τάξη που τους εκπροσωπεί δραστηριοποιούνται στην παραγωγή ιδεών και συμβόλων.

Σε ευρύτατη έκταση της σύγχρονης οικονομικής δραστηριότητας. Από την διαφήμιση μέχρι την παραγωγή software, από την γραφιστική και την εξέλιξη του design κάθε τύπου έως την παροχή υπηρεσιών οργάνωσης σε πολυεθνικές εταιρίες ή πολιτικά κόμματα, από τον σχεδιασμό ρούχων και υποδημάτων, μέχρι την παραγωγή τροφίμων και τους χώρους εστίασης, από τον αθλητισμό μέχρι τα νέα ρεύματα της μουσικής, από τα ταξίδια μέχρι τους εκθεσιακούς χώρους κ.ο.κ..

Στη σύγχρονη κοινωνική δραστηριότητα οι λειτουργικές και χρηστικές μορφές κατανάλωσης αποτελούν πλέον παρελθόν. Το σημερινό κοινό απαιτεί και αναζητεί κατανάλωση αντικειμένων και υπηρεσιών τα οποία συνοδεύει μια αύρα του αυθεντικού, του νέου, του δημιουργικού. Κάτι το οποίο δύναται να εκπλήξει με την μοναδικότητά του τον καταναλωτή. Και τούτο αφορά ιδιαιτέρως σύμβολα και σημεία.

Είτε πρόκειται για γραπτά κείμενα, είτε για συνθήματα διαφήμισης, είτε ζητήματα επικοινωνίας ή τρόπους εξέλιξης κάποιων διαδικασιών, είτε απλά αισθητικά αντικείμενα, είτε την φροντίδα για την αλλαγή του ίδιου του ανθρώπινου σώματος και τον αθλητισμό, είτε τις υπηρεσίες του διαδικτύου είτε την εργασία δημοσιότητας και τους χώρους (εικαστικών) εκθέσεων.

Τα στοιχεία αυτά δυνάμεθα να τα παρακολουθήσουμε στα μέσα μαζικής επικοινωνίας και στο διαδίκτυο, στην εικόνα και τις λειτουργίες μιας πόλης και στις αλλαγές που συντελούνται σε αυτήν.

Η Θεσσαλονίκη παρ΄ όλες τις ιδιαιτερότητες του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και των πολιτικών προεκτάσεών του δεν αποτελεί εξαίρεση στην γενικότερη τάση η οποία παρατηρείται στις μητροπόλεις του ευρωδυτικού κόσμου.

Και εδώ βρισκόμαστε σε εκείνη την αναζήτηση του χρήματος μέσω της παραγωγής ιδεών, how to make money with ideas, είναι ο χαρακτηριστικός τίτλος μιας αμερικανικής μελέτης και νομίζω ότι καταγράφει πλήρως την νέα συνθήκη της οικονομικής δραστηριότητας.

Και στην Θεσσαλονίκη η νέα δημιουργική τάξη προσπαθεί να πουλήσει ιδέες και σύμβολα και όχι απλώς χρηστικά και λειτουργικά προϊόντα.

Και αυτό αρχίζει να φαίνεται και στον αστικό ιστό της πόλης, όχι μόνο στο ιστορικό κέντρο της, αλλά και στις παρυφές του και ευρύτερα. Η πόλη διαθέτει ήδη την δική της creative class, η οποία διευρύνεται μέρα με τη μέρα και κατακτά τους χώρους της πόλης, αλλά και εκείνους του διαδικτύου. Είναι τοπική, αλλά δρα υπερτοπικά. Ποιος θα φανταζόταν πριν από κάποια χρόνια ότι επιχείρηση της Θεσσαλονίκης με τις ιδέες και τον σχεδιασμό της θα ήταν σε θέση να αναλάβει την χριστουγεννιάτικη διακόσμηση πόλεων εκτός Ελλάδος;

Τώρα συμβαίνει! Ποιος θα φανταζόταν ότι επαγγελματίες από και με έδρα την Θεσσαλονίκη θα ταξίδευαν σε κοσμοπόλεις σε διάφορα μήκη και πλάτη του πλανήτη για να προσφέρουν εξειδικευμένες υπηρεσίες και έργο δημιουργικού τύπου; Τώρα συμβαίνει!

Ο νέος τύπος εργασίας των creative industries είναι μορφή “αισθητικής εργασίας”.

Μια περιδιάβαση σε κάποια σημεία της Θεσσαλονίκης αρκεί για να διαπιστώσει κανείς την αλματώδη εμφάνιση τύπων των creative industries στον αστικό χώρο της Θεσσαλονίκης. Σε ορισμένες περιοχές έχουν δημιουργηθεί ήδη υποτυπώδεις θύλακες συγκέντρωσης παρόμοιων δραστηριοτήτων, οι οποίοι υπό προϋποθέσεις δύνανται να εξελιχθούν σε αυτό το οποίο η κοινωνιολογία της πόλης καταγράφει ως creative cluster. Απέχουμε πολύ από μια τέτοια εξέλιξη, αλλά δείγματα συνεργατικών πρακτικών αρχίζουν ήδη να διαφαίνονται. Στην ευρύτερη περιοχή της Αχειροποιήτου, όπου παρατηρείται τα τελευταία χρόνια μια ικανή συγκέντρωση φορέων του δημιουργικού κλάδου, διαφαίνονται και τα πρώτα βήματα μιας συνεργατικής αντίληψης με μεγάλη πιθανότητα να μετατραπούν αυτές οι πρωτόλειες συνεργασίες σε κάποια μορφή creative cluster.

Τέσσερις εκπρόσωποι της δημιουργικής οικονομίας οι οποίοι έχουν την έδρα των δραστηριοτήτων τους γωνία Φιλίππου και Αχειροποιήτου προχώρησαν σε μια κοινή εκδήλωση πριν τα Χριστούγεννα υπό την επωνυμία “Κολονάτο 2006”.

Πρόκειται για το Studio Hervik (Intergraded Design Services), KOTA the studio (κατασκευή πήλινων κ.α. αντικειμένων), Exercitatio FENAE (κοσμήματα) και ΜΑ Design.

Σημειωτέον ότι η ευρύτερη περιοχή της Αχειροποιήτου, δηλαδή το νοητό τόξο από την πλατεία Ρωμαϊκής Αγοράς (Αγνώστου Στρατιώτου) μέχρι την Ολύμπου και κάτω στην οδό Ιασονίδου αποτελεί, κατά την κρίση μου, έναν από τους εν εξελίξει θύλακες συγκέντρωσης των νέων μορφών οικονομικής δραστηριότητας στο άνω κέντρο της πόλης.

Έχω καταμετρήσει πάνω από πέντε εκδοτικούς οίκους, αρκετούς πολυχώρους πολιτισμού, κάποιες γκαλερί και φυσικά παρουσίες της δημιουργικής οικονομίας και από την σφαίρα της γαστρονομίας (εργαστήριο και κατάστημα πώλησης μπισκότων υψηλής ποιότητας, χειροποίητη εξευγενισμένη σοκολατοποιία), καφέ τα οποία πωλούν μια ιδέα και την σχετική ατμόσφαιρα, studio design, φωτογραφίας κ.λπ.

Για να μην δημιουργηθούν εσφαλμένες εντυπώσεις και παρεξηγήσεις: και η συγκεκριμένη περιοχή, όπως και όλες του ιστορικού κέντρου, έχει πολλά προβλήματα.

Οι creative industries πωλούν ιδέες, όπως η αυθεντικότητα ενός προϊόντος ή η ατμόσφαιρα ενός χώρου.

Τα κατάστημα παραδοσιακών ποντιακών προϊόντων “Ραγιάν” -επιλέγω ως παράδειγμα μια αμφιλεγόμενη και εύκολα παρεξηγήσιμη περίπτωση για να γίνει ευκολότερα αντιληπτός ο πυρήνας της δημιουργικής οικονομίας- στην περιοχή της πλατείας Άθωνος, πουλάει την μοναδικότητα και την αυθεντικότητα των προϊόντων του και όσο και αν ξενίζει ο χαρακτηρισμός είναι ένα εντελώς σύγχρονο φαινόμενο, μια μορφή της δημιουργικής οικονομίας. Οι creative industries ανακαλύπτουν το παλιό και το εννοηματώνουν εκ νέου για τις ανάγκες του σύγχρονου καταναλωτή.

Δεν είναι τα προϊόντα αυτά τα οποία καθιστούν την συγκεκριμένη επιχείρηση επιτυχή, αλλά η ιστορία ή οι ιστορίες που τα συνοδεύουν. Σε αυτή την κατεύθυνση της ενίσχυσης της ιδέας και της γενικότερης ατμόσφαιρας του αυθεντικού συμβάλλουν και οι ξεναγήσεις στους χώρους παραγωγής των προϊόντων στην περιοχή του Κιλκίς. Στον χώρο της σύγχρονης κατανάλωσης τα προϊόντα θα πρέπει να έλκουν τον καταναλωτή αισθητικά και μέσω των νεωτερισμών τους. Και αυτό είναι ένα στοιχείο το οποίο εντοπίζουμε και σε αυτήν την επιχείρηση.

Από την άλλη αυτού του τύπου οι παραγωγοί, οι επαγγελματίες της δημιουργικής οικονομίας έχουν μετατραπεί σε κοινωνικούς χαρακτήρες με μεγάλη απήχηση και οι ίδιοι τοποθετούν εαυτούς πολύ κοντά στους καλλιτέχνες και τους δημιουργούς της τέχνης. Στον χώρο της οινοποιίας αυτή η σύνδεση του αισθητικού και του επιχειρηματικού είναι κάτι παραπάνω από έκδηλη, είναι μια υποχρέωση του επιχειρηματία εάν θέλει να προσδώσει την σχετική καταναλωτική αύρα στα προϊόντα του και να δημιουργήσει την σχετική ατμόσφαιρα γύρω από την επωνυμία των κρασιών του.

Η δημιουργική οικονομία δεν αφορά μόνο την επιχειρηματική δραστηριότητα και τον κόσμο του επιχειρείν, αλλά και οι ίδιες οι πόλεις εμπλέκονται στην δίνη της νέας μορφής της “αισθητικής οικονομίας”. Λόγος γίνεται για creative cities. Και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι οι προβληματισμοί αυτοί από την σφαίρα της κοινωνιολογικής θεώρησης πέρασαν και στην σφαίρα της εφαρμοσμένης πολιτικής και των προσανατολισμών της. Ενδεικτικό είναι το δεύτερο Creative Industries Mapping-Document (DCMS) το οποίο εξέδωσε το 2001 το UK Department of Culture, Media and Sport.

Ο Andreas Reckwitz θεωρεί τούτη την μορφή οικονομίας καθοριστική για την εποχή μας, δια τούτο και χρησιμοποιεί τον όρο “αισθητικός καπιταλισμός”, διακρίνοντάς τον από την πρώτη φάση του πρώιμου βιομηχανικού καπιταλισμού την οποία περιγράφει ο Καρλ Μαρξ και τον καπιταλισμό των μεγάλων οργανώσεων και της τυποποιημένης παραγωγής, ο οποίος ακολουθεί χρονικά και τον οποίο περιγράφει ο Μαξ Βέμπερ.

Οι φορείς της δημιουργικής οικονομίας εμφανίζονται αρχικώς ως μεμονωμένοι πυρήνες δραστηριότητας και με μια αίσθηση πρωτοπορίας, ενώ στην συνέχεια τους ανακαλύπτει και η πολιτική, η οποία προσπαθεί να προωθήσει τις προσπάθειές τους. Την δική τους ιστορία έχουν να αφηγηθούν για παράδειγμα η ΚΟΙΝΣΕΠ “Μικρή Φρίντα” και το Καφέ Φόlki πίσω από την Αχειροποίητο, ή μια σειρά παρόμοιων εγχειρημάτων γαστρονομικού τύπου και άλλων τύπων δημιουργίας στην ευρύτερη περιοχή του ανερχόμενου από κάθε άποψη αστικού θύλακα της εντός των τειχών παραβαρδάρειας περιοχής των “12 Αποστόλων.

Πίσω από κάθε αφήγημα υπάρχει και μια θέληση για εμπράγματη αλλαγή της αστικής πραγματικότητας και της καθημερινής ζωής και δράσης των πρωταγωνιστών της δημιουργικής οικονομίας. Ερήμην της πολιτικής εξουσίας. Στην Θεσσαλονίκη βρισκόμαστε ακριβώς σε αυτό το σημείο: η αυτοδιοικητική πολιτική δεν έχει ακόμη ανακαλύψει την δυναμική αυτού του τύπου οικονομίας, η οποία δηλώνει επεκτατικά την παρουσία της στον αστικό χώρο και το διαδίκτυο και τις οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές δραστηριότητες της πόλεως.

Η πολυσυζητημένη προσέλευση του κοινού της πόλεως στα θέατρα και η έκρηξη της θεατρικής επισκεψιμότητας οφείλεται σε μεγάλο μέρος και στην ανάδυση των creative industries και την ατμόσφαιρα την οποία δημιουργούν οι “δημιουργικοί” στην πόλη. Είναι ένα από τα πολλά παραποτελέσματά της.

Οι φορείς της δημιουργικής οικονομίας αισθάνονται συγγενικά με την καλλιτεχνική πράξη και θέλουν να ζουν και να κινούνται σε έναν αστικό χώρο, σε μια πόλη, η οποία προσφέρει υψηλής ποιότητας καλλιτεχνικά προϊόντα και προσελκύει φορείς της τέχνης και της δημιουργικής οικονομίας.

Η αισθητικοποίηση της οικονομίας φέρνει στο προσκήνιο νέες μορφές κοινωνικότητας και νέες μορφές συμπεριφοράς στον αστικό χώρο.

Σημαντικό ρόλο στην νέα κοινωνικότητα παίζουν οι αισθητηριακές αντιλήψεις και τα συναισθήματα, η αλλαγή στις ανθρώπινες σχέσεις οι οποίες δεν είναι πλέον αποτέλεσμα διϋποκειμεικότητας, αλλά βασίζονται στην σύνδεσή των ανθρώπων μέσω αντικειμένων (των αντικειμένων της δημιουργικής οικονομίας) και τέλος η εμφάνιση στο προσκήνιο νέων τύπων κοινωνικού υποκειμένου στον αστικό χώρο, όπως το υποκείμενο κοινού, το οποίο προσλαμβάνει και οικειοποιείται μορφές του αισθητικού (το θεατρικό κοινό είναι μια τέτοια εκδοχή του), το υποκείμενο δημιουργίας, το οποίο συγκροτεί νέες αντιλήψεις των αισθήσεων, των σημείων και των συναισθημάτων και το αισθητικό επιτελεστικό υποκείμενο, το οποίο μετατρέπει εαυτό σε αντικείμενο μιας αυτοδιαμόρφωσης ώστε να εμφανιστεί ενώπιον ενός κοινού.

Η καθημερινή εσπερινή και βραδινή “πασαρέλα” της Δημητρίου Γούναρη στην πλατεία Ναβαρίνου παρέχει καθημερινά πάμπολλα στιγμιότυπα τούτης της εμφάνισης των αυτοδιαμορφωμένων υποκειμένων ενώπιον του κοινού τους.

Τέλος, οι αλλαγές στην σφαίρα του πράττειν και αντιλαμβάνεσθαι δεν κατευθύνονται προς την προβλέψιμη αναπαραγωγή συστημοκανόνων, αλλά προς έναν αυτομετασχηματισμό των κοινωνικών μορφών.

Στη θέση του καθορισμένου από κανόνες πράττειν εμφανίζεται το υπόδειγμα της δημιουργικότητας του πράττειν, στην θέση της κοινωνικής προσδοκίας της ομοιομορφίας εμφανίζεται η κοινωνική προσδοκία των εκπλήξεων, ώστε να μην είναι πλέον η επανάληψη των κοινωνικών μορφών ο κανόνας, αλλά η διάλυσή τους και η εκ νέου συγκρότησή τους.

Αυτά από τον Andreas Reckwietz, ο οποίος βλέπει επιπλέον η αισθητική κοινωνικότητα να εμφανίζεται ως ένας θύλακας εναλλακτικής προς το ορθολογικό mainstream του κοινωνικού, το οποίο ωστόσο αδυνατεί να επηρεάσει στην βασική δομή του. Ένα παράδειγμα αυτού του τύπου εναλλακτικού θύλακα αποτελούσε η μουσική της counter culture της δεκαετίας του 1960. (Στοιχεία αυτής της μορφής εναλλακτικού θύλακα και της γενικότερης κατάστασης του πρώιμου δημιουργικού στοιχείου στην Θεσσαλονίκη παρέχει και το παλαιότερο άρθρο μας για τον Νίκο Παπάζογλου).

Αλλά αυτά αφορούν πλέον την εφαρμοσμένη πολιτική και δεν άπτονται των στόχων του συγκεκριμένου άρθρου, ο οποίος ήταν η απλουστευτική σκιαγράφηση – αποφύγαμε κάθε αναφορά στο touristic gaze ή στην διαδικασία ιστορικοποίησης και ανανέωσης των αφηγημάτων για τον αστικό χώρο και την διαρκή “σημειοτοποίησή” του στο πλαίσιο των creative industries κ.α. για την οικονομία του κειμένου- της σημερινής κατάστασης των πραγμάτων, το momentum τους και οι πιθανές νέες δυνατότητες και ευκαιρίες οι οποίες αναδύονται για την πόλη της Θεσσαλονίκης.

Επιστρέφοντας και στο εισαγωγικό εδάφιο του κειμένου μας και στον ισχυρισμό του Σπύρου Σακέτα να αναφέρουμε ότι σε συνάρτηση με το ποδοσφαιρικό τμήμα του ΠΑΟΚ και τις επιτυχίες του συμβαδίζει και ένας σημαντικός τομέας της δημιουργικής οικονομίας.

Οι δραστηριότητες του συλλόγου έχουν επεκταθεί και στον χώρο της ψηφιακής δημιουργίας, έναν κατ΄ εξοχήν δυναμικό χώρο των creative industries. Μια ματιά behind the scenes της όλης δραστηριότητας περί τον σύλλογο και θα αποδείκνυε του λόγου το αληθές…