Καισαριανή: Τα στοιχεία που δείχνουν πιθανή ταυτοποίηση ενός ακόμη εκτελεσθέντα

Λέξεις: Ξενοφών Τρίτος-Κεχαγιάς 

«Τήν 27ην ’Απριλίου 1944 Κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τούς Μολάους κατόπιν μιᾶς ἐξ ἐνέδρας ἐπιθέσεως ἐδολοφόνησαν ἀνάνδρως ἕνα Γερμανόν Στρατηγόν καί τρεῖς συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιῶται ἐτραυματίσθησαν. Ὡς ἀντίποινα θὰ ἐκτελεσθοῦν: 

1. Ὁ τυφεκισμός 200 Κομμουνιστῶν τήν 1-5-44.
2. Ὁ τυφεκισμός ὅλων τῶν ἀνδρῶν τούς ὁποίους θά συναντήσουν τά γερμανικά στρατεύματα ἐπί τῆς ὁδοῦ Μολάοι πρός Σπάρτην ἔξωθεν τῶν χωρίων. 

Ὑπό τήν ἐντύπωσιν τοῦ κακουργήματος τούτου Ἕλληνες ἐθελονταί ἐφόνευσαν αὐτοβούλως 100 ἄλλους κομμουνιστάς.

Ὁ Στρατιωτικός Διοικητής Ἑλλάδος».

 (Καθημερινή 30/4/1944)

Η παραπάνω ανακοίνωση αποτέλεσε την αρχή του νήματος των γεγονότων που οδήγησαν στην μαζική εκτέλεση 200 πολιτικών κρατουμένων -στην πλειονότητα τους κομμουνιστές που κρατούνταν ήδη από την δικτατορία του  Ιωάννη Μεταξά και παραδόθηκαν στους Ναζί μετά κατάληψη της χώρας.

Η πορεία τους προς τον θάνατο ξεκίνησε από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου, έναν χώρο που από τον Σεπτέμβριο του 1943 έγινε δέκτης πολιτικών κρατουμένων από διάφορα προϋπάρχοντα στρατόπεδα/φυλακές της χώρας. Οι περισσότεροι από τους μελλοθάνατους προέρχονταν από το στρατόπεδο της Ακροναυπλίας, που μετά από την συνθηκολόγηση με τους κατακτητές βρέθηκε υπό ιταλική διοίκηση και έπειτα διαλύθηκε.

Αυτοί μαζί με άλλους κρατουμένους από την Ανάφη και κάποιους που αιχμαλωτίστηκαν από Γερμανούς ή Ιταλούς αποτέλεσαν το σύνολο των 200 ψυχών που θα έπεφταν ηρωικά στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Ο Αντώνης Ι. Φλούτζης, ένας από τους ιατρούς-κρατούμενους στο Χαϊδάρι, περιγράφει λεπτομερειακά στο βιβλίο του «Χαϊδάρι, κάστρο και βωμός της Εθνικής Αντίστασης», την ατμόσφαιρα που επικράτησε στο στρατόπεδο μετά την δημοσίευση της παραπάνω ανακοίνωσης των κατοχικών αρχών. Το απόγευμα τα Κυριακής 30 Απριλίου 1944 κρατούμενοι που βρίσκονται στην κουζίνα του στρατοπέδου πληροφορούνται από την ομάδα Γερμανών μαγείρων την απόφαση εκτελέσεων κομμουνιστών κρατουμένων, ως αντίποινα για την δολοφονία υποστράτηγου Φράντζ Κρεχ από τον ΕΛΑΣ. 

Ξαφνικά επικρατεί ταραχή και ξεκινά ένας έντονος διάλογος για το τι θα ακολουθήσει. Όμως όλοι συμφωνούν να μην διαδώσουν τα νέα, ώστε να αποφευχθούν χαώδεις καταστάσεις.  Μόλις λίγες ώρες αργότερα είχε γίνει αντιληπτό από όλους τους κρατούμενους ότι οι κινήσεις της διοίκησης προοιωνίζονταν μελανές εξελίξεις. Χαρακτηριστικά ο διοικητής του στρατοπέδου Κάρλ Φίσερ (ο διάδοχος του αιμοσταγή Ραντόμσκι, από τον Φεβρουάριο του 1944) κάλεσε το βράδυ της 30ης Απριλίου τους προϊσταμένους των τεχνικών συνεργείων -όλοι πρώην κρατούμενοι της Ακροναυπλίας- να απαλλαχθούν από τα καθήκοντα τους ως τεχνίτες του στρατοπέδου και να τα μεταβιβάσουν σε «μη Μεταξοκρατούμενους».

Το βράδυ στους θαλάμους «1» και «3» του Χαϊδαρίου ακολούθησε γλέντι με μουσική και χορούς, ύμνους και συγκινησιακούς λόγους, αποχαιρετισμούς. Ώσπου το νυχτερινό σιωπητήριο έθεσε τέλος στα γλέντια, χωρίς όμως να δύναται να κατευνάσει τις καρδιές των μελλοθάνατων, που συγκινημένοι ξαγρυπνούσαν.

«Ἀπόψε στόν μεγάλο θάλαμο τοῦ μπλόκ «3» ὁ θάνατος νικήθηκε καί ἐξευτελίστηκε.»

(Παυλάκης Δ., Από το Χαϊδάρι στην κόλαση του Μπέλσεν, σελ.69)

Την 1η Μαΐου στις 8 π.μ. δόθηκε γενικό προσκλητήριο, όλοι οι κρατούμενοι παρατάχθηκαν και ο Φίσερ άρχισε να διαβάζει τα πρώτα ονόματα των Ακροναυπλιωτών, οι οποίοι αφού δήλωναν το παρόν, αποχαιρετούσαν τους συγκρατούμενους τους και  στοιχίζονταν για  να επιβιβαστούν στα φορτηγά που θα τους μετέφεραν. Το κλίμα ήταν έντονο όμως το ηθικό παρέμενε ακμαιότατο. Η κατάσταση επιφορτίστηκε ακόμη περισσότερο όταν και ο διερμηνέας  Σουκατζίδης Ναπολέων άκουσε το όνομα του και με περήφανο και σταθερό βήμα συντάχθηκε με τους υπόλοιπους μελλοθάνατους. Κατά την αποχώρηση τους από τον στρατόπεδο οι μελλοθάνατοι τραγούδησαν τον Εθνικό Ύμνο, τον «Ύμνο της Ακροναυπλίας» και τον ύμνο του «Ζαλόγγου». Έπειτα οδηγήθηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Εκεί, σύμφωνα και με την μαρτυρία του  Γερμανού φαντάρου της εσωτερικής φρουράς Γιάκωβου  εκτελέστηκαν ντυμένοι (κάτι που κατάφεραν να διεκδικήσουν μαζικά, ειρήσθω εν παρόδω ο τουφεκισμός γυμνών σωμάτων λογιζόταν ως ύψιστη αμαύρωση), σε ομάδες των 20 ατόμων.

Ταυτόχρονα με τις εκτελέσεις στήθηκε χορός από τους υπόλοιπους μελλοθάνατους, με τραγούδι και ζητωκραυγές, δημιουργώντας ένα σπάνιο ανατριχιαστικό θέαμα ως μια θαρραλέα αντίσταση στη ζοφερότητα του θανάτου, η οποία παραπέμπει σε τελετουργία.

Η εκτέλεση της 1ης Μαΐου 1944 δεν ήταν μοναδική ακολούθησαν και άλλες εκτελέσεις κρατουμένων από το Χαϊδάρι, αντανακλώντας το μένος των κατακτητών, το οποίο οξυνόταν και από τις μεγάλες ήττες που δεχόταν το Γ’ Ράιχ στο διεθνές προσκήνιο του Πολέμου.

Οι πλέον πολυσυζητημένες φωτογραφίες που ήλθαν πριν από λίγες μέρες στο φως, εάν τεκμηριωθεί η αυθεντικότητα τους, αποκτούν τεράστια σημασία.

Σε μια εποχή όπου η ιστορική μνήμη συχνά αμφισβητείται ή σχετικοποιείται, το οπτικό υλικό προσφέρει αδιάψευστα τεκμήρια. Οι εικόνες αποτυπώνουν τη σκληρότητα της στιγμής, τη διάταξη των εκτελεσθέντων, τα βλέμματα τους που σύντομα θα αντιμετωπίσουν τον θάνατο είναι ψύχραιμα χωρίς να έχουν χάσει την ανδρεία τους. Η δημοσιοποίηση των εικόνων προκαλεί έντονη συγκίνηση και αναζωπυρώνει τη συζήτηση για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.

Παράλληλα, θέτει ζητήματα ηθικής αλλά και δείχνει ότι κάποια πάθη, θεωρίες ή συλλογικά τραύματα μνήμης έχουν περάσει στις νεότερες γενιές.

Εάν με το καλό οι φωτογραφίες αυτές αποκτηθούν από κάποιον δημόσιο φορέα, θα γίνει δυνατή η συστηματική μελέτη των εικόνων από ιστορικούς ερευνητές, η ταυτοποίηση προσώπων και η εξαγωγή επιπλέον στοιχείων για τα γεγονότα της Κατοχής που πιθανώς ακόμη είναι άγνωστα.

Ήδη μετά από την έντονη παρουσία των σκληρών αυτών φωτογραφιών στον δημόσιο διάλογο, έχουν ξεκινήσει προσπάθειες ταυτοποίησης προσώπων εκτελεσθέντων.

Κάποιες από αυτές φαίνονται επιτυχείς. Μέσα από μια σχετικά επιφανειακή και σύντομη μου έρευνα κατέληξα σε μια θεωρία για την ταυτοποίηση ενός άντρα των φωτογραφιών, που σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί πλήρως τεκμηριωμένη.

Πρόκειται για τον άντρα στην παραπάνω φωτογραφία ο οποίος κοιτά στην κάμερα -πιθανώς κάποιου Γερμανού στρατιώτη- με ένα θαρραλέο και κάπως αγριεμένο βλέμμα. Το πρόσωπο του είναι συνοφρυωμένο και αρκετά  ταλαιπωρημένο. Στοιχισμένος, μαζί με τους υπόλοιπους οδηγείται προς εκτέλεση.

Κατέληξα σε μια ταύτιση με τον Μήτσο Ρεμπούτσικα (παρακάτω φωτογραφία). Τα έντονα μάτια που κοιτούν κοφτά, τα παχιά χείλη ακόμη και μια αχνή ομοιότητα στην απόληξη της μύτης με ώθησαν σε αυτή την σύγκριση.

Σαφώς στην πρώτη φωτογραφία ο άνδρας παρουσιάζεται φανερά αδυνατισμένος, καταπονημένος και ξυρισμένος «γουλί», όπως και άλλοι συγκρατούμενοι του.

Ο Μήτσος Ρεμπούτσικας ήταν στέλεχος του ΚΚΕ, δικηγόρος από την Αγαχία Αχαϊας. Αρχικά φυλακίστηκε στο στρατόπεδο της Ακροναυπλίας, έπειτα στην Λάρισα- οπού ήταν στο ίδιο κελί με τον Αντώνη Φλούτζη- και το 1943 μεταφέρθηκε, όπως πολλοί άλλοι, από την Λάρισα στο Χαϊδάρι. Όταν εκτελέστηκε ήταν 39 ετών.

Λίγο πριν τον αφανισμό του έγραψε ένα φλογερό σημείωμα με ενθαρρυντικό λόγο που δείχνει τον πατριωτισμό του. Είτε ταυτίζεται είτε όχι με την φωτογραφία, αξίζει να μνημονευτεί ως καθαρά ένα από τα πολλά μικρά κομμάτια που αποτελούν την μακρά και ταραχώδη ιστορία αυτού του τόπου, μακριά από πολιτικούς ή ιδεολογικούς χαρακτηρισμούς

«Ἀγαπημένοι μου

Ὁ θάνατός μου δέν θά πρέπει νά σᾶς λυπήσει, ἀλλά νά σᾶς ἀτσαλώσει πιό πολύ γιά τήν πάλη πού διεξάγετε. Σφίξετε τίς καρδιές σας καί βγῆτε παλληκάρια ἀπ’ τή νέα αὐτή δοκιμασία. Ἔτσι θά μᾶς τιμήσετε καλύτερα. Ὅταν ὁ ἄνθρωπος δίνει τή ζωή του γιά ἀνώτερα ἰδανικά, δέν πεθαίνει ποτέ.

1-5-44 Χαϊδάρι

Μέ πολλήν ἀγάπη Μήτσος»

Ως ιστορικός δεν είμαι βέβαιος για αυτό μου το συμπέρασμα. Κατέληξα σε αυτό μέσα από δευτερογενή βιβλιογραφική έρευνα, έχοντας ακόμη αμφιβολίες για το αποτέλεσμα. 

Η δημοσίευση του παρόντος άρθρου, πέρα από την εξιστόρηση ορισμένων γεγονότων, έχει σκοπό να εμπλουτίσει την έρευνα γύρω από τα συγκεκριμένα τεκμήρια αλλά και το γενικότερο ρεύμα που αυτά προκάλεσαν.

Αποτελεί επίσης κάλεσμα προς όλους για σχόλια, διάλογο, διορθώσεις ακόμη και αντίλογο.

Εάν οποιοσδήποτε  γνωρίζει κάτι περισσότερο για τον συγκεκριμένο άνθρωπο ή κατέληξε σε κάποια παρόμοια ή μη τεκμηρίωση, παρακαλώ να επικοινωνήσει. 

Πραγματικά ελπίζω με συστηματική έρευνα να εμπλουτιστεί η ιστορία της περιόδου, να διεξαχθούν συλλογικά επιστημονικά συμπεράσματα – ή να αυξηθεί το ποσοστό της καθολικής αποδοχής των υπαρχόντων- και τέλος οι φωτογραφίες αυτές να αποτελέσουν το έναυσμα για πιο συστηματική έρευνα του παρελθόντος στην χώρα μας

*Ο Ξενοφών Τρίτος-Κεχαγιάς είναι ιστορικός και απόφοιτος ΑΠΘ