Οδογραφίες: Δημητρίου Γούναρη – Η οδός που αντιστάθηκε μέχρι να ισιώσει

Η οδός Δημητρίου Γούναρη σήμερα είναι ίσως ο πιο ζωντανός δρόμος της Θεσσαλονίκης, μέρα και νύχτα. Φαρδύς, στρωμένος, φωτισμένος, ένας ευθύς πεζόδρομος που αυτονόητα ενώνει την παραλία με τη Ροτόντα. Στα πεζούλια γύρω από το Γαλεριανό συγκρότημα συγκεντρώνονται έφηβοι, φοιτητές, μαθητές, τουρίστες, πελάτες, θαμώνες· όλη η πόλη περνάει από εδώ – κι εδώ μένει και η φίλη μου η Γιώτα. Είναι πέρασμα, ραντεβού, στάση, σκηνικό. Ένας δρόμος που δεν χρειάζεται πια να συστηθεί.

Ωστόσο, για δεκαετίες –και στην πραγματικότητα για αιώνες– η Γούναρη δεν υπήρξε ποτέ ενιαίος δρόμος. Ήταν μια ακολουθία από ασύνδετα τμήματα, ένα ασυνεχές πολεοδομικό συμβάν: Άλλοτε ξεκινούσε και σταματούσε απότομα, άλλοτε συνεχιζόταν με άλλο όνομα, άλλη χρήση, άλλη ταυτότητα. Δεν οδηγούσε κάπου· απλώς βρισκόταν. Ρυμοτομικό παζλ που ξέφυγε από το κουτί του.

Ως την πυρκαγιά του 1917, ο δρόμος ξεκινούσε από την παραλία και σταματούσε στην σημερινή Προξένου Κορομηλά, αποτελώντας απλά μια πάροδο της παραλιακής. Ξανάρχιζε ως οδός Hursid ή Huseyin Bey από τη σημερινή Μητροπόλεως (παλαιά Τσιμισκή) και σταματούσε εκ νέου στο κάτω μέρος της πλατείας Ναυαρίνου. Μετά συνέχιζε από το πάνω μέρος της πλατείας (Γονατά) ως πάνω από την Αλ. Σβώλου, όπου λεγόταν Kucuk cesme (Μικρής βρύσης). Από την Ι. Μιχαήλ ως την Εγνατία λεγόταν Yol Agzi (Στόμιο του δρόμου) και από εκεί έφτανε ως τη Ροτόντα με το όνομα Bakal Konstantin (του μπακάλη Κωνσταντίνου). Η κατά προσέγγιση χάραξη ξεκινούσε με ένα Μπέη και τέλειωνε με έναν μπακάλη – η δημοκρατία του οδοστρώματος.

Κάθε οδικό τμήμα ωστόσο είχε τη δική του σημαντική ιστορία και τη θέση του στον αστικό χώρο.

Το αρχικό τμήμα, η πάροδος της παραλιακής, ονομαζόταν Χειμάρρας και ξεκινούσε με δυο εντυπωσιακά κτίσματα. Στο αριστερό σπίτι υπήρχε η ταβέρνα ΠΑΛΛΑΣ ενώ στο δεξιό κτίσμα από το 1880 λειτουργούσε το ονομαστό καφενείο του Μπακλέα. Στην οδό επίσης μετεγκαταστάθηκε μετά το 1917 το φημισμένο ξενοδοχείο Μπασταζίνη.

Κατά προσέγγιση στη θέση της σημερινής γωνιακής οικοδομής Γούναρη με Παύλου Μελά στην πλατεία Φαναριωτών – διαγωνίως απέναντι από τα Ηλύσια, λειτουργούσε η Ιταλική Πρακτική και Εμπορική Σχολή Ουμβέρτος Α’ (Casa d’ Italia), ένα ακόμη πολυεθνικό ίχνος της Θεσσαλονίκης.

Το επόμενο τμήμα της οδού, η Hursid Bey μετονομάστηκε σε Φραγκοπούλου. Αποτελούσε το όριο ανάμεσα στην μεγάλη οθωμανική συνοικία Akce Mescid και στην χριστιανική συνοικία της Νέας ή Μεγάλης Παναγίας (Kebir Monastir – Μεγάλο Μοναστήρι). Το Αξαμετζήτ όπως έμεινε στην προπολεμική μνήμη των κατοίκων ήταν ιδιαίτερα πυκνοκατοικημένη συνοικία και μια από τις ελάχιστες τουρκικές συνοικίες που βρισκόταν νότια της Εγνατίας.

Στην αριστερή πλευρά της Φραγκοπούλου υπήρχε το τζαμί του Καρά Αλή (Kara Ali Cami’i), στη σημερινή διασταύρωση Μητροπόλεως και Παύλου Μελά. Στη θέση του τζαμιού από το 1930 υψώθηκε η πολυκατοικία που στέγαζε για δεκαετίες τον κινηματογράφο ΗΛΥΣΙΑ, ως το 1994 οπότε και άλλαξε η χρήση του. Από τον χώρο της προσευχής στον χώρο της προβολής, από τη λατρεία στη συλλογική σιωπή της σκοτεινής αίθουσας.

Απέναντι από το τζαμί Kara Ali, στην συνοικία της Της Παναγίας βρισκόταν η εκκλησία της Μεγάλης (ή Νέας) Παναγίας, σε αντιδιαστολή με την μικρή Παναγία που είναι ο ναός της Παναγούδας. Το κτίσμα είναι του 1325 αι. το οποίο ξαναχτίστηκε το 1727.

Οι οδοί Χειμάρρας και Φραγκοπούλου αποτέλεσαν το άκρο της πυρίκαυστης ζώνης του 1917 – η υπόλοιπη χάραξη του δρόμου δεν κάηκε. Για της επόμενες δεκαετίες ως το 1970 η Γούναρη παρέμεινε αδιάνοιχτη πάνω από την Τσιμισκή, ως χωματόδρομος με χαμηλά σπιτάκια. Πολυετής συνύπαρξη παλιών κτισμάτων με τις νεοαναγειρόμενες πολυκατοικίες της αντιπαροχής. Η Νέα Παναγία παρέμεινε χαμηλή, ξεχασμένη και μόνη στο νέο αστικό τοπίο ενώ γύρω της πλήθαιναν οι πολυόροφοι όγκοι.

Η Φραγκοπούλου έφτανε ως τη σημερινή Αιμιλιανού Γρεβενών, στο ύψος του νότιου τμήματος του Γαλεριανού συγκροτήματος. Σε κείνο το σημείο βρισκόταν από τον 16ο αι. το τζαμί Akce Mescid, γνωστό ως Λευκό τέμενος. Η θέση του τζαμιού δεν είναι τυχαία: στο συγκρότημα του Οκταγώνου αργότερα αναγέρθηκε ο ναός της Θεοτόκου Οδηγήτριας που πιθανά υπήρξε και μητροπολιτικός ναός της Θεσσαλονίκης πριν το 1453. Μετά την καταστροφή του ναού, στην ίδια θέση ανεγέρθηκε στα μέσα του 17ου αι. το Λευκό τέμενος. Τα ερείπιά του επιβίωσαν ως τα μέσα του 20ου αι.

Στην πλατεία Ναυαρίνου λειτουργούσε από το 1964 ως το 2001 και ο κινηματογράφος ΝΑΥΑΡΙΝΟ, μέρος συνάντησης και φοιτητικών ραντεβού «πάνω από τα αρχαία».

Η χάραξη της οδού συνεχιζόταν ως οδός Σουλίου από την Γονατά μέχρι πριν την Ι. Μιχαήλ. Το τούρκικο όνομα της οδού, Kucuk cesme (μικρής βρύσης) δεν ήταν τυχαίο. Η βρύση ήταν το κέντρο βάρους της περιοχής που εξασφάλιζε τη λειτουργία μιας ολόκληρης οικονομίας κλίμακας γειτονιάς. Γύρω της αναπτύχθηκαν τα βαφεία και τα εργαστήρια που καταλάμβαναν τη μεγάλη αλάνα ανάμεσα στις οδούς Αλ. Σβώλου, Γούναρη, Γονατά και την πλατεία Ιπποδρομίου. Ως τα μέσα του 20ού αιώνα ο χώρος ήταν γνωστός ως τα «ενωμένα βαφεία» ή Μπογιατζίδικα — ένα μικρό παραγωγικό σύμπαν μέσα στην πόλη. Μια μεγάλη πύλη, ανοιχτή μέρα και νύχτα, οδηγούσε στην αυλή που είχε στη μέση ένα πηγάδι και γύρω γύρω πολλά βαφεία και καθαριστήρια. Η περιοχή είχε ιδιαίτερη ιστορία, καθώς εκεί δραστηριοποιούνταν επί τουρκοκρατίας μια ισχυρή συντεχνία, οι πεστελματζήδες, οι οποίοι εφοδίαζαν την αυλή του Σουλτάνου με λουτρικά είδη (πεστιμάλια (ποδιές), μπουρνούζια, πετσέτες). Δεν είναι τυχαίο ότι το τούρκικο όνομα της σημερινής οδού Γονατά (πρώην Ναυαρίνου), ήταν πεστελματζιλάρ (pestemalcilar).

Ως τη δεκαετία του 1970, δεν υπήρχε χάραξη της οδού πάνω από την Αλ. Σβώλου (πρώην Πρίγκηπος Νικολάου, πρώην Πολωνίας, πρώην Κισσάβου). Στη θέση της μετέπειτα Γούναρη εκτεινόταν ένας μικρός οικισμός από χαμηλά κτίσματα, μικρά, παλιά σπίτια εγκλωβισμένα σε ένα τοπίο πολυκατοικιών που είχε ήδη αποφασίσει να τα παρασύρει. Οι παλιές οικοδομικές γραμμές αντιστάθηκαν για δεκαετίες.

Από την Ι. Μιχαήλ μέχρι την Εγνατία ο δρόμος ονομαζόταν Υπαπαντής από την παρακείμενη εκκλησία. Λίγο κάτω από την Εγνατία, από το 1960 υπήρχε ο κινηματογράφος ΑΝΑΤΟΛΙΑ ως το 2003 που μετατράπηκε σε βιβλιοπωλείο. Από την Εγνατία και πάνω ο δρόμος περνούσε δίπλα από την Καμάρα και κατέληγε στη Ροτόντα, έχοντας προκαταβολικά το όνομα της μετέπειτα Αποστόλου Παύλου. Ως τη δεκαετία του 1960 στην αρχή του δρόμου υπήρχαν δυο εντυπωσιακά σπίτια εκατέρωθεν, ενώ στη συνέχειά του ήδη παρήκμαζαν τα παλιά τουρκόσπιτα – μέχρι που ο σεισμός του 1978 βοήθησε τις διαδικασίες της αντιπαροχής κατεδαφίζοντάς τα και μαζί τους άλλη μια εικόνα της παλιάς Θεσσαλονίκης.

Η οδός Γούναρη ολοκληρώθηκε. Έγινε πεζόδρομος. Ενιαίος, ευθύς, λειτουργικός. Άφησε πίσω της τζαμιά που χάθηκαν, σκοτεινές προβολές, αυλές, εργαστήρια, βρύσες. Στο παρελθόν της εξυπηρέτησε συνοικίες και συντεχνίες, Οθωμανούς και Χριστιανούς κατοίκους, πριν καταλήξει να εξυπηρετεί κυρίως βόλτες, ραντεβού και τουριστικούς οδηγούς.

Τελικά, η Γούναρη ίσιωσε.