Οδογραφίες: Βαλαωρίτου, ένας δρόμος statement

Η Βαλαωρίτου είναι δρόμος με προσωπικότητα. Ένας αστικός άξονας που επί δύο αιώνες καθρέφτιζε αλλεπάλληλες όψεις της Θεσσαλονίκης: της εμπορικής, της κοσμοπολίτικης, της παρακμιακής, της θορυβώδους και —πάντα— της μεταβατικής.

Πριν γίνει brand νυχτερινής διασκέδασης υπήρξε Φραγκομαχαλάς. Η ραχοκοκαλιά του, συγκεκριμένα. Σε σκαρίφημα των μέσων του 19ου αι. αποτυπώνεται η οδός ως Cardak (Τσαρντάκ) – αλλά και η γύρω περιοχή, ως συνοικία Cardak.

Μακρύς δρόμος, περίπου πεντακόσια μέτρα, ο πρώτος παράλληλος νότια της Εγνατίας. Σε απόσταση από τους ήσυχους τούρκικους μαχαλάδες και το πολύβουο λιμάνι, βόρεια από την αγορά του Ιστιρά, κοντά στα παζάρια της Βενιζέλου. Cardak σημαίνει περίπτερο. Σε ελεύθερη απόδοση θα μπορούσαμε να το ερμηνεύσουμε και ως κιόσκι ή επί το λαϊκότερον, τσαρδί ή τσαρδάκι, και ετυμολογικά ίσως συνδέεται με τις παράγκες των εμπόρων της περιοχής.

Το ανατολικό της τμήμα, ανάμεσα στη σημερινή Ι. Δραγούμη και τη Βενιζέλου, υπήρξε η καρδιά της αγοράς της Θεσσαλονίκης. Ο δρόμος ξεκινούσε από το Μπεζεστένι, το θαυμαστό κέντρο της οθωμανικής αγοράς, και κατά μήκος του ως τα μέσα του 19ου αι. αναπτυσσόταν παζάρια με εξωτικά (και δυσκολοπρόφερτα) ονόματα: Karilar pazari (γυναικοπάζαρο), Yorgancilar carsisi (αγορά παπλωματάδων), Bit pazari (αγορά παλαιοπωλών), Cubukcilar carsisi (αγορά κατασκευαστών τσιμπουκιών), Arpacilar pazar (αγορά πωλητών κριθαριού και σπόρων).

Στη βόρεια πλευρά του δρόμου, δυτικά της Βενιζέλου, βρισκόταν το χάνι Τσικούρ (Cikur han), ήδη από το 1827 οπότε και φιλοξένησε τάγματα Οθωμανών στρατιωτών. Παράλληλα με την ονομασία Cardak, ως τα τέλη του 19ου αι. ο δρόμος ήταν γνωστός ως Τσικούρ χανί (Cikur hani), ο δρόμος που οδηγεί στο χάνι Τσικούρ.

Το δυτικό τμήμα του δρόμου είχε άλλη προσωπικότητα. Πιο αστική, πιο κοσμοπολίτικη, λιγότερο παζάρι και περισσότερο σαλόνι. Ανέδιδε χρήμα και ευρωπαϊκό αέρα. Είναι η εποχή όπου δέσποζαν στον Φραγκομαχαλά τα περίφημα αρχοντικά των Ευρωπαίων, τα μόνα που επιτρεπόταν στην Οθωμανική Θεσσαλονίκη να είναι βαμμένα σε διάφορα χρώματα – η ασυλία της Ευρώπης και του πλούτου. Στα μέσα του 19ου αι. χτίστηκε το αρχοντικό των Αλλατίνι στη γωνία με τη μικρή οδό Latin (παραφθορά του ονόματος της οικογένειας – μετέπειτα Συγγρού). Κάπου εκεί δίπλα ήταν και το αρχοντικό των Φερνάντεζ, άλλη ισχυρή οικογένεια της εποχής. Λίγο πιο κάτω βρισκόταν το άλλο αρχοντικό – τοπόσημο της περιοχής, η οικία Άμποτ. Η εικόνα του δρόμου τότε θα πρέπει να ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα: στο ίδιο καλντερίμι διάβαιναν κυρίες με κρινολίνα, κύριοι με ημίψηλα, κουρασμένοι ταξιδιώτες και διψασμένα άλογα που κατευθύνονταν στο χάνι Τσικούρ.

Και μετά, αρχές της δεκαετίας του 1870 χτίστηκε το διάσημο ξενοδοχείο Κολόμπο με το θέατρο Κολόμπο στη γωνία των οδών Cardak / Cikur hani (Βαλαωρίτου) και Bank Osmani (Οθωμανικής Τραπέζης – Λέοντος Σοφού). Οι δρόμοι βαφτίστηκαν πρόθυμα με τα καινούρια τοπόσημα: η οδός Οθωμανικής Τραπέζης έγινε Κολόμβου και η Τσικούρ χανί, οδός Θεάτρου (Via de Teatro). Πάνω από τη μπυραρία Κολόμπο βρισκόταν το 1881 και η λέσχη Cercle de Salonique.

Η αίγλη του δρόμου αναβαθμίστηκε περαιτέρω με την λειτουργία του επίσης ονομαστού Ξενοδοχείου των Ξένων (Hotel des Etrangers) απέναντι από το Κολόμπο. Και τα δυο ξενοδοχεία κάηκαν στην πυρκαγιά του 1896. Το Κολόμπο ξαναλειτούργησε σε κοντινή θέση, το Ξενοδοχείο των Ξένων έκτοτε παρέμεινε μόνο ως τοπόσημο.

Στο τέρμα της οδού, περίπου στο ύψος της σημερινής Τανταλίδου, υπήρχε η μόνη συναγωγή της περιοχής, η Κιάνα ως τη δεκαετία του 1970 οπότε και κατεδαφίστηκε.

Εκτός από το Τσικούρ, στον δρόμο λειτουργούσαν άλλα τρία χάνια: το Ελληνικό χάνι το οποίο αναφέρεται από το 1879, το Κασμιρτζή χαν στη διασταύρωση Βαλαωρίτου – Συγγρού και το Ισμαήλ Πασά χαν το οποίο ήταν κυρίως έδρα δικηγόρων.

Με την ελληνική ονοματοδοσία του 1914, η πάλαι ποτέ Κολόμβου έγινε Λέοντος Σοφού, οπότε η ονομασία Κολόμβου μεταπήδησε στην οδό Cardak / Cikur hani / Θεάτρου (μετέπειτα Βαλαωρίτου). Η αστική μνήμη αποδεικνύεται ιδιαίτερα ισχυρή, καθώς μέχρι την δεκαετία του 1930 έπρεπε να διευκρινίζεται αν επρόκειτο για την παλιά ή τη νέα οδό Κολόμβου – και συνήθως στις εφημερίδες της εποχής διευκρινιζόταν ότι επρόκειτο για την «οδό Λέοντος Σοφού – πρώην Κολόμβου».

Χρονογράφημα του 1914 στην εφημερίδα ΝΕΑ ΑΛΗΘΕΙΑ αποκαλύπτει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της συνοικίας Cardak / Κολόμβου:

«Η συνοικία Κολόμβου είναι το πλέον φιλελεύθερον τμήμα της πόλεώς μας. Δεν έχει καμμίαν σχέσιν με τα κέντρα διασκεδάσεως του Λευκού Πύργου, Φλώκα, Μπέξιναρ και άλλα. Είναι αριστοκρατικά και η συνοικία Κολόμβου, ως δημοκράτις, τα περιφρονεί. Αλλ’ ούτε και με την Καμάρα και το Ιπποδρόμιον έχει φιλία.

Η συνοικία Κολόμβου είναι σαν μια ξεπεσμένη αριστοκράτισσα, που δεν αναγνωρίζει τους νέους αριστοκράτες, αλλά και δεν καταδέχεται να έχει μεγάλην οικειότητα με γειτονιές, όπου δεν έχουν παρά ταβέρνες, λαντέρνες και ξελαρυγγίσματα. Έχει μεν τέτοια και η συνοικία Κολόμβου, αλλ’ αυτά τα ανέχεται χάριν του λαού, για να μη φανή ότι κάνει την ψωροπερήφανη και δεν καταδέχεται το πλήθος.

Έχει όμως και τα αριστοκρατικά της σαλόνια με πιάνα, μουσικήν, κυρίες για να υποδέχονται τους επισκέπτας και ηθοποιούς για να τους διασκεδάζουν. Η συνοικία Κολόμβου δεν έχει ζουρ φιξ. Δέχεται καθ’ εκάστην, από της εβδόμης εσπερινής ώρας μέχρι … ξεφαντώματος. Η είσοδος είναι ελευθέρα. Ιδιαίτεραι συστάσεις δεν απαιτούνται. Μόνον συστατικόν είναι η τζέπη».

Ο δρόμος επιβίωσε και από την πυρκαγιά και από το σχέδιο Hebrard που προέβλεπε την κατάργησή της. Το 1923 η οδός Κολόμβου μετονομάζεται επισήμως σε Βαλαωρίτου και η συνέχειά της (από τη Βενιζέλου ως την πλατεία Αριστοτέλους) σε οδό Σολωμού. Ο παλιός δρόμος των παζαριών, του κοσμοπολιτισμού και της ξενόφερτης αίγλης βαφτίστηκε με τα ονόματα δυο σημαντικών Ελλήνων ποιητών οι οποίοι αποφασίστηκε να συνυπάρχουν δίπλα δίπλα.

Ακολουθούν δεκαετίες βιοτεχνιών επί της οδού: είδη προικός, υφάσματα, κλωστές, εσώρουχα, πυτζάμες. Όταν αυτό το μοντέλο κατέρρευσε, οι χώροι έμειναν κενοί. Και μετά ήρθε η διασκέδαση να καλύψει το κενό και τα κλειστά μαγαζιά. Πολλά μπαρ, πολλή μουσική, αμφιλεγόμενοι θαμώνες. Let the beat control your body. Σήμερα, η οδός Βαλαωρίτου που και πάλι έχει δώσει το όνομά της στη γύρω περιοχή, είναι ζώνη εστίασης και ψυχαγωγίας, όχι πάντα με θετικό πρόσημο.

Το αρχοντικό Αλλατίνι παραμένει όρθιο – αλλά κουρασμένο. Περίτεχνες λεπτομέρειες του εξωτερικού διάκοσμου θυμίζουν την αλλοτινή αίγλη του. Συνοδεύεται από πινακίδα πώλησης για το όλον ή μέρος του κτιρίου. Παραδίπλα, το ανακαινισμένο Ισμαήλ Πασά χάνι αποτελεί πλέον στολίδι της περιοχής. Μικρή ειρωνική λεπτομέρεια, ένα μικρό πολύχρωμο ξενοδοχείο λειτουργεί στη θέση του πάλαι ποτέ Τσικούρ χαν.

Συνοικία Cardak, συνοικία Κολόμβου, περιοχή Βαλαωρίτου: διαχρονικά πάντα κάτι γινόταν εδώ. Παζάρια, αρχοντικά, βιοτεχνίες, clubbing. Εδώ και δυο αιώνες ο δρόμος ακμάζει, φθείρεται, παραιτείται και μεταλλάσσεται.

Ποια θα είναι η επόμενη φάση;